ساياسات نۇربەك: شەتەلدە قازاقستان تۋرالى ءسوز بولسا بىردەن «نازاربايەۆ» دەيدى
قازاق، ورىس، اعىلشىن، تۇرىك، يتاليان، يسپان، جاپون، لاتىن تىلدەرىن مەڭگەرگەن. الەم تىلدەرىن جەتىك ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا سول ەلدەردىڭ ساياسي احۋالى تۋرالى دا تۇشىمدى ويلارىن اشىق ورتاعا سالىپ جۇرگەن جاس ساياساتتانۋشى. بۇگىندە ول ەلباسى قامقورلىعىمەن جۇزەگە اسقان «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا جيناقتاعان ءبىلىم تاجىريبەسىن ەلىمىزدىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە قىزمەت ەتتىرۋدە. «نۇر وتان» قوعامدىق ساياسي ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىنىڭ يەگەرى جۋىردا رەسەيدىڭ قازان قالاسىندا ءىس-ساپاردا جۇرگەن جەرىنەن تىلدەسىپ، ەل مەن ەلباسى تۋرالى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
- ساياسات اعا، ساياسي قايراتكەر رەتىندەگى يدەالىم قازاقستان پرەزيدەنتى ن. ءا. نازاربايەۆ پەن سينگاپۋر پرەزيدەنتى لي كۋان يۋ دەيسىز. وسى ەكى ۇلى تۇلعانىڭ ساياسي الەمدەگى ۇقساستىقتارى بار ما؟
- ەلباسى كوپ وقيدى. الەمدىك ارەنادا بەدەلدى ساياسي قايراتكەرلەردىڭ ەڭبەكتەرىن قاداعالاپ، وزىنە قاجەتتى تۇستارىن ءتۇرتىپ الىپ جۇرەدى. ماسەلەن، سينگاپۋر پرەزيدەنتى لي كۋان يۋ ەڭبەكتەرىمەن ەتەنە تانىس. العاش مالايزيادان تاۋەلسىزدىگىن العان تۇستا شاعىن ارالدى گۇلدەندىرۋ ءۇشىن ول كوپ ەڭبەكتەندى. بۇل جاعىنان ەلباسىمىزبەن ۇقساس تۇستارى وتە كوپ. ءبىرىنشى ۇقساستىق، ەكەۋى دە ەلدەگى يدولوگيالىق تۇراقتىلىقتى ۇستاپ تۇرا الدى. 90-جىلدارداعى سانانى تورلاعان ۇمىتسىزدىك سينگاپۋردىڭ دا باسىنان ءوتتى. ءتىپتى، سول تۇستا الەمدىك قاۋىپسىزدىك ۇيىمىنىڭ ساراپشىلارى وسى ەلدىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر دەگەن دە ساۋەگەيلىك بولجام جاسادى. دەگەنمەن، قوس تۇلعا بۇل الىپ-قاشپا پىكىرلەرگە ۋاقىت تەزىمەن جاۋاپ قايتارا ءبىلدى.
ەكىنشىسى، لي كۋان يۋدىڭ «ءومىر وقۋدان تۇرادى» دەگەنىندەي، سينگاپۋردىڭ اعارتۋ سالاسىنداعى وركەندەۋى سول ەل پرەزيدەنتىنىڭ اتىمەن بايلانىستى. ەلباسى وسى ۇستانىمدى ءوز يگىلىگىمىزگە پايدالانا ءبىلدى. ءبىلىم سالاسىنا باسا ءمان بەردى. تىكەلەي قولداۋىمەن جۇزەگە اسقان «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟!
ۇشىنشىسى - ەكونوميكالىق ۇقساستىق. لي كۋان يۋ 30 جىل ىشىندە شاعىن عانا ارالدا ورنالاسقان مەملەكەتتى ەكونوميكاسى دامىعان ەل قاتارىنا شىعاردى. ال، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كوپتەگەن يدەيالاردىڭ گەنەراتورىنا اينالدى. ولار تەك ت م د ەلدەرى ءۇشىن تارتىمدى ەمەس، سول سياقتى الەمدىك ساياساتكەرلەر ءۇشىن دە ماڭىزدى. «داعدارىستىڭ كىلتى» اتتى ماقالاسىنىڭ ماڭىزى قانداي؟ وندا بەرىلگەن ەرەجەلەردى بانك جۇيەسى، ەكونوميكا سالالارىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى، نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى قولداپ قانا قويماي، الەمدىك ۆاليۋتانى قايتا قۇرۋدىڭ باسشىلىعى رەتىندە قابىلدادى.
