قامبار باتىر قالماقتان نەگە «كەشىرىم» سۇراپ ءجۇر؟

 ومىرگە قۇشتارلىق، ادامدارعا قامقورلىق، نە كەرەك، جاقسىلىقتىڭ ءبارىن تاباسىڭ. مۋلتفيلم ەمەس، قۇددى ءمولدىر كينو كورگەندەي اسەرلەنىپ قايتتىم. ىشىمدە «ءبىز نەگە وسىنداي مۋلتفيلم تۇسىرمەيمىز» دەگەن قىجىل قالدى...

شىنىندا دا، نەگە ءبىز سونداي شىنايى مۋلتفيلم تۇسىرە المايمىز؟ قازاق مۋلتفيلمى دەسەك بولدى، باياعى «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىردى» ايتامىز. ودان بەرى شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. ايتاتىنىمىز ءالى قارلىعاش. راس، امەن اتامىزدىڭ مۋلتفيلمىن ايتا بەرەتىن ءجونىمىز بار. سەبەبى، ونىڭ ورنىن باساتىن جاقسى انيماتسيا ءالى شىقپاي تۇرعان سياقتى. ءبىراق، جوق تا ەمەس. بار بىزدە مۋلتفيلم. قالدىباي سەيدانوۆتىڭ «تىگىنشى مەن اي»، «قادىردىڭ باقىتى»، قايىرعالي قاسىموۆتىڭ «قۇيىرشىق»، باتىرحان داۋرەنبەكوۆتىڭ «قوشقار مەن تەكە» مۋلتفيلمدەرى قانداي تاماشا! 

  الايدا، «قوشقار مەن تەكەنىڭ» ەكىنشى سەرياسى مۇلدەم ۇنامادى. قاسقىر: «سەندەر بىزگە - بورىلەرگە كەلىپ اڭگىمە ايتپاقشىسىڭدار ما؟» - دەيدى. مۋلتفيلم بولعان سوڭ، ازداپ ادەبي وڭدەۋگە بولاتىن شىعار. مۇندا دا سول باياعى قاسقىر مەن قويدىڭ توبەلەسى. سوڭىندا قويلار «قۇربان ايتتان امان شىقساق» دەپ ارماندايدى. بۇل ەندى ءساتسىز ءازىل شىعار. ايتپەسە، قازاق قاسيەتتى قۇربان ايتىندا قوي شالماعاندا نە شالادى؟


 
 ىرگەمىزدەگى رەسەيدى الايىقشى. «فيكسيكي» مەن «سمەشاريكيدى» مەملەكەتتىڭ تاپسىرىسىمەن ءتۇسىردى. بالالارىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ جاتىر. سولار قانداي كەرەمەت مۋلتفيلمدەر. تانىمدىق ءارى قىزىق. مەملەكەت قارجىلاندىرعان باتىرحان داۋرەنبەكوۆتىڭ «قازاقياسى» دا سول «سمەشاريكيگە» كەلەدى. اناۋ نە، مىناۋ كىم؟ قامشى مەن اسىق سونىڭ بارىنە جاۋاپ بەرەدى. الايدا، اسىقتىڭ ءتۇرى ازداپ سپانچ بوبقا كەلىڭكىرەيدى. اسىق ەمەس، كوز الدىڭا بىردەن سپانچ بوب ەلەستەيدى. 

 ءبىز تۇسىرگەن مۋلتفيلمدەردەن ايتەۋىر ءبىر ءمىن تاباسىڭ. «الدار كوسە» جاعىمسىز بەينەسىمەن جيىركەندىرىپ ءبىتتى. «ەر توستىك» تە ەجەلگى اڭىزدىڭ تاس- تالقانىن شىعاردى. ءبىز وقىعان ەرتەگىدە باسقا، مۋلتفيلمدە مۇلدەم باسقا توستىك. توستىك دەگەن نە ءوزى؟ مالدىڭ ءتوس سۇيەگى ەمەس پە؟ توستىكتىڭ قاسيەتى سونداي، مىقتى دا مىعىم بولعاندىقتان، ونى سىندىرۋ نە جارۋ مۇمكىن ەمەس. قازاق تا وسى توستىك سياقتى مىقتى حالىق ەمەس پە؟ نەگىزى وسىنى ايتۋ كەرەك ەدى. ال مۋلتفيلمدەگى توستىكتە وسى ۇلتتىق تانىمنىڭ جۇرناعى دا جوق. 

 اڭگىمە ارقاۋى سىنعا اۋىسقان ەكەن، ءوزىم كورگەن بىرنەشە مۋلتفيلمگە توقتالىپ وتەيىن دەپ وتىرمىن. 

 «اق قاز» مۋلتفيلمى جاقسى دۇنيە ەكەن. الايدا، چايكوۆسكيدىڭ اتاقتى تۋىندىسىن كوز الدىڭا اكەلەدى. ەستەرىڭىزدە بولسا، «اققۋلى كول» شىعارماسىندا ودەتتا حانشايىمدى كول يەسى روتبارد رىتسار دۋالاپ تاستاۋشى ەدى عوي. كەيىن زيگفريد حانزادا ودەتتانى ۇناتىپ قالادى. سوڭىندا روتباردتى جەڭىپ، قىزدى قۇتقارادى. ءتىپتى، كەيىن وسى بالەتتىڭ نەگىزىندە «حانشايىم اققۋ» مۋلتفيلمى تۇسىرىلگەن بولاتىن. «اق قاز» تۋرا سول «حانشايىم اققۋدىڭ» كوشىرمەسى سياقتى. ءتىپتى، قازاقىلانعان قىسقا مەتراجدى ءۇزىندىسى دەۋگە دە بولادى. 
 


«اق قازدىڭ» قىسقاشا ايتارى مىناداي: ءبىر كۇنى اڭشى جىگىت قازدى اتىپ الماقشى بولادى. الايدا، ونىڭ دۋالانعان قىز ەكەنىن بىلەدى. سول ماڭدا تۇراتىن قاريا جىگىتكە قىزدى قۇتقارۋدىڭ امالدارىن ايتىپ بەرەدى. قاريانىڭ كەڭەسىنە قۇلاق اسقان جىگىت كول استىنداعى ايداھاردى ءولتىرىپ، كيەلى ساۋكەلەنى الىپ كەلەدى. وسىلايشا، قىزدى سيقىرىنان اراشالاپ الادى. 

 مۋلتفيلمنىڭ تۇسىرىلىمىنە قويار داۋ جوق. كەيىپكەرلەردىڭ بەينەسى قازاقى. اسىرەسە، قىزدى سونداي كورىكتى، ادەمى ەتىپ بەينەلەپتى. الايدا، كەيبىر كورىنىستەرى ءوزىمىزدىڭ «ەر توستىك» مۋلتفيلمىنە ۇقساپ كەتەدى ەكەن. مىسالى، مۇندا دا جىگىت ايداھارمەن الىسادى. «ەر توستىكتەگىدەي» مۇندا دا تۇمار بار. ايداھاردى جەڭۋگە سول تۇماردىڭ دا كومەگى بولادى. نەگە ءبىزدىڭ مۋلتفيلمدەردىڭ سيۋجەتى ءبىر- ءبىرىن قايتالاي بەرەتىنىن تۇسىنبەيسىڭ. 

 مۋلتفيلمنىڭ سسەناري اۆتورى دا، قويۋشى رەجيسسەرى دە، ءتىپتى قويۋشى سۋرەتشىسى دە تۇردىبەك مايدان دەگەن جىگىت ەكەن. «اق قاز» تۇردىبەكتىڭ ديپلومدىق جۇمىسى كورىنەدى. ديپلومدىق جۇمىس رەتىندە قابىلداساق، مۋلتفيلم تاماشا شىققان. از ادامنىڭ ەڭبەگى وسىلاي شىقپاعاندا قايتەدى؟ ءبىراق، مۋلتفيلم باستالاردا «مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا تۇسىرىلگەنى» ايتىلادى. ەگەر «اق قاز» مەملەكەت تاپسىرىسىمەن جاسالعان دۇنيە بولسا، ءالى دە تولىقتىراتىن تۇستارى بار دەر ەدىك. 



