توقال تاقىرىبى اجىراسۋ ءۇردىسىن ارتتىرۋدا
بۇل كورىنىس ءبىزدىڭ قاشقان- پىسقاننىڭ بارىنە ەلىكتەگىش قوعامىمىزدا ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ ادىرە قالعانىن كورسەتەدى.
قازىرگى تاڭدا تىرىدەي جەتىم قالعان بالالاردىڭ تاعدىرى مەن ويرانى شىققان وتباسىلار تۋرالى تاقىرىپ كەيىنگە شەگەرىلىپ، «كىم قانشا ايەل الدى» نەمەسە «نەشە كۇيەۋگە شىقتى» دەگەن «ءسان» ەڭ وزەكتى تاقىرىپقا اينالعانداي، الەۋمەتتىك جەلى تۇرماق ءمۇيىزى قاراعايداي باسىلىمداردىڭ ءوزى وسى ماسەلەنى وقىرمان تارتار ارزان جارناما رەتىندە قولدانۋدا. بۇل بۇقارانى رۋحاني جۇتاڭدىققا اكەپ سوعادى.
«قوس ايەل» مەن «قوس كۇيەۋ» تاقىرىبى ءبىزدىڭ ەلدەگى دەموگرافيالىق ءوسىمدى ءتۇسىرىپ، ۇلتتىڭ ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتۋىنە سەبەپكەر بولار قۇبىلىس. ءوز ءومىرىن كەيىنگە شەگەرىپ، كۇيەۋىنىڭ جاعدايىن جاساپ، بالا- شاعاسىنىڭ قامىمەن وتكىزگەن قانشا ايەل قازىرگى تاڭدا زورلىق- زومبىلىق كورۋدە، «جاعدايىن جاساپ وتىرمىن» دەپ تىزەگە باسقان قانشا ەركەك بايبىشەسىنىڭ كەلىسىمىنسىز ءبىر قاتىندى جىبەرىپ، ءبىر قاتىندى الىپ، ناتيجەسىندە ءومىر بويى ازاماتىنىڭ بابىن جاساعان ايەلدەر زارداپ شەگۋدە.
دەگەنمەن، ايەلدەر قاۋىمى دا بۇل «ساننەن» تىس قالىپ وتىرعان جوق. كاسىپكەر ايەلدەردىڭ قاتارىندا سوڭعى كەزدەرى جاس جىگىتكە كۇيەۋگە شىعۋ ءۇردىس الىپ بارادى. بالا- شاعاسىن كۇيەۋىنە قالدىرىپ، باسقامەن شاڭىراق كوتەرىپ جاتقان كەلىنشەكتەر سانى دا جەتەرلىك. «جالعىز باستى انا» نەمەسە «جالعىز باستى اكە» اتانعانداردىڭ مەملەكەت تاراپىنان قانداي دا ءبىر جاردەماقى الۋ قۇقى تۋرالى ەشقانداي الەۋمەتتىك جارناما جوق.
توقال تاقىرىبى اجىراسۋ ءۇردىسىن ارتتىرسا، جاڭا كۇيەۋگە شىققىش كەلىنشەكتەر «جالعىزباستى ايەلدەر» سانىن ارتتىرىپ وتىر. بۇرىن «كوكەك انا» دەگەن اتاۋ بولسا ەندى «جاس كۇيەۋ» نەمەسە «توقال» دەگەن تەرمين پايدا بولدى. ءبىر قىزىمنان ءبىر قىزىم سوراقى دەگەندەي ەندى قازاق قوعامىندا كوگىلدىرلەر مەن «ءتۇرلى- تۇستىلەر» سانى دا كوبەيىپ بارادى. بۇل كەرەعار تىرلىكتەر ءبىزدىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزگە ساي كەلمەگەنى بىلاي تۇرسىن، سان الۋان قىلمىستىق وقيعالاردى تۋىنداتۋدا. تەك وتكەن جىلى عانا ەلدى ءدۇر سىلكىندىرگەن كريستينا چەرنىشوۆانىڭ قانىن مويىنىنا جۇكتەگەن «جارى» كارەلينا كاننىڭ قىلمىسى «لەسبيانكا ءولىمى» دەگەن اتپەن تاريحقا ەندى.
سوڭعى كەزدەرى ازاماتتىق نەكەنىڭ سانى ارتىپ، جاۋاپكەرشىلىكتەن ادا وسىنداي وتباسىلاردا نەكەسىز بالالار دۇنيەگە كەلۋدە. جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز دەگەن اتام قازاق، ءدال وسى ازعىنداۋشىلىق جالعاسا بەرسە، ۇلتتىق قۇندىلىقپەن، تەكتىلىك دەگەن قاعيدا قاڭعىراپ قالار ءتۇرى بار.
وسىنىڭ ءبارىن كورىپ وتىرىپ، ون ۇشتەگى بالانى اۆتوكرەسلوعا تاڭۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولداعان دەپۋتاتتارىمىز ودان دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى «نەكە جانە وتباسى» تۋرالى زاڭدى رەتتەپ، وزگەرىستەر ەنگىزسە دۇرىس بولار ەدى دەگەن ءوتىنىشىم بار. اتالمىش زاڭ تۇڭعىش رەت ءبىزدىڭ ەلدە 1998 -جىلى 17 -جەلتوقساندا قابىلدانعان بولاتىن! ودان بەرى قانشا جاز ءوتىپ، قىس كەلدى.
«وتان وتباسىنان باستالادى» ، ال شاعىن مەملەكەت سانالار وتباسىن ساقتاۋ ءۇشىن تومەندەگى ۇسىنىستاردى ورتاعا سالامىن، ويتكەنى مەن قازاقستاننىڭ ازاماتىمىن جانە وسى قوعامنىڭ ءبىر مۇشەسىمىن:
- ەركەك نە ايەل ءوزىنىڭ نەكەلى جارىنان اجىراسىپ، بالاسىن ءتىرى جەتىم ەتكەن جاعدايدا «ايىپتى جاق» جالعىز قالعان جۇبى كەلەسى نەكەگە تۇرعانعا دەيىن اليمەنت تولەۋى كەرەك. (شەتەلدە وتباسىن بۇزعان ادام زارداپ شەگۋشىگە اليمەنت تولەيدى، ويتكەنى قولىندا بالا- شاعا قالعان ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى)
- مەشىتتەردە نەكەگە تۇرۋدى قۇجاتتاندىرۋ نەمەسە ورتالىقتاندىرۋ قاجەت. نەكەنى تىركەۋدى زاڭداستىرۋ ءلازىم جانە نەكە قيۋ ءراسىمى كەزىندە مولدالار سول جەردە كوپشىلىكتىڭ كوزىنشە بايبىشەسىنىڭ رازىلىعى بار- جوعىن سۇراۋى كەرەك. ايتپەسە، «بايبىشەم بىلەدى» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ارتىندا قانشاما ويرانى شىققان وتباسى تۇر؟ ول بايبىشەنىڭ بىلەتىنىن نەمەسە بىلمەيتىنىن كىم انىقتاپ جاتىر؟ مەشىت اللانىڭ ءۇيى، دەگەنمەن وتباسىنداعى كيكىلجىڭگە سەبەپ بولماۋى كەرەك. باسىنا سالدە وراعاننىڭ ءبارى وقىمىستى ەمەس، بايبىشەم بىلەدى دەگەن ءسوزدىڭ بارلىعى اقيقات ەمەس.
- جاس كۇيەۋگە نەمەسە جاس ايەلگە ۇيلەنگەندەر كەلەسى جۇبى كەلىسىم بەرمەي اجىراسقان جاعدايدا وتەماقى تولەۋى كەرەك. سول ارقىلى ۋاقىتشا ءبىر ادامدى ويىنشىققا اينالدىرعاندار سانىن ازايتۋمىز جانە وتباسىن ساقتاۋدىڭ ءبىر تەتىگىن جاسايمىز.
- سوڭعى كەزدەرى «كارى قىز» نەمەسە «كارى جىگىت» اتانىپ جۇرگەندەر سانى ارتۋىنا بايلانىستى باياعى كەڭەستىك زامانداعى «بويداق سالىق» تولەۋدى ەنگىزۋ كەرەك. ءومىرى ءبۇيىرى شىقپايتىن بيۋدجەتكە قوسىمشا قارجى كوزى بولادى، ءارى دەموگرافيالىق وسىمگە وڭ ىقپالى تيەدى.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1998 -جىلعى 22 - جەلتوقسان N 4176 جارلىعىنا وراي قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنان وتباسى جانە ايەلدەر ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. ءبىراق وسى كوميسسيانىڭ قۇرامىندا وتباسى قۇندىلىعىن باستى ورىنعا قويعان اتى تانىمال تۇلعالار نەگە جوق؟ زەينەپ احمەتوۆا سىندى ۇلتتىق تاربيەنى ناسيحاتتاپ جۇرگەن كەسەك تۇلعالار ەنبەگەن كوميسسيانىڭ بۇگىنگى قۇرامى «جۇلدىزدار شوۋى» سياقتى. جىلتىر ءسوزدىڭ ەمەس، ءىستىڭ زامانى بۇل، سوندىقتان وتباسى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ ءۇشىن كوميسسيانىڭ قۇرامىن جاساقتاعاندا ءبىر مەزگىل ولاردىڭ وتباسى جاعدايىنا دا قاراۋ كەرەك.
مەنىڭ ويىمشا، وتباسىن ساقتاي الماعان ادامدار جاۋاپكەرشىلىكتەن جۇرداي پەندەلەر جانە قوس قاتىن الۋ نەمەسە قوس كۇيەۋگە تيگەندى ءسان ەتكەندەر ءوز وتباسىندا قادىرى قاشقاندار. جان ۇياسىنا جىلۋى بارلار ەشقاشان كوكەك سياقتى دالادان ۇيا ىزدەمەيدى. ويتكەنى ءوز ۇياسىنىڭ جىلۋى وعان بارىنەن دە قىمبات.
ا. قۋانىشباي قىزى، قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
«الاش ايناسى»