- ەلباسىنىڭ جاستارمەن كەزدەسۋلەرىندەگى قانداي دا ءبىر قىزىقتى ساتتەر ەسىڭىزدە مە؟ ومىرىڭىزدە مەملەكەت باسشىسىمەن جۇزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى مە؟
- ەلباسى جاستارمەن كەزدەسۋگە وتە قۇشتار. نەگە دەسەڭىز، جاستارمەن، جاسوسپىرىمدەرمەن كەزدەسكەن سايىن وزىنە قۋات الادى. جاستاردى كورىپ رۋحتانادى. ويتكەنى ولاردىڭ كوڭىلى تازا، پاك، كىرشىكسىز. ءار كەزدەسۋىندە پرەزيدەنتتىڭ جانىندا پروتوكولمەن جۇرگەندەردىڭ جۇمىسى اۋىرلاي تۇسەدى. «ءاي، وسى بالالار بولمايتىن، ايتپايتىن سۇراق قويىپ قالا ما؟ بولماسا، ءبىر پروبلەما ايتىپ قالا ما؟»، - دەپ قاتتى الاڭدايدى. جاقىندا «بولاشاقتىقتارمەن» كەزدەسۋىندە ەلباسى: «مەن سويلەي بەرمەيىن، جاستار ايتسىن. وسىلاردىڭ وي-پىكىرىن تىڭدايىق» دەپ اتالىق قامقورلىق سەزدىرتىپ وتىردى.
مىنا ءبىر اسەرلى اڭگىمەنى ايتىپ بەرەيىن. 2001-جىلدىڭ 1-جەلتوقسانىندا الماتىدا وتكەن قازاقستان عالىمدارىنىڭ فورۋمىندا ەلباسى عالىمدارمەن، «بولاشاقتىقتارمەن» كەزدەستى. سوندا الماتىداعى جاۋتىكوۆ اتىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا ءپانىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن مەكتەپتىڭ ازات ابدۋللايەۆ دەگەن جاس ىزدەنۋشىسىن قابىلدادى. ءبىراز سويلەسىپ، ينتەرناتتا جاتىپ وقيتىندىعىن، اتا-اناسىن ءجيى ساعىناتىنىن ەستىپ، الماتىدان ءۇي بەرگىزدى. ءارى «سەن جاقسى وقىپ، فيزيك بول. عىلىممەن اينالىس»، - دەپ اعالىق اقىل-كەڭەس ايتقان. سول ازاتىمىز 14 جاسىندا-اق مەكتەپ ءبىتىرىپ، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتاندى. كەيىننەن يرلاندياداعى دۋبلين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD دوكتورانتۋراسىندا فيزيكا ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ ەلگە ورالدى. 2011-جىلدىڭ 1-جەلتوقسانىندا الماتىدا وتكەن قازاقستان عالىمدارىنىڭ فورۋمىندا ول ەلباسىعا ارناپ: «وسىدان ون جىل بۇرىن كەزدەسكەنىمدە ماعان فيزيكا جانە ماتەماتيكا عىلىمىمەن شۇعىلدانۋدى امانات ەتكەن ەدىڭىز. سودان بەرى بۇل مەنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىما اينالىپ كەلەدى. 14 جاسىمدا-اق ستۋدەنت اتانىپ، 18 جاسىمدا PhD دوكتورانتۋراسىن ءتامامدادىم»، - دەگەندە، ەلباسى قۋانعاننان قاتتى تولقىعان ەدى.
كەيىن ەستۋىمىزشە، بىرگە جۇرگەن سالا مينيسترلەرى ەلباسىنىڭ: «وسى ۇرپاقتار ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ كەلدىك عوي» دەپ ەمىرەنگەندىگىن كورىپتى. مىنە، شەت ەلدە العان ءبىلىمىن ەلىمىزدىڭ عىلىمنىڭ وركەندەۋىنە جۇمساسام دەگەن جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتىن سۇيگەندىگىن ەلباسى شىن جۇرەگىمەن سەزىندى. تەبىرەندى.
- يدەال رەتىندە ەلباسىنىڭ قانداي قاسيەتتەرىن وزىڭىزگە ۇلگى ەتەسىز جانە باعالايسىز؟
- ءىلياس ەسەنبەرلين «كوشپەندىلەر» اتتى ەڭبەگىندە حانداردىڭ ەلدىك دەڭگەيدە شەشىم قابىلدار ساتتەگى بەينەسىن شەبەر سۋرەتتەگەن. ءيا، پاتشا دا ەت پەن سۇيەكتەن جارالعاسىن، كەيدە ەموتسياعا بەرىلەتىن ساتتەرى بولادى. دەگەنمەن، بۇگىندە ولاي قىزۋقاندىلىققا سالىنۋعا بولمايدى. ۇلتتىڭ ۇپايى تۇگەندەلەتىن، ەلدىڭ ەرتەڭگى بولاشاعىنا قاجەتتى شەشىم قابىلدار ساتتە ەلباسى سابىرلى قالپىنان تانعان ەمەس.
ءوزىڭىز باجايلاپ قاراساڭىز، ورتا ازيا ەلدەرىندە، ءتىپتى، ەۋروپا مەن ازيادا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ابىروي-بەدەلى اسقاق. ايتپەسە، حالقى 20 ميلليونعا دا جەتپەيتىن جاس ەلگە مۇرنىن ءشۇيىرىپ قارايتىندار دا بارشىلىق. وسىنداي ساتتەردە ماڭدايى جارقىراپ ەلباسىمىز الدىمىزدا جۇرسە، بويىمىزدى الاپات كۇش بيلەيتىنى انىق.
يدەال رەتىندە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءار ىسكە دەگەن اسا ىجداعاتتى جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن قاسيەتى ۇنايدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تالاي كوشەلى شەشىمدەر قابىلدادى. سونىڭ ءبىرى ەل ورداسىن سارى شۇناق اياز قارىعان اقمولاعا كوشىرەمىن دەگەندە، كۇلكىگە اينالدىرعاندار دا بولعان. كەيىننەن ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ الدىندا وعاش قىلىقتارى ءۇشىن قىنجىلعاندار دا بولدى. ءتىپتى، الەمنىڭ دامىعان ەلۋ ەلىنىڭ قاتارىنا ەنەمىز دەگەن ءۋاج ايتقان. ول دا ساتىمەن ورىندالدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءوزى باۋلىعان تاۋەلسىز ەلدىڭ جاستارىن دا ەلدىڭ بولاشاعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا شاقىرادى.
ق ر پرەزيدەنتىنىڭ «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىنىڭ ستيپەندياتتارى قاۋىمداستىعىنىڭ مۇشەسى، ق ر پرەزيدەنتىنىڭ «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى تاۋەلسىز ساراپتاما كوميسسياسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى سىندى قىزمەتتەر اتقاردىم. بايقاعانىم، ەلباسىنىڭ جاس ىزدەنۋشىلەرگە دەگەن قامقورلىعى ەرەكشە. استاناداعى نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە 200 دەن استام «بولاشاقتىقتار» ەڭبەك ەتۋدە. قازىرگى تاڭدا «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شامامەن 2 مىڭ ينجەنەر-تەحنيكالىق مامان دايىندالدى. ەلباسىنىڭ: «قازاقتا «نە ەكسەڭ، سونى وراسىڭ» دەگەن ءسوز بار. ءبىز سىزدەردى بولاشاق ءۇشىن ەكتىك. «بولاشاق» تۇلەكتەرى قازاقستاننىڭ ەڭ قيىن زامانىندا كاپيتالىنا قۇيعان ۇلكەن ينۆەستيتسياسى بولىپ تابىلادى. «بولاشاق» ستيپەندياتتارى، سىزدەر - ەلدىڭ بولاشاعىسىزدار. «ماڭگىلىك ەل» دەگەن مۇرات قويدىق. سول جولدا جۇمىس ىستەيتىن سىزدەر بولاسىزدار. بۇل ۇلى ماقسات قويۋ، ۇلى ماقساتقا جەتۋ - تەك قانا ۇلى حالىقتىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس.
ءبىز ءوزىمىزدى ۇلى حالىقپىز دەپ سانايتىن بولساق، ۇلىلىققا جەتەمىز»، - دەگەن سوزىنەن-اق كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى. ايتا كەتەرلىگى، «بولاشاق» باعدارلاماسى جۇزەگە اسقاننان باستاپ 10025 ستيپەنديا تاعايىندالعان ەكەن. ستيپەندياتتار بۇگىندە الەمنىڭ 33 ەلىندە وقۋلارىن جالعاستىرۋدا.
- ا ق ش جانە يتاليا ەلدەرىندە ءبىلىم الدىڭىز. ءتىپتى، سول ەلدەردە ءتۇرلى قىزمەت اتقاردىڭىز. شەتەلدىكتەردىڭ ەلباسى تۋرالى كوزقاراسى قانداي؟
- ءيا، شەتەلدە قازاقستان تۋرالى ءسوز بولسا بىردەن «نازاربايەۆ» دەيدى. بۇل قۇرعاق ءسوز ەمەس. بۇل- برەند. ەلباسى - تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ برەندى. سەبەبى، ءبىزدىڭ ەلباسى كورشىلەس رەسپۋبليكالار كوپ جاعدايدا الپاۋىت ەلدەردىڭ قاباعىن باققان شاقتا باتىل تۇجىرىمدار، ەلدىك ۇستانىمدار ايتۋدا. ەلباسى ءوزىنىڭ ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ، تۇركى جۇرتىنىڭ ليدەرى رەتىندە ويىن اشىق ورتاعا سالا الادى. تۇيىندەپ ايتار بولساق، قازاقستان مەن نازاربايەۆ - ەگىز ۇعىم.
- ۋاقىت ءبولىپ اڭگىمەلەسكەنىڭىزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان نۇرشات توكەن
«الاش ايناسى»