  «اڭشى» مۋلتفيلمى دە - ديپلومدىق جۇمىس. قويۋشى رەجيسسەرى اداي ءابىلدانوۆ، قويۋشى سۋرەتشىسى جانىبەك نۇربەك ۇلى. سسەناريىن جازعان دا وسى ەكى جىگىت. ءبىراق، «اق قاز» سياقتى بۇل دا مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا شىققان ەكەن. بىرنەشە رەت حالىقارالىق سىيلىقتاردى جەڭىپ العان. جەڭىمپاز بولاتىنداي دا ءجونى بار ەكەن. ويتكەنى، مۋلتفيلمنىڭ كەيىپكەرلەرى سونداي تارتىمدى. بالا تۇگىل ۇلكەندى وزىنە ءۇيىرىپ اكەتەدى. كىشكەنتاي «اڭشى» بالانىڭ كۇلگەنى، قورىققانى، تاڭعالعانى سونداي شىنايى. ازداپ جاپوننىڭ كوميكستەرىنە ۇقساپ كەتكەنى بولماسا، كەيىپكەرلەرى جاقسى سۋرەتتەلىپتى. 

 مۋلتفيلمنىڭ ايتار ويى وزەكتى. جەر بەتىندەگى جاۋىزدىقتىڭ ۇزاق جاسامايتىنىن ۇعىندىرادى. مىنا قىزىقتى قاراڭىزشى، مۋلتفيلم باستالعاندا اڭشى بولۋدى اڭساپ، ارمانداپ جۇرگەن بالا، فيلم سوڭىندا ساداعىن لاقتىرىپ جىبەرىپ، اڭشى بولۋدان باس تارتادى. جاقسىلىققا ۇندەۋ دەگەن وسى ەمەس پە تۇسىنگەنگە؟ 

  ال «ماقتانشاق قىزدىڭ» ايتار ويىن مۇلدەم تۇسىنبەدىك. مۋلتفيلم بيبىگۇل دەگەن ولاق تا سالاق قىز تۋرالى. نە باۋىرساق پىسىرە المايدى، نە ساماۋرىن قايناتا المايدى. سوڭىندا ءتىپتى ساماۋرىندى جارىپ جىبەرەدى. شەشەسى «سەنىڭ تەڭىڭ - سايتان» دەپ تۇرا قۋالايدى. انا بالاسىن سولاي قارعاۋشى ما ەدى؟ 



 بيبىگۇل وتىرىك ايتپاۋدى ۇيرەنسە دە، وتىرىك ايتادى. مۇلدەم ەڭبەك ەتكىسى كەلمەيدى. ورمەكشىگە كىلەم توقىتىپ الىپ، ارتىنشا ونى ءولتىرىپ تاستايدى. «ماقتانشاق قىز» جاي ءازىل ءۇشىن تۇسىرىلگەن مۋلتفيلمگە ۇقسايدى ەكەن. انيماتسيا كوڭىلدى بولسا دا، كەيىپكەرلەرىنىڭ بەينەلەنۋى ءبىرتۇرلى. تۋرا «الدار كوسەدەگىدەي» كەيىپكەرلەرى سۇرىقسىز، سيىقسىز. اسىرەسە، شاراسىنان شىعىپ كەتەردەي بولىپ تۇرعان كوزدەرى قورقىنىشتى. قازاقىلىقتىڭ ولشەمى وسى ەكەن دەپ، ورمەكشىنىڭ وزىنە قازاقى قالپاق «كيگىزىپ» قويىپتى. 

 «الدار كوسەمەن» اتى شىققان «ازيا انيمەيشن» ستۋدياسى باتىرلار تۋرالى كوپ سەريالى مۋلتفيلمدەر تۇسىرگەنىن بىلەسىزدەر. الداردى اناداي قىلعان انيماتورلار باتىرلاردى دا اياماپتى. مىسالى، «قامبار باتىر» مۋلتفيلمىن الايىق. كەيىپكەرلەردىڭ ءسوز ساپتاسىنىڭ ءوزى ءبىرتۇرلى. ادامداردىڭ سويلەگەن ءسوزى مەن اۋىز قيمىلدارى قابىسپايدى. 

