لۋكاشەنكو رەسەيدەن اينىپ، ەۋروپا وداعىن تاڭداي الا ما؟
بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو بۇرىن بەلورۋس ءتىلى تۋرالى جاعىمدى پىكىر ايتقان ەمەس. ءبىراق وسى ايدىڭ باسىندا پرەزيدەنتپەن كەزدەسكەن بەلارۋس جاستارى ونىڭ انا ءتىلى تۋرالى لەبىزىن ەستىپ، تاڭعالدى.
لۋكاشەنكو «بەلورۋس حالقىن بەلورۋس جاساپ تۇرعان - ونىڭ مادەنيەتى. ول - تەك ادەبيەت، مۋزىكا، ساۋلەت قانا ەمەس، ءبىزدىڭ ءتىلىمىز. ونى بىلۋگە ءتيىسپىز. تاريحىمىزدى ۇمىتپاي، قۇندىلىقتارىمىزدى قادىرلەۋگە ءتيىسپىز» دەدى.
بەلورۋسسيا باسشىسىنىڭ اياق استىنان ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى - اسىرەسە، بەلورۋس ءتىلىن قورعاي قالۋى كەيىنگى ايلاردا قالىپتاسقان قولايسىز گەوساياسي جاعدايدا كورشىسى رەسەيدىڭ كولەڭكەسىنەن شىعۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن بايقاتقانداي.
«سوعىسۋعا ءازىرمىن»
لۋكاشەنكو وتكەن جىلدىڭ مامىر ايىندا رەسەيلىك «دوجد» تاۋەلسىز ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا «بەلارۋس جەرىنە كىم [باسىپ] كىرسە دە، سوعىسۋعا ءازىرمىن. ءتىپتى ول [رەسەي پرەزيدەنتى] پۋتين بولسا دا» دەگەن ەدى.
كورشى ۋكرايناداعى داعدارىس كەزىندە وسى ەلدىڭ ەگەمەندىگىن، تۇتاستىعىن قولداپ، ارا اعايىن ءرولىن بەلسەندى اتقارعان لۋكاشەنكونىڭ باتىسپەن قارىم- قاتىناسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىگى كوبەيگەن ءتارىزدى.
بريۋسسەلدەگى ەۋروپا ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ وكىلى گرانت كوستانيان «لۋكاشەنكو مەن كرەملدىڭ اراسى ۋشىعىڭقىراپ تۇرعانىن ەسكەرسەك، بەلارۋس باسشىسىنا ەۋروپا وداعىمەن (ە و) بايلانىس ورناتۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك پايدا بولىپ وتىر» دەيدى.
ەو سىرتقى ساياسات مەكەمەسىنىڭ باسشىسى فەدەريكا موگەرينيدىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى مايا كوسيانچيچ ازاتتىققا «بلوك لۋكاشەنكونىڭ ۋكرايناعا قاتىستى پوزيتسياسىن باعالايدى» دەدى.
ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنا (ە ا ە و) مۇشە بولعانىنا قاراماستان، بەلارۋس رەسەيدىڭ ە و ەلدەرىنە قارسى سانكسيالارىنا قوسىلمادى. اتى- ءجونىن جاريالاۋدى قالاماعان ە و وكىلى «مينسكىمەن قارىم- قاتىناس جاقساردى دەۋگە ءالى ەرتە، ءبىراق وڭ قادامدار بار. مينسك الەمدە ءبىر سەرىكتەسكە عانا سەنىپ وتىرا بەرۋگە بولمايتىنىن ءتۇسىندى» دەيدى.
20 جىلدان استام بيلىكتە وتىرعان لۋكاشەنكو ماسكەۋ مەن باتىس اراسىندا امالداپ، بۇلتارۋ ءادىسىن جاقسى مەڭگەردى. رەسەيدەگى «قامقورشىلارىن» جومارت دەمەۋشى جانە ساياسي قاۋىپسىزدىك تىرەگىنە اينالدىردى. ءبىراق ماسكەۋدىڭ بەلارۋس ەگەمەندىگىنە قول سۇعۋىنا نەمەسە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىنداعى شاعىن ەلگە اينالدىرۋىنا قارسى تۇردى.
«ورىسسىزداندىرۋ» ساياساتى
ءبىراق وسى جولى لۋكاشەنكو بۇرىنعىسىنان قاتتى كەتكەن سياقتى. ونىسىنىڭ سەبەپتەرى بار. وتكەن اپتادا بەلارۋس مەملەكەتتىك باسپا ءسوزى مەكتەپتەردە «ورىسسىزداندىرۋ» (ورىس تىلىنەن، مادەنيەتىنەن الشاقتاۋ - رەد. ) ساياساتى باستالاتىنىن جاريالادى. بۇل ساياسات بيلىكتىڭ بەلورۋس ءتىلىن وركەندەتۋگە كىرىسكەنىن بىلدىرەدى.
1999 - جىلعى ساۋالناما كەزىندە رەسپوندەنتتەردىڭ 73,6 پايىزى بەلورۋس ءتىلىن انا ءتىلى سانايتىنىن ايتسا، 2009 - جىلعى ساۋالناما كەزىندە جاۋاپ بەرگەن جۇرتتىڭ تەك 53,2 پايىزى ونى انا ءتىلى رەتىندە بەلگىلەگەن.
قاڭتاردىڭ 26 سى كۇنى بەلارۋس ۇكىمەت رەزەرۆتەگى 15 مىڭ ساربازىن شاقىرىپ، الەمدەگى بەيبىت زامانداعى ەڭ ءىرى «رەزەرۆ جاتتىعۋىن» وتكىزدى. اقپاننىڭ 1- كۇنى جاڭا اسكەري دوكترينا كۇشىنە ەنبەك، وندا «شەتەل تاراپىنان بەلارۋسكە قارسى [سول شەتەلدەرگە قىزمەت ەتەتىن] اسكەري توپتار، ءتۇرلى جاساقتار، جالدامالىلار نەمەسە تۇراقتى اسكەر جىبەرىلسە، بۇل سوعىس جاريالاۋعا باستاما بولادى» دەپ جازىلعان.
جەلتوقسان ايىندا، ەكونوميكا تۇراقسىزدىعىنان ۇكىمەتتە دۇربەلەڭ بولعان كەزدە، لۋكاشەنكو الەكساندر كوسينەتستى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ەتىپ تاعايىندادى. بۇل لاۋازىم يەسى ىقپالى جاعىنان ەلدەگى «ەكىنشى ادام» سانالادى. ۆيتەبسك قالاسىندا بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولعان كوسينەتس - لۋكاشەنكونىڭ ءوزى سياقتى سوۆەتتىك ادىسپەن باسقارۋدى ۇيرەنگەن شەنەۋنىك.
ءبىراق ول - بەلارۋس پاتريوتى، ءوزى بيلىك ەتكەن ايماقتا ورىس ۇلتشىلدارى بەلسەندىلىگىن باسۋمەن اينالىسقان. وتكەن جىلى ول ۆيتەبسكىدە جەرگىلىكتى ەتنيكالىق ورىستار مەن كازاكتاردىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان، ۇلى ليتۆا كنيازى ولگەردكە ەسكەرتكىش ورناتتى.
ءبىراق مينسك ەكونوميكاسىن جاڭارتۋ مەن رەفورمالاۋ باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. گرانت كوستانيان قازىر بەلورۋستاردىڭ 55 پايىزى سوڭعى 10 جىلدا قارقىندى دامىعان جەكە سەكتوردا قىزمەت ەتەتىنىن ايتادى. ال رەسەي ەكونوميكاسىمەن بايلانىسى تىعىز مەملەكەتتىك ءىرى كومپانيالارعا قاراعاندا، جەكە سەكتور ەو- مەن ساۋدا بايلانىسىن دامىتۋعا ىنتالى.
ۋكرايناداعى داعدارىسقا قاتىستى ە و مەن مينسك كوزقاراستارىنىڭ سايكەس كەلۋى وسى ەكى تاراپتىڭ قارىم- قاتىناسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سياقتى.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا لۋكاشەنكو ە و ساياسي تۇتقىن دەپ سانايتىن بىرنەشە ادامدى بوستاندىققا شىعاردى. وسىنى ەسكەرگەن ە و سانكسياعا ىلىككەن بەلارۋس شەنەۋنىكتەرى مەن تۇلعالارىنىڭ ءتىزىمىن قىسقارتتى.
مۇنىڭ ۇستىنە، مينسك ۋكراينا ماسەلەسىن پايدالانىپ بالتىق تەڭىزى ايماعىنداعى كورشىلەرىمەن جانە پولشامەن بايلانىس ورناتتى. لاتۆيا قازىر ە و ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ وتىر. وسى ەلدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەدگارس رينكيەۆيچ وسى ايدىڭ باسىندا «بەلارۋسپەن قارىم- قاتىناستاردا جاڭا مۇمكىندىكتەر بار» ەكەنىن مالىمدەدى.
«رەسەيدەن وڭاي قۇتىلا المايدى»
ە و مينسكىمەن 2014 - جىلى ۆيزا رەجيمىن جەڭىلدەتۋگە قاتىستى ەكى مارتە كەلىسسوز وتكىزدى، ءۇشىنشى كەزدەسۋ وسى كوكتەمگە بەلگىلەنگەن. ە و وكىلدەرى بيىل مامىردا ريگادا وتەتىن «شىعىستاعى سەرىكتەستىك» سامميتىندە ۆيزا رەجيمىن جەڭىلدەتۋ كەلىسىمىنىڭ سوڭعى نۇسقاسى بەكىتىلۋى مۇمكىن دەيدى.
ءبىراق ە و شەنەۋنىكتەرى بەلارۋستەگى «ساياسي تۇتقىندارعا» قاتىستى پوزيتسيالارىن وزگەرتپەيتىندەرىن مالىمدەدى، بۇل بايلانىستى جاقسارتۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. Amnesty International ۇيىمى بەلارۋستە «جەتى ساياسي تۇتقىن قالدى» دەپ مالىمدەدى.
ساراپشى كوستانياننىڭ ايتۋىنشا، بەلارۋس ە و وكىلدەرىنە لۋكاشەنكونىڭ ريگا سامميتىنە قاتىسقىسى كەلەتىنىن بىلدىرگەن. بەلارۋس پەن ازەربايجان «شىعىستاعى سەرىكتەستىك» باعدارلاماسىندا ەلدەن ەرەك كوزگە ءتۇسىپ كەلەدى، ويتكەنى، 2009 - جىلدان بەرى بۇل جيىندارعا بەلارۋستىڭ لاۋازىمى تومەن شەنەۋنىكتەرى عانا قاتىستىرىلىپ كەلەدى.
ە و وكىلى كوسيانچيچ لۋكاشەنكونىڭ ريگاعا كەلۋ مۇمكىندىگىن تەرىسكە شىعارمايدى، «ءبىراق شاراعا كىمدەر قاتىساتىنىن ايتۋعا ءالى ەرتە» دەيدى. ساراپشىلار بەلارۋس اتىنان ول جيىنعا پرەمەر- مينيستر اندرەي كوبياكوۆ بارۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى. 2013 - جىلى جيىنعا بەلارۋستەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بارعان بولاتىن.
رەسەيدىڭ بەلارۋس ەكونوميكاسىنا ىقپالى بۇرىنعىدان كەمىگەن جوق. بۇل اسىرەسە ەلەكتر جانە ەنەرگەتيكالىق سەكتورلاردان قاتتى بايقالادى. وعان قوسا، ە و لۋكاشەنكونىڭ ساياسي تۇرعىدا شىنايى بولۋىن تالاپ ەتەدى، ال بەلارۋستەگى اۆتوريتارلىق جۇيەگە رەسەي ونداي تالاپتار قويمايدى. قاراشا ايىندا بەلارۋستە پرەزيدەنت سايلاۋى وتەدى. ياعني، بۇل ماسەلە سول كەزدە ءبىرىنشى ورىنعا شىقپاق.
(روبەرت كوالسون مەن ريكارد يوزۆياكتىڭ ماقالاسىن اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان - دينارا ءالىمجان)
«ازاتتىق»
