نۇرلان داۋلەتقان ۇلى: قىتايدا قازاق كۇرەسى قارقىندى دامي باستادى
جاسىراتىنى جوق، كەيبىر ەلدەردە تۇرىپ جاتقان باۋىرلاستارىمىز اراسىندا قازاق كۇرەسى تۇگىلى قازاق ءتىلىن ۇمىتىپ قالعاندارى دا جەتەرلىك. ءبىراق، قازاق جۇرتىنان قانشا جىراق جۇرگەنىمەن، تۇيمەدەي عانا ءىس تىندىرسا دا، تۇگەلىمەن ۇلتى ءۇشىن ىستەيتىن ۇلتجاندى قانداستارىمىز دا جوق ەمەس. مىنە، وسىنداي ازاماتتارىمىزدىڭ يگىلىكتى ىستەرى قاشاندا كوڭىلىمىزگە دەمەۋ، جانىمىزعا جەبەۋ بولىپ كەلەدى. سول ازاماتتاردىڭ ءبىرى - قىتايدا تۇراتىن قانداسىمىز «جۇڭگوشا-قازاقشا كۇرەس بىرلەسپە قوعامى» ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان داۋلەتقان ۇلى.
ول بۇگىنگى تاڭدا قىتايداعى قانداستارىمىز اراسىندا كەنجەلەپ قالعان ءتول سپورتىمىز قازاق كۇرەسىنىڭ قايتا وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسىپ، اۋىل، اۋدان، ايماق كولەمىندە ءار دەڭگەيدەگى جارىستاردى ۇيىمداستىرىپ قانا قويماي، قازاقستاننان ارنايى ماماندار شاقىرتىپ، ونداعى تاربيەلەنۋشىلەرگە ءتول كۇرەسىمىزدىڭ ايلا-تاسىلدەرىن تەرەڭدەپ تۇسىنۋگە جول اشىپ وتىر.
وتكەن اپتادا نۇرلان داۋلەتقان ۇلىن استاناعا كەلىپ جۇرگەن جەرىنەن جولىقتىرىپ، قىتايدا قازاق كۇرەسىنىڭ قالاي دامىپ جاتقانى جايىندا سۇحباتتاسقان ەدىك.
- نۇرلان داۋلەتقان ۇلى ، ءسىزدى قىتايدا ءتول كۇرەسىمىز - قازاق كۇرەسىن دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ ءبىرى دەپ ەستىپ جاتىرمىز. اڭگىمەمىزدى باستاماس بۇرىن ءوزىڭىزدى قىسقاشا تانىستىرا كەتسەڭىز؟
- وزگە ەلدە جۇرسەك تە، ءوز حالقىمىز ءۇشىن تەر توگىپ جۇرگەن قاراپايىم قازاقتىڭ بالاسىمىز. قىتايداعى قازاقتار نەگىزىنەن ىلە، التاي، تارباعاتاي دەپ اتالاتىن ۇلكەن ءۇش ايماققا قونىستانعان عوي. مەن سول ايماقتاردىڭ ىشىندەگى ىلە ايماعىنا قاراستى كۇنەس اۋدانىنىڭ تۋماسىمىن. بالا كەزدەن سپورت الەمىنە قىزىعىپ، سونىڭ ىشىندە ەركىن جانە ءتول كۇرەسىمىز قازاق كۇرەسىمەن اينالىستىم. كەيىن، دەنساۋلىعىما بايلانىستى سپورتتان كەتتىم. الايدا، ءوزىم سپورتتى قويسام دا، سپورتقا دەگەن قۇمارلىعىم بولار، وسى سىيقىرلى الەمنەن الىستاي المادىم. اقىرى، قازاق تاريحىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن ءتول كۇرەسىمىزدى جانداندىرىپ، قازاق كۇرەسىنىڭ وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىمدى قوسايىن دەگەن ماقساتپەن قىتايدا ۇلتتىق سپورتىمىزدان ءار ءتۇرلى جارىستاردى وتكىزۋگە، ۇيىمداستىرۋعا بەل شەشە كىرىسىپ كەتتىم.
- نە ءۇشىن قازاق كۇرەسىن تاڭدادىڭىز؟ نەگە، وزگە وليمپيادا ويىندارىنا كىرەتىن كۇرەس تۇرلەرىن قولعا الىپ، قازاق ورەندەرىن وليمپيادا شىڭىنا شىعارماسقا؟
- وليمپيادا ويىندارىنا كىرگەن سپورت تۇرلەرى ونسىز دا دامىعان سپورت تۇرلەرىنە جاتادى. ال قازاق كۇرەسىن سول سپورت تۇرلەرىنىڭ قاتارىنا قوسۋعا بار قازاق اتسالىسۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى تاڭدا قازاق ەلىندە قازاق كۇرەسى وتە جوعارى دەڭگەيدە دامىپ كەلەدى. قازىر الەم، ازيا بىرىنشىلىكتەرىن بىلاي قويىپ، جىل سايىن وتەتىن «قازاقستان بارىسى» تۋرنيرىنىڭ ءوزىن قازىر بۇكىل ەل تاني باستادى. مىنە، بۇل قازاق كۇرەسىنىڭ بەدەلى ارتا تۇسكەنىن اڭعارتادى. ال قىتايدا قازاق كۇرەسىنە وسىعان دەيىن اسا ءمان بەرىلگەن جوق. بۇل قىتايدا قازاق بالۋاندارى جوق دەگەن ءسوز ەمەس. ول جاقتا دا ۇلان رىسقۇل، ايبەك نۇعىماروۆ، بەيبىت ىستىبايەۆ سياقتى نار تۇلعالى بالۋاندار جەتەرلىك. ءبىراق، سول بالۋانداردىڭ ءرولىن ساۋلەلەندىرەتىن ورتا جوق. قازاقستانداعى سياقتى اپتا سايىن، اي سايىن جىل سايىن ءىرى جارىستار وتە بەرمەيدى. سوندىقتان، تالاي مىقتى ازاماتتارىمىز اندا-مۇندا بولاتىن توي-تومالاقتا قازاق كۇرەسىن ەستەرىنە ءبىر الادى. ال كەز كەلگەن دۇنيە ۇنەمى قولدانىستا بولماسا، ءوزىنىڭ قاسيەتىن جويادى. سپورت تا سول سياقتى. كەز-كەلگەن سپورت ءتۇرى توقىراسا، سول سپورتتىڭ ءادىس-ءتاسىلى، وزىنە ءتان ەرەجەلەرى، بولىمىسى ۇمىتىلا باستايدى. ال دامۋ ۇستىندەگى سپورت ءتۇرى، دامىعان ۇستىنە دامي تۇسەتىنى بەلگىلى. قازاقستاندا قازاق كۇرەسى دامىپ، ەرەجەلەرى بەلگىلى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي تولىعىپ، كەمەلدەنىپ جاتسا، قىتايدا كەرىسىنشە ۇمىتىلا باستاعان. ءتىپتى، قازىرگى جاستار قازاق كۇرەسى تۋرالى ەستىگەندەرى بولماسا، قانداي كۇرەس ەكەنىن بىلمەيتىندەرى دە جەتكىلىكتى. سوندىقتان ءتول ويىنىمىز - قازاق كۇرەسىن دامىتۋدى قولعا الدىم.
- ال قازىر قازاق كۇرەسىنىڭ ەرەجەلەرىن، ايلا-تاسىلدەرىن ول جاقتاعى بالۋاندارعا قالاي ۇيرەتىپ جاتسىزدار؟
- قۇدايعا شۇكىر، قازىر قازاقستان مەن قىتايدىڭ قارىم-قاتىناسى وتە جاقسى. ەكى ەل باسشىلارىنىڭ دوستىق ساياساتىنىڭ ارقاسىندا وسىلاي ءبىر-بىرىمىزگە ەمىن-ەركىن كەلىپ، كەتىپ ءجۇرمىز. سپورتتىڭ ءوزى دوستىقتىڭ سيمۆولى ەمەس پە؟ ءبىز اركەز كەلگەن سايىن وسىنداعى مامانداردان قازاقستانداعى قازاق كۇرەسىنەن وتكەن جارىستاردىڭ كەسكىندەرىن الىپ، سونداعى ەرەجەلەرمەن تانىسىپ، وسىنداعى بالۋانداردىڭ ايلا-تاسىلدەرىنە قاراپ، سوعان قاراي جۇمىس جاسايمىز. وزگە دە وقۋلىقتار الىپ، كەم-كەتىكتەرىمىزدى تولىقتىرىپ تۇرامىز.
- قازىر قىتايدا ءسىزدىڭ باستاماڭىزبەن قانداي جارىستار ءوتىپ جاتىر؟
- مەن بۇل باستامانى قولعا العالى ەكى ءىرى جارىس ءوتتى. ارينە، كەز-كەلگەن اۋقىمدى ءىستى ۇيىمداستىرۋ ءبىر عانا ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ەكى جارىسقا دا كوپتەگەن ۇلتجاندى ازاماتتار كوپتەپ كومەگىن تيگىزدى. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر دە شارانى ۇيىمداستىرۋدا ۇسىنىسىمىزدى قولداپ، ءوز ۇلەستەرىن قوستى. العاشقى جارىسىمىزدى 2013-جىلى شىنجاڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعى ءۇرىمجى قالاسىندا وتكىزدىك. وندا جارىسقا قىتايداعى قانداستارمىز قونىستانعان بارلىق ايماقتاردان ەڭ ۇزدىك دەگەن بالۋانداردىڭ باسىن قوستىق. بۇل شىنجاڭ قازاقتارى تاريحىنداعى ءتول كۇرەسىمىزدەن وتكەن ەڭ العاشقى ءىرى باسەكەلەردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل جارىستى ۇيىمداستىرۋدا قارجىلىق جاعىن نەگىزىنەن ءوز قالتامنان شىعاردىم.
وسى جىلى جەلتوقسان ايىندا تۇڭعىش رەت ءوزىم تۋعان كۇنەس اۋدانىنان ءبىر قاتار ۇلتجاندى ازاماتتار بىرلەسە وتىرىپ، «جۇڭگوشا- قازاقشا كۇرەس بىرلەسپە قوعامى» دەگەن ۇلكەن قوعام قۇردىق. مۇنداعى ماقساتىمىز - قازاق كۇرەسىنە جۇرت نازارىن اۋدارىپ، قاراكوز باۋىرلارىمىزدىڭ سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ، ساۋ دەنەلى بولىپ وسۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسۋ. ال ەكىنشى رەتكى جارىسىمىزدى وتكەن جىلى جەلتوقساننىڭ 1 ءى كۇنى ىلە ايماعى كۇنەس اۋدانىندا وتكىزدىك.
- وسى وتكىزگەن جارىستارىڭىزدان نە ۇتتىڭىز؟ مۇنداي جارىستار وتكىزۋ قىتايدا قازاق كۇرەسىنىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسا الاتىن سياقتى ما؟
- ارينە، باستاعان ءىسىمىز وڭ ناتيجە بەرە باستادى دەسەم ارتىق ايتقانىم ەمەس. ءبىرىنشى جارىسقا قاراعاندا ەكىنشى جارىس وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن ەستە قالدى. ەشتەمەدەن ۇتىلعامىز جوق، ۇتقانىمىز كوپ بولدى. سونىڭ ءبىرى - ەكىنشى جارىسىمىزعا اتا-جۇرتىمىزدان ارنايى قوناقتار شاقىردىق. ولاردىڭ ىشىندە بالۋاندار دا، تورەشىلەر دە باپكەرلەر دە بولدى. بالۋاندار باق سىنادى. تورەشىلەر سول جارىسقا قازىلىق جاسادى. ال بۇرىن بالۋاندارىمىز كۇرەستىڭ ايلا-تاسىلدەرىن كەسكىنگە قاراپ ۇيرەنسە، بۇل جولى ارنايى كەلگەن قازاقستاندىق بىلىكتى باپكەرلەردىڭ وزىمەن جۇمىس جاساپ، شەبەرلىكتەرىن شىڭداي ءتۇستى. ەكىنشى ءبىر ۇتقانىمىز - بۇرىن قازاق كۇرەسىن ەشبىر اۋدان، ايماق ورتالىقتارى وزدەرى ءبىلىپ، مۇنداي جارىستار وتكىزە بەرمەيتىن. وسى ەكىنشى جارىستان كەيىن، «ءۇشىنشى جارىستى بىزگە بەرىڭدەر، ءبىزدىڭ اۋدان، ءبىزدىڭ ايماق وتكىزسىن» دەگەن سۇراۋشىلاردىڭ قاتارى كوبەيدى. مىنە، بۇل قازاق كۇرەسىنىڭ قىتايداعى قازاقتار اراسىندا كەڭىنەن ەتەك الا باستاعانى دەگەن ءسوز. ءتىپتى، جەكەلەگەن ازاماتتار اراسىنان دا دەمەۋشىلىك جاساپ، قازاق كۇرەسىنە قولداۋ كورسەتكەن جانە كورسەتكىسى كەلەتىن جومارت جاندار تابىلدى. بۇيىرسا، الداعى ۋاقىتتا جارىسىمىزدى ءبىر جەردە عانا ەمەس، قازاقتار قونىستانعان بارلىق اۋدانداردا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
- ال قازاقستانداعى وتەتىن جارىستارعا ول جاقتان بالۋاندار اكەلىپ قاتىستىرۋ جوسپارلارىڭىزدا جوق پا؟
- ارينە، بار. بۇل جولى استاناعا كەلگەندەگى ماقساتىمنىڭ ءبىرى وسى. قازاقستاندا قازاق كۇرەسى وتە قارقىندى دامىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ۇيرەنەرىمىز وتە كوپ. سوندىقتان تاجىريبە الماستىرۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزى قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى سەرىك توكەيەۆ مىرزامەن كەزدەسىپ، قىتايداعى قازاقتار اراسىندا قازاق كۇرەسىن دامىتۋعا بايلانىستى اقىل كەڭەسىن الىپ، ءوز ۇسىنىستارىمدى ورتاعا سالۋعا كەلگەم. سەرىك اعامىزبەن كەزدەستىم. ويعا الىپ كەلگەن جوبا-جوسپارلارىمدى كەدەرگىسىز شەشىپ بەردى. باستاعان ىسىمىزگە جوعارى باعا بەردى.
- ناقتىلاپ ايتا كەتسەڭىز، قانداي جوسپارلارىڭىز جۇزەگە اساتىن بولدى؟
- قىتايداعى قانداستارىمىزعا قازاق كۇرەسىنەن بىلىكتى باپكەرلەر جەتىسپەيدى. بۇگىنگى قازاق ەلىندە حالىقارالىق تالاپتارعا ساي جەتىلدىرىلگەن قازاق كۇرەسىنىڭ ەرەجەلەرى مەن ءادىس-تاسىلدەرىن تولىق مەڭگەرگەن باپكەر دە، بالۋان دا تاپشى. وسى ولقىلىقتىڭ ورىنىن تولتىرۋ ماقساتىندا سەرىك توكەيەۆ مىرزاعا قىتايدان ءبىر-ەكى باپكەر، ءبىر-ەكى تورەشى جانە 7-8 بالۋاندى وسى جاقتا ارنايى تاربيەلەپ، تاجىريبە الماستىرساق دەگەن ۇسىنىسپەن كەلگەم. ول كىسى بىردەن قۋانا-قۋانا كەلىستى. ءتىپتى، اكەلەتىن ادامداردى جاتاق، تاماق جانە جاتتىعۋ زالىمەن قوسا تىكەلەي ءوز قامقورلىعىنا الاتىن بولدى. بۇل الىستان ارمان ارقالاپ كەلگەن ءبىز سياقتى ازاماتتاردىڭ قاناتىنا قۋات بىتىرەرى انىق. قاتتى رازى بولىپ كەتىپ بارامىن. وسىنداي ەل دەپ كەلگەندە ەڭبەگىڭدى باعالاپ، ماڭدايىڭنان سىيپايتىن اعالارىمىز بولعانىنا اللاعا شۇكىر.
- اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا كۇرەستىڭ ەكى تۇرىمەن اينالىسقانىڭىزدى، كەيىن جاراقاتىڭىزعا بايلانىستى سپورتتان شەگىنگەنىڭىزدى ايتتىڭىز. سپورتتاعى باعىندىرعان بيىكتەرىڭىزدى دە ايتا كەتسەڭىز...
- ءوز باسىم كەرەمەتتەي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە المادىم. سوندىقتان، مەن جەتپەگەن بيىككە ارتىمىزدان ەرگەن ىنىلەرىمىز جەتسىن دەپ وسىنداي جولدى تاڭدادىم. ءبىرىنشى سپورتتى 1994-جىلى ەركىن كۇرەستەن باستادىم. 1998-جىلدان باستاپ، شىڭجاڭ بالۋاندار كومانداسىنىڭ قۇرامىندا ونەر كورسەتتىم. 2000-2005 جىلدار ارالىعىندا ارالىعىندا قىتايدىڭ مەملەكەتتىك جاستار قۇراماسىندا ونەر كورسەتتىم. وسى قۇرامادا ءجۇرىپ، جاتتىعۋدا اۋىر جاراقات الىپ، سپورتتان شەگىندىم. ال قىتايدا، مۇنداي مەملەكەتتىك كومانداعا كىرۋ بەلگىلى دەڭگەيگە جەتكەن سپورتشىعا عانا بەرىلەتىن مۇمكىندىك. قىتايدىڭ ءوز ىشىندە ءبىراز جەتىستىكتى باعىندىردىم. الەم، وليمپيادا جۇلدەگەرى بولماعان سوڭ، بارلىعىنىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەي-اق قويايىن. ال قازاق كۇرەسىمەن 2009-جىلدان باستاپ اينالىستىم. وسى جىلى قازاقستاندا قازاق كۇرەسىنەن 5-كەزەكتى ازيا ويىندارى ءوتتى. سوندا 3-ورىندى جەڭىپ الىپ قايتقانىم بار.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان كۇنسۇلتان وت