 قالماق حانى قارامان قامباردى ولتىرەتىنىن ايتا كەلىپ: «قازاق حالقىنىڭ ۇرپاقتارى مەن تاعى باسقالار ءۇشىن بۇل جاقسى مىسال بولسىن»، - دەيدى. نە تۇسىندىك؟ «تاعى باسقالار» دەگەن كىمدەر؟ قامبار «بوس ءسوزدى قايتەسىڭ»، «ارتىق ءسوزدىڭ قاجەتى جوق» دەيدى. باتىرلار وسىلاي سويلەۋشى مە ەدى؟ 

 قامباردىڭ قاراماننىڭ الدىنا كەلە جاتقان كەزى دە قىزىق. اينالاسىنا جىميىپ قاراپ قويادى. قولتىعىنا سىزداۋىق شىققانداي، قوس قولىن كوتەرىپ العان. تۇلپارىنىڭ شىلبىرى جوق. قامبار «كەشىر، كەشىگىپ قالدىم» دەپ قالماق حانى قاراماننىڭ الدىندا ءيىلىپ تۇر. باتىر دەگەن وسىنداي بولا ما؟ 



 قارامان مەن قامبار شايقاسا كەتەدى. سول كەزدەگى ادامداردىڭ ءارلى- بەرلى قاشىپ جۇرگەن كەزى قىزىق. ءبىر توبى بەرى جۇگىرسە، ءبىر توبى ءارى قاشادى. جۇگىرىستەرى دە قورىققان ەمەس، جاي جاتتىعۋ جاساپ جۇرگەن ادامدارعا ۇقسايدى، سونداي سەنىمسىز. سوسىن مۇنداعى ادامداردىڭ نەگە شالقايىپ جۇرەتىنىن تۇسىنبەيسىڭ.
 شايقاس كەزىندەگى ءسات تىپتەن كۇلكىلى. جاۋىنگەرلەر قىلىشتارىن اۋاعا سەرمەيدى. جاۋ شوقپار تيمەي جاتىپ جان- جاققا ۇشىپ جاتىر. «الپامىس باتىر» مۋلتفيلمى دە ءدال وسىنداي. الپامىس جاۋلارىن جاپىرا وتىرىپ، قامالدى بۇزادى. الپامىستىڭ سەمسەرى تيمەي جاتىپ، جاۋ جاقتاعىلار بىرىنەن سوڭ ءبىرى قۇلاپ جاتىر. قۇلاعانى تۇك ەمەس- اۋ، قاڭباق قۇساپ جان- جاققا ۇشىپ جاتقانىن قايتەرسىڭ؟ ارينە، الپامىس باتىر عوي. ءبىراق شايقاستىڭ ءوزىن شىنايى، سەنىمدى قىلىپ سۋرەتتەۋگە بولاتىن شىعار. تاعى ءبىر ماسەلە، الپامىستىڭ ءتۇرى باتىردان كورى، بالاعا كوبىرەك كەلىڭكىرەيدى. 

 ءيا، ايتا بەرسەك، سىن كوپ. ءبىراق سىناۋداعى ماقسات تۇقىرتۋ ەمەس، كەمشىلىكتى كەيىن قايتالاماسا ەكەن دەگەن وي. ۇلتتىق مۋلتفيلمدەرىمىز كوبەيسە، بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى ۇرەيسىز بولار ما ەدى؟ 

 بىلتىر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى شەتەلدىك فيلمدەردى سۇرىپتاۋ تۋرالى ورىندى باستاما كوتەرگەن ەدى. اسىرەسە، سپانچ بوبتىڭ بالالار ساناسىن ۋلايتىنىن، ولاردى بۇزاقىلىققا يتەرمەلەيتىنىن ايتقان. الايدا، سپانچ بوبتى ءبىزدىڭ ارنالار، سونىڭ ىشىندە ن ت ك ارناسى كۇن سايىن كورسەتىپ جاتىر. تىيىم جاساۋ تۋرالى باستاما جايىنا قالدى. سوعان قاراعاندا، ءبىزدىڭ ءبىر عانا امالىمىز بار سياقتى كورىنەدى. ول - ۇلتتىق مۋلتفيلمدەردى كوبەيتۋ. بالكىم، «اڭشى» سياقتى انيماتسيالارىمىز كوبەيسە، سپانچ بوبتار وزدەرى- اق ىسىرىلىپ قالار ما ەدى؟

سەرىكبول حاسان
 («ۇلان» ، №4 27.01.2015)

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى