حاليفا التايدىڭ «التايدان اۋعان ەل» كىتابى تۋرالى پىكىر

وقىعان كىتاپ تۋرالى جازۋ ويدا جوق ەدى. دەگەنمەن، بۇل كىتاپ تۋرالى جازعان دۇرىس شىعار دەگەن وي بولدى.

 حاليفا التاي. التايدان اۋعان ەل.

 كەرەمەت كىتاپ. كەرەمەتى ءبارى كوزبەن كورگەندەي بولاسىڭ. اۆتور توق ەتەرىن ايتىپ بولىسكەن. فاكتىسى سايراپ تۇرعان كىتاپتا وسى بايانداۋ ءتاسىلى تارتىمدى بولعانىن مويىنداۋ كەرەك. نە كورمەگەن قازاق! قانداي ازاپ، نەبىر قيتۇرقىلىق.

باستان-اياق وقىپ بولعانشا ءتۇرلى اسەر الاسىڭ. بىردە جىلايسىڭ بىردە كۇيىنەسىڭ، ازداپ سۇيسىنەسىڭ. قازاقى قالىبىنان اينىماعان ورتانىڭ بارىن ويلاپ كۇلىمسىرەيسىڭ.

تۋعان جەرىنەن بوسقان ەلگە كىمنىڭ عانا ءامىرى جۇرمەگەن! قايدا بارساڭ قورقىتتىڭ كورى. ساناعا كىرمەس قورلىق، زورلىق-زومبىلىقتىڭ قيان-پۇرىس، قيسىندى-قيسىنسىزى كوز الدىڭنان سۋرەت بولىپ شۇباپ جاتادى.

ادام شوشىرلىق قيامەتتى باستان كەشىرە وتىرىپ وتكەننىڭ وتكەلەگىن ساناسىندا جاڭعىرتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلەر مە ەدى؟! اۆتوردىڭ كىتاپتى جازعانداعى كۇيى بولەك بولعان-اۋ دەيسىڭ. وسى جاعى كوبىرەك ويلاندىرادى...

 قازاق جانى ءسىرى حالىق ەكەنىن تاعى مويىنداتادى. كورمەگەن قۇقايى جوق. ⅩⅩ عاسىر ءبىزدىڭ ۇلتىمىز ءۇشىن پوليگون-سىناق عاسىرىنداي بولىپتى. دۇربەلەڭنەن دۇربەلەڭ. ەلدەگىسىن ەلدە، سىرتتاعىسىن سىرتتا قىرىپ-جويۋ جويقىن كۇشپەن جۇرگەن.

اشتىق، قۋعىن-سۇرگىن. جويۋ. جويۋ. جويۋ. كۇنكورىس ءۇشىن بولعان جانسەبىل تاعدىرلار.

تار جول، تايعاق كەشۋدىڭ نەبىرىن باستان كەشىپ، امان قالۋدىڭ ءوزى ولجا عوي. جاۋ شاپقاندا بالاسىنان كوز جازىپ قالعان انانىڭ ەسىنەن اداسۋى. ءبىراق ءتىرى قالىپ، كەيىن وتباسىلى بولۋى قايران قالدىرادى. جىلاپ جۇرگەن بالانى باسقا قازاقتاردىڭ ىلەستىرۋگە، كوتەرىپ قاتارعا قوسىپ الا المايتىن قاۋقارسىزدىعى، شاماسىنىڭ كەلمەۋى، جول ورتاسىندا تاستاپ كەتە بارعانى جۇرەكتى قاق ايىراتىن كورىنىس.

قىرىلعان قازاقتا ەسەپ جوق. ءتىرى قالعانى ىلەسكەن. ولگەنىن كومۋدىڭ ءوزى قانشا كۇش بولعانىن كوز الدىڭا ەلەستەتۋ قيىن. ءدىلى مىقتى بولعان سوڭ عانا ءومىر سۇرۋگە تالپىنىستارى باياندى بولعانداي.

دەگەنمەن، وسى قيىنشىلىقتىڭ بارىنە توزە بىلگەن ادامنىڭ مىقتى بولماسىنا امال قالدىرماعانداي. حاليفا التاي اتامىز ءسوز ەتكەن زامانا زارى تۋرالى ءجاي ايتىپ قويا سالۋ از سياقتى. مىنا كىتاپ سەريالعا ازىق بولار ەدى. گومينداڭنان قاشىپ، سوناۋ التايدان تيبەت ارقىلى ەۋروپاعا وتكەن قازاقتاردىڭ قيلى تاعدىرى.

ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ەلدى باستاپ جۇرۋگە بەل بايلاعان جاۋجۇرەك باتىرلار تۋرالى كوپ بىلۋگە بولادى. وسپان باتىر دا، وعان جاسالعان قيانات تا، ونىڭ جانىنان تابىلعان ەل تىزگىنەن ۇستاعان جانىمحان قاجى سياقتى تاۋ تۇلعالى قازاقتار حاقىندا ايتىلار شىندىق ءالى كوپ. اۋعان ەلدى باستاپ جۇرگەن ەلىسحان باتىردىڭ ءوزى ءبىر فيلمگە سالماعىن سالارلىق ادام. كوش باسىندا جۇرگەندەردىڭ ءبىرى دالەلحان 16 جاسىندا قاجىلىققا بارعانى ايتىلادى.

سوناۋ التايدان ەۋروپا اينالىپ قاجىلىققا بارۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەگەن ەرلىك. تاريحي قۇجاتى كوپ شىعارما. بوسىپ ءجۇرىپ بىلىمنەن قول ۇزبەگەندەرى، ەلۋ جىلدا ەس جيىپ، الەم ەلدەرىنەن قالىس قالماۋعا تىرىسقاندارى، وسى جولدا ۇزدىكتەرىن بايگەگە قوسۋعا ۇمتىلعاندارى سۇيسىنتەدى. الەمگە قول سوزعان قازاقتىڭ ءبىر ۇلى مۇستافا وزتۇرىك ەسىمىن كۇللى قازاق ماقتان ەتەدى.

مەكتەپ جاسىنداعى وسكەلەڭ ۇرپاققا تەرەڭ ءتۇسىندىرىپ وتىرىپ، وقىتاتىن كىتاپ. اۆتوردىڭ ەلۋ جىلدان كەيىن اتاجۇرتقا بارىپ كوڭىلىنە تۇيگەن دۇنيەلەرگە قاراپ، قازاقتىڭ ۇلتتىق جادىنان ۇرلانعان جەتپىس جىلعا ءىشىڭ اشيدى.

ءبىراق ۇرلانعان ۋاقىتتىڭ ورنىن تولتىرۋ مۇمكىن بە، مۇمكىن ەمەس پە؟ كەڭ بايتاق جەردى قيقالاپ، ءوزارا بولىسە سالعان. ال، قازاقتىڭ ءبىر اتاسى مىنا بەتتە، ءبىر اتانىڭ بالاسى ارعى بەتتە قاپ كەتكەن. قاپ كەتكەننىڭ دە وڭعانى، وزعانى ءالى از.

بەرەرى مولداۋ بولۋى ءتيىس ەدى. كىتاپتا اۆتور لوندونداعى عالىممەن كەزدەسۋىندە ونىڭ كىتاپحاناسىندا توتە جازۋمەن تەرىلگەن «قازاق قيسسالارى» ءۇش تومدىعى تۋرالى ايتىپ وتەدى. قازاقتىڭ ءوزى عانا ەمەس رۋحاني بايلىعىنا دا قولدى بولىپ كەتە بەرىپتى. ىزدەۋشىسى جوقتاي...

الەمدە تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ كۇيى ءار ءتۇرلى. بىرەۋگە سىرتتا جۇرگەن جايلى. ءبىراق كوپشىلىگىنە ەلگە كەلۋ ارمان. بوتەننىڭ ورتاسىندا وزىڭدەي بولىپ ءسىڭىسۋ مۇمكىن بولعانمەن، سىيلاسقانعا جات جاقسى، جىلاسقانعا ءوز جاقسى دەگەن ءسوز بار. ءوز قازاعىڭداي ەشكىم بولمايدى.

بەيبىت زاماندا وتىرىپ وتكەننىڭ وزبىرلىعى تۋرالى ايتۋ وڭاي. ال، سول قياناتتىڭ ءبارى ءبىر كۇنگىدەي بولماي وتە شىققان سياقتى. كەلەشەك ۇرپاق ەندى 10-20 جىلدا ءبارىن ۇمىتىپ، اتا-باباسىنىڭ تاريحىنا تەرەڭ ۇڭىلمەستەن-اق نان تابۋمەن، قارىن تويدىرۋدىڭ قامىمەن ءومىر ءسۇرىپ كەتە بەرەرلىكتەي.

الداعى از ۋاقىتتا تامىرىنان ۇزىلگەن ساباقتاي الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە مەن قازاقپىن دەۋ قازاقتىقتى بىلدىرمەي قالاتىنداي كورىنەدى.

كەيدە قيالعا ەرىك بەرگىڭ كەلەدى. «پوۆەشاننىي كوفەنىڭ» حيكاياسىن وقىعاندا ويعا ورالىپ ەدى. ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل ءبىر قازاق ەلگە كەلە الماي جۇرگەن قازاققا قول ۇشىن سوزسا، كوشىرىپ اكەلسە، جاعدايىن تۇگەندەۋگە قولعابىس ەتسە، جايلاندىرسا، سوسىن وسى جاقسىلىعىن اكەلگەن قازاقتىڭ موينىنا اماناتتاسا، ول دا ارتىنان جانە ءبىر قازاقتىڭ كەلۋىنە ۇلەس قوسسا. وي عوي انشەيىن، ەرتە مە، كەش پە بيلىك تە ۇلتتى ويلاۋعا كوشەر، سەڭ قوزعالار... از عانا قازاقتىڭ مۇڭى قيلى-قيلى...

شىنار ءابىلدانىڭ facebook -تەگى جەكە پاراقشاسىنان الىندى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى