الەم اپتا ىشىندە: سارساڭعا سالعان داعدارىس، لاڭكەستىك پەن ەبولا
سونىمەن قاتار بيزنەستىڭ الپاۋىت وكىلدەرى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ءورشۋىن ءسوز ەتىپ، ودان شىعۋدىڭ جولدارىن قاراستىردى.
ونىڭ الدىندا ءبىر كۇن بۇرىن عالامتوردا «يسلام مەملەكەتى» لاڭكەستىك توبى بەينە- ۇندەۋ جولدادى. بەينەجازبادا لاڭكەستەر جاپونيالىق ەكى تۇتقىندى ولتىرۋگە ۋادە ەتتى. اپتا سوڭىندا جاعىمدى جاڭالىقتار دا كەلىپ جەتتى. باتىس افريكادا بىرنەشە ايلار بويى سايابىرسىماي كەلگەن ەبولا دەرتى السىرەي باستادى. قاتەرلى اۋرۋعا شالدىققان ادامداردىڭ سانى ازايىپ كەلەدى. ەندى وسىنى جەكە-جەكە تارقاتىپ كورەيىك.
داۆوستاعى 45- بۇكىل الەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم
سارسەنبى كۇنى داۆوستا 45- بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم ءوز جۇمىسىن باستادى، وندا الەمنىڭ ەڭ ىرى كاسىپكەرلەرى مەن ەكونوميستەرى الەمدىك ەكونوميكاداعى قۇلدىراۋ، ودان شىعۋدىڭ جولدارى جانە ءوزارا سەنىمدى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. شارا ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي احۋالدىڭ ۋشىعىپ تۇرعان ساتىندە ءوتتى - مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى، جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنىنىڭ سايابىرسۋى، سونىمەن قاتار باتىستىڭ رەسەيگە قاتىستى سانكتسيالارى جانە ماسكەۋدىڭ وعان جاۋاپ رەتىندە جاساپ وتىرعان قارسى شەكتەۋ شارالارى. سوندىقتان دا بولار فورۋمنىڭ سالماعى زور بولدى. بارشا الەم نازارىن تىكتى.
قازاقستان اتىنان بۇكىل الەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمعا ق ر پرەمەر-ءمينيسترى كارىم ءماسىموۆ پەن ەكونوميكالىق ىقپالداستىق ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا بارعان بولاتىن.
جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەر تۋرالى ەسەبىندە (The Global Risks report 2015) بۇكىل الەمدىك ەكونوميكا فورۋمىنىڭ ساراپشىلارى مەملەكەتتەر اراسىندا ءتۇرلى شيەلەنىستەر ۋشىعا ءتۇسۋى مۇمكىن دەپ ەسكەرتتى. بەف بايانداماسىندا، سونداي-اق الەمدىك قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ بارلىق ساناتتارى اراسىندا ءوزارا بايلانىستاردىڭ ورشۋىنە دە نازار اۋدارىپ وتىر.
مىسال رەتىندە ماماندار باتىس افريكاداعى ەبولا ۆيرۋسىنىڭ بەلەڭ الۋى، تاياۋ شىعىستاعى شيەلەنىستەردىڭ ءوسۋى جانە ۋكرايناداعى قاقتىعىستى اتاپ ءوتتى. سوڭعىسى ەۋروپاعا گازدىڭ جەتكىزىلۋىن قيىنداتتى، رەسەيگە قاتىستى باتىس ەلدەرىنىڭ سانكتسياسى تاۋارلاردىڭ يمپورتىن ازايتىپ، ىرى كاسىپورىندارعا جاڭا نارىقتاردى ىزدەۋگە تۋرا كەلۋدە.
«گەوساياسي قاۋىپ- قاتەرلەر الەمدىك ەكونوميكالىق سالالارعا ايقىنىراق اسەر ەتەدى، سەبەبى ەكونوميكالىق قۇرالدار گەوساياسي تۇيتكىلدەردى شەشۋگە قولدانىلىپ وتىر»، - دەيدى ساراپشىلارى.
شولۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، الەمدە مەملەكەتتەردىڭ ستراتەگيالىق جارىسى باستالدى. ەلدەردىڭ سىرتقى ساياساتى ولاردىڭ ىشىندە ۇلتشىلدىقتىڭ ارتۋىنا بايلانىستى بىرشاما اگرەسسيۆتى بولىپ بارادى. ماسەلەن، ءۇندىستاندا ۇلتشىل- ساياساتكەردىڭ تانىمالدىلىعى ارتسا، ەۋروپادا ەۋروتسەنتريستىك سكەپتيكتەردىڭ جانە وڭشىل پارتيالاردىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇر.
ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ بىرى رەتىندە باتىس پەن رەسەي اراسىنداعى سانكتسياعا تولى قارىم- قاتىناستارى جانە ونىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا تيگىزىپ جاتقان زارداپتارى دا ءسوز بولدى. بۇل شەكتەۋشى شارالار گەوساياسي ستراتەگيالارىنىڭ بىر ءادىسى رەتىندە قولدانىلۋدا. مەملەكەتتەر ساياسي مۇددەلەرى ءۇشىن ەكونوميكالىق قۇرباندىققا بارۋعا دايىن.
ادامزاتتىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا كليماتتىق وزگەرۋى, حالىقتىڭ قارتايۋى، قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى، دامۋشى ەلدەردەگى ورتا تاپ وكىلدەرى سانىنىڭ ارتۋى، سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ كوبەيۋى, بايلار مەن كەدەيلەردىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ ارتۋى، ۋربانيزاتسيا، حالىقارالىق ينستيتۋتتار بەدەلىنىڭ تومەندەۋى, سونىمەن قاتار حالىقارالىق لاڭكەستىكپەن كۇرەس ەرەكشە تالقىلاندى.
«يسلام مەملەكەتىنىڭ» سودىرلارى ادامداردى تۇتقىنداۋىن دوعارار ەمەس
داۆوستاعى 45- بۇكىل الەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمدا مىسىر پرەزيدەنتى ابدەل فاتتاح ال-سيسي لاڭكەستىككە قاتىستى تاقىرىپتى قوزعاي وتىرىپ، داۆوس فورۋمىنىڭ قاتىسۋشىلارىن اتالمىش دەسترۋكتيۆتى قۇبىلىسقا قارسى بىرلەسە كۇرەسۋگە ۇندەدى.
«وزدەرىنىڭ كوزقاراستارىن تىقپالاپ، بىزگە شابۋىل جاساپ جۇرگەن لاڭكەستىك توپتارعا قارسى جۇمىلا كۇرەسۋىمىز قاجەت»، - دەدى مىسىر پرەزيدەنتى 20 - قاڭتاردا ينتەرنەتتە «يسلام مەملەكەتى» سودىرلارىنىڭ جاپون بيلىگىنە ارناعان بەينەجازبانى مەڭزەپ.
بەينەجازبادا قارا كيىم كيگەن، قولىندا سۇستى پىشاق ۇستاعان سودىر ەگەر جاپونيا بيلىگى 72 ساعاتتىڭ ىشىندە 200 ميلليون دوللار بەرمەسە كەپىلدەگى جاپونيالىق ەكى تۇتقىندى ولتىرەتىندىگىن حابارلاعان. كەپىلدەگىلەر بۇنىڭ الدىندا ءىز-ءتۇسسىز كەتكەن جاپونيانىڭ PMC Japan كومپانياسىنىڭ باسشىسى كەندزي گوتو دزەگو مەن جۋرناليست حارۋنا يۋكاۆا ەكەنى انىقتالدى. جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى اتالمىش ماسەلەگە دەرەۋ ءۇن قاتتى. سيندزو ابە بۇل جاڭالىقتى يزرايلدە مەملەكەتتىك ساپاردا جۇرگەن كەزىندە ەستىگەن.
«جاپونيا «يسلام مەملەكەتى» لاڭكەستىك توبىمەن تۇتقىنعا الىنعان ءوز ازاماتتارىنىڭ تەز ارادا بوساتۋىن تالاپ ەتەدى»، - دەپ مالىمدەدى سيندزو ابە. ول سونىمەن قاتار كەپىلدەگى جاپون ازاماتتارىن شىعارىپ الۋ ۇكىمەتتىك باسىم ماقساتى بولىپ تابىلاتىنىن حابارلادى. لاڭكەستەردىڭ تاڭداعان اقشا سوماسى دا تەگىننەن تەگىن ەمەس. ءدال سونداي قارجىنى جاپونيا «يسلام مەملەكەتى» ۇيىمىنا قارسى كۇرەسكە بولگەن بولاتىن.
وسىلايشا، «يسلام مەملەكەتى» جاپونيا ۇكىمەتىنە اتالمىش ۇيىممەن كۇرەس حالىقارالىق كواليتسياسىنا كومەكتەسۋدەن باس تارتۋدى مەڭزەپ تۇرعانداي. كەپىلدەگىلەردىڭ ءبىرى جۋرناليست كەندزي گوتو 2014 - جىلى قازان ايىنىڭ باسىندا دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ ءۇشىن تاياۋ شىعىسقا اتتانعان بولاتىن. قازان ايىنىڭ سوڭىندا ول ءىزىم- عايىم جوعالدى. حارۋنا يۋكاۆانىڭ نە ءۇشىن بارعانى ءالى ونشا بەلگىسىز.
2014 - جىلى يۋكاۆا جەكەمەنشىك اسكەري كومپانيا قۇرىپ، تاياۋ شىعىسقا كەتكەن. شامامەن 2014 - جىلدىڭ جازىندا ول «يسلام مەملەكەتى» سودىرلارىمەن تۇتقىنعا الىنعاندىعى تۋرالى حابار كەلىپ تۇسكەن. ورىن العان جايتتارعا بايلانىستى توكيو يوردانياعا ارنايى قۇرىلىمنىڭ ءبىر توپ قىزمەتكەرلەرىن جىبەردى. ولار وندا شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن بىرگە جاپوندىقتاردى بوساتۋعا قاجەتتى اقپاراتتاردى جيناقتاۋى ءتيىس.
سيندزو ابە ۇلى بريتانيا پرەمەر-مينيسترىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن كەزدە جاپونيا كەپىلدىكتەن ادامداردى بوساتۋ ءۇشىن سودىرلارعا ەشقانداي قاراجات بەرمەيتىندىگىن ايتتى. اتالعان قادام «قيسىنسىز لاڭكەستىك اكتقا» تەڭ دەپ باعالادى. ۋلتيماتۋمنىڭ مەرزىمى جۇما كۇنى ءوتىپ كەتكەن. سوعان بايلانىستى سودىرلار وزدەرىنىڭ ۋادەلەرىن ورىندايتىندىقتارىن ايتىپ، تاعى ءبىر بەينە جىبەرىپ وتىر.
بۇنىڭ الدىندا اتالمىش سودىرلار وزگە ەلدەردىڭ ازاماتتارىن وسىلاي كەپىلگە الىپ، كەيىن ولاردى ولتىرگەن بولاتىن. قاراشا ايىندا ولار ا ق ش ازاماتى پيتەر كەسسيگتىڭ ومىرىنە بالتا شاپتى. تامىز بەن قىركۇيەكتە ءتىلشى دجەيمس فوۋلي مەن ستيۆەن سوتلوففتى ءدال وسىلاي ءولتىردى. سونىمەن قاتار يسلاميستەر سيريادا رەسەيدىڭ ەكى ارنايى قىزمەتىنىڭ ەكى وكىلىن ولتىرگەن بەينەجازبانى جاريالادى.
ەبولا ۆيرۋسىمەن كۇرەس ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە
الەم تاياۋ شىعىستاعى جاپوندىق تۇتقىنداردى تالقىلاپ جاتقاندا، باتىس افريكادان جاعىمدى جاڭالىق كەلدى. گۆينەيادا، ليبەريادا جانە سەررا- لەونەدە ەبولا دەرتىن جۇقتىرعانداردىڭ سانى ەداۋىر كەمىگەن. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سوڭعى ۋۋاقىتتارى اۋرۋدىڭ تارالۋى باسەڭسىگەنىن حابارلادى. باتىس افريكادا ەبولا دەرتىنىڭ ەپيدەمياسى ورىن الۋى ىقتيمال دەگەن بولجام، ابىروي بولعاندا ورىندالعان جوق.
«بۇگىن، ءتورت اي وتكەن كەزدە، ءبىز ەبولامەن كۇرەس ءوز ناتيجەسىن بەرگەنىن ايتا الامىز» ، - دەپ اتاپ ءوتتى باس حاتشى پان گي مۋن.
ليبەريانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى سوڭعى اپتادا 15 گرافتىقتىڭ 12 سىندە ەبولا بەزگەگى تىركەلمەگەندىگىن ءمالىم ەتتى. ءوز كەزەگىندە گۆينەيا ماماندارى اۋرۋدىڭ تارالۋ كورسەتكىشى 2014 - جىلدىڭ 17 - تامىزىنان بەرى ەڭ از دەڭگەيدە بولعانىن ايتىپ ءسۇيىنشى سۇرادى. سەررا- لەونەدە تومەن كورسەتكىش 2014 - جىلدىڭ 31 - تامىزىنان بەرى تىركەلمەپتى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ءماليدى ەبولادان ادا ەل دەپ جاريالادى. ول ەلدە 42 كۇن بويى ەبولا دەرتى انىقتالماعان.
«اتالعان ايماقتاردا بولعان كەزدە مەن بۇل وشاقتىڭ ءورشۋىن بولدىرماۋ قولىمىزدان كەلەتىنىنە كوزىم جەتتى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز - دەرتتەن جاپا شەككەن ادامداردىڭ سانى ارتپاي تۇرعاندا وعان مەيلىنشە تەز ۋاقىتتا قول جەتكىزۋ. ول ءۇشىن ناقتى بەلگىلەنگەن ماقساتتار مەن باتىل ۇجىمدىق ءىس- قيمىلدار قاجەت»، - دەدى پان گي مۋن سەيسەنبىدە.
ەبولا دەرتىنە قارسى كۇرەس ماسەلەسى داۆوستاعى فورۋمنىڭ باستى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ۆالەري اموس پەن ب ۇ ۇ- نىڭ ەبولا ۆيرۋسىنا قارسى كۇرەس بويىنشا ارنايى ەلشىسى دەۆيد ناباررو الەم قاۋىمداستىعىن وسى اۋرۋعا قارسى كۇرەسكە جۇمىلۋدى سۇراپ، وعان 1,5 ميلليارد دوللار قاجەت ەكەندىگىن حابارلادى. حالىقارالىق شەنەۋنىكتەر وسى سالاعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ ارقاسىندا ەپيدەميا جايلاعان ءۇش ەلدە (گۆينەيا، ليبەريا مەن سەررا- لەونە) ونىڭ تارالۋىن كەمىتۋگە مۇمكىندىك تۋدى دەپ وتىر. بىلتىر وعان 500 ميلليون دوللار قاراجات بولىنگەن بولاتىن.
ەسكە سالايىق، يندەكستى ۆيرۋس 2013 - جىلى 28 - جەلتوقساندا گۆينەيادا قايتىس بولعان بالادان تاراعان. ول كەزدە ءالى انىقتالا قويماعان بەلگىسىز ۆيرۋس وسى بالادان ءۇش ايدىڭ ىشىندە بارشا گۆينەيانى جايلاپ، اۋىلدىق جەرلەرمەن قاتار، قالانى دا جاعالاپ كەتەدى. باسىندا ۆيرۋستى دۇرىس انىقتاي الماعان. 2014 - جىلى 21 - ناۋرىزىندا عانا ونى ەبولا ۆيرۋسى ەكەندىگىن بىلەدى. ول كەزدە قاتەرلى اۋرۋ افريكا قۇرلىعىنىڭ جارتىسىنا تارالىپ ۇلگەرگەن. قازىرگى دەرەكتەر بويىنشا، ەبولادان 8,6 مىڭنان استام ادام قازا تاپتى. ولاردىڭ بارلىعى - نەگىزىنەن گۆينەيا، ليبەريا مەن سەررا- لەونە تۇرعىندارى.
اۆتور: جاسۇلان جولدىبايەۆ
