تەڭگە باعامىن قاشانعا دەيىن قالىپتى ۇستاپ تۇرا الامىز؟
كەشە بريتاندىق The Guardian باسىلىمى رەسەي رۋبلىنىڭ قۇنسىزدانۋى توعىز بىردەي ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا اۋىر تيگەنىن اشىپ جازدى. كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، 2015-جىلى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنا مۇشە ەلدەردىڭ ءبىرقاتارى 10 ميلليارد دوللارعا دەيىن شىعىن كورەدى. ويتكەنى ارمەنيا، گرۋزيا، ۋكراينا، وزبەكستان قازاقستان ءتارىزدى ەلدەر رەسەيمەن اراداعى قاراجات اۋدارىمدارىنا تاۋەلدى.
جالپى، 2015-جىل باستالعالى رەسەي رۋبلى ەڭسە تىكتەي الار ەمەس. رۋبلدىڭ كۇننەن كۇنگە قۇنىن جوعالتىپ جاتقانىنا قاتىستى قازىردە ەكونوميست-ساراپشىلار تىم الاڭداپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا، رەسەي ۆاليۋتاسىنىڭ بۇلايشا قۇنسىزدانۋى تەڭگەگە اسەر ەتپەي قويمايدى. «سوندىقتان ءبىز ءۇشىن قازىر قاجەتتىسى رۋبلدىڭ ەڭسە تىكتەۋى» دەيدى ساراپشىلار.
ءسويتىپ، قازىردە قايسىبىر ەكونوميست-ساراپشىلار رۋبلدىڭ جايىنا قاراپ، تەڭگەنىڭ ديەۆالۆاتسياسىن بولجاپ وتىرسا، ەندى ءبىر تاراپ رۋبل باعامىنىڭ كورەتىلەتىنىنە ءۇمىتتى. ماسەلەن، «اسىل-ينۆەست» ساراپشىلار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ايۆار بايكەنوۆ «ەگەر الەمدىك نارىقتا مۇناي باعامى 60 دوللارعا كوتەرىلىپ، رەسەي رۋبلى ەڭسە تىكتەر بولسا، قازاقستان نارىعىندا رۋبل 3,7 تەڭگەنىڭ كولەمىنە كوتەرىلەر بولسا، وندا ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ باعامىن 170-188 تەڭگەنىڭ ارالىعىندا ۇستاپ تۇرا الادى» دەيدى.
ءبىزدىڭ وتاندىق ساراپشىلارىمىز وسىلاي دەگەنمەن، كەشەلى بەرى رەسەي قارجى مينيسترلىگى مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا قاتىستى رەسەيدىڭ بيۋدجەت كولەمى دە ازاياتىنىن، رۋبلدىڭ باعامى ودان ءارى قۇنسىزدانا بەرەتىنىن امالسىز مويىندادى. نەگىزىنەن، رۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋى قاتىستى حالىقارالىق ەكونوميكالىق دامۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىلارى «مۇناي باعامى 40 دوللارعا دەيىن تومەندەسە، 2015-جىلدىڭ ورتا شەنىنە تامان رۋبل تاعى دا 20 پايىزعا تۇسەدى» دەپ قۇلاققاعىس جاساپ وتىر. ال ەندى بۇلايشا رۋبلدىڭ قۇبىلۋى تەڭگەنى سوڭىنان ەرتە مە؟ ەكونوميكالىق ءبىرىڭعاي كەڭىستىككە بىرىككەن ەل رەتىندە ءبىز بۇدان نە كۇتەمىز؟ قانداي شارالاردى قاراستىرعانىمىز ابزال؟
مارال تورتەنوۆا، ەكونوميست-ساراپشى:
- رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنە رۋبلدى تەجەپ ۇستاپ تۇرۋ ارزانعا سوعىپ تۇرعان جوق. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز رەسەيگە بايلانىپ تۇرعاندىقتان بۇل جەردە رەسەيدىڭ ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنسىزدانۋى بىزگە اسەر ەتپەيدى دەۋگە نەگىز جوق. ازىرگە ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ باعامىن قالىپتى ۇستاپ تۇرا الادى. ءبىراق بۇل ۋاقىتشا قۇبىلىس. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز تىكەلەي مۇنايدان تۇسەتىن تۇسىممەن تولىعىپ وتىرعاندىقتان بۇل جەردە ءبىز الەمدىك مۇناي باعاسىنا قاتىستى، ەلگە تارتىلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالارعا قاتىستى دا بولجام جاساعانىمىز ابزال. ەگەر بولاشاقتا مۇنايدان تۇسەتىن ءتۇسىم ارتسا تەڭگە باعامى دا نىعايماق.
رەسەي رۋبلىنەن بولەك مۇنايدان تۇسەتىن تۇسىمگە قاتىستى مىناداي بولجامدار جاساۋعا بولادى:
ا) ءبىرىنشى، پەسسيميستىك سەناري. ەگەر 2015-2016-جىلدار ارالىعىندا الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعامى 40 ا ق ش دوللارىنا دەيىن تومەندەپ، احۋال قيىنداي تۇسەتىن بولسا، بىزگە مۇنداي جاعدايعا دا دايىن بولۋ كەرەك. وندا بيىلعى جىلدىڭ كوكتەمىنە جەتپەي تەڭگەنىڭ باعامى كۇرت تومەندەپ تاعى ءبىر ديەۆالۆاتسيا ورىن الادى. قازاقتا «جامان ايتپاي جاقسى جوق» دەگەن ناقىل بار ەمەس پە؟ دامۋ جولىنا بەت بۇرعان ءبىزدىڭ ەلىمىز قازىردە بۇل باعىت بويىنشا دا جوسپارلار قۇرىپ، ءبىرشاما ىستەر اتقارۋ كەرەك.
ءا) ەكىنشى، كونسەرۆاتيۆتىك بازالىق سەناري. ەگەر 2015-2016-جىلدار ارالىعىندا الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعامى 60-70 ا ق ش دوللارىن قۇرايتىن بولسا، ءبىز ورتاشا بازالىق باعىتپەن ءجۇرۋدى ويلاستىرۋىمىز قاجەت. مۇنداي ساتتە الەمدەگى شيكىزات كوزىنىڭ باعامى 10 پايىزعا ءوسىم بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە . بۇل بولجام دا جاعدايدى ورتاشا قالىپتا ۇستاپ تۇرادى.
ب) ءۇشىنشىسى، وپتيميستىك سەناري. بۇل جاعدايدا الەمدىك نارىقتا مۇناي باعامى 85-90 ا ق ش دوللارىن قۇرايدى دەپ كۇتىلۋدە. ال مۇنداي سەناري ورىن السا ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىمىز ودان ءارى قارقىندى بولا تۇسپەك. سەبەبى بۇل رەتتە الەمدىك شيكىزات كوزدەرىنىڭ قۇنى 20-25 پايىزعا دەيىن ءوسىم بەرەدى.
ارينە، ءبىز ءۇشىن ەڭ قولايلىسى وسى وپتيميستىك بولجام بولىپ تۇرعانى داۋسىز. مۇنداي باتىل بولجامدارعا حالىقتىڭ دا ءىشى جىلي تۇسەتىنى راس. سونداي-اق ماماندار ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ەنەتىن ينۆەستيتسيا الەۋەتى تومەندەمەگەنىن، كەرىسىنشە، ەلدە ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاسالىپ وتىرعانىن العا تارتۋدا. ماماندارىمىز «بۇل ماسەلە دە تەڭگەنىڭ باعامىن وسى قالىپتا ۇستاپ تۇرۋعا ىقپال ەتەدى» دەسەدى.
ساقتانساڭ ساقتايتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك
دەگەنمەن، ءبىز قازىر ازۋى ايدى بىلەگەن قىتاي ەلىنەن باستاپ ءبىرقاتار ەۋروپا ەلدەرى الدەقانداي زامان بولسا ابدىراپ قالماۋعا دايىندىق جاساپ جاتقانىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. ءبىز نەگىزىنەن قىتاي مەن رەسەيدى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋداداعى باستى ارىپتەستەرى دەپ بىلەمىز. قىتاي ەلى بۇگىندە الەم حالقىنا اجداھاداي كورىنگەن قارجىلىق داعدارىس كەلە قالسا وعان توتەپ بەرۋ ءۇشىن بارىن سالىپ ساقتانىپ جاتىر. رەسەيدەگى جاعداي بىزگە بەلگىلى. ال وسى تۇستا «ءبىز دە قاراپ قالماۋىمىز قاجەت» دەيدى ماماندار.
جۇمادىلدا باياحمەتوۆ، ەكونوميست-عالىم:
- جالپى، تەڭگە باعامىن قالىپتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن دوللارعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋىمىز كەرەك. ال ءبىزدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورىنىڭ 40 پايىزى دوللارمەن جيناقتالىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك، بۇل جەردە ساقتىق شارالارىن قاراستىرماۋعا تاعى بولمايدى. رۋبلدىڭ كۇن ساناپ قۇنسىزدانۋى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋداعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ، بىزگە تۇسەتىن ءتۇسىم كولەمى ازايادى. ەكونوميكانىڭ ىرعاقتى ءوسۋ نەگىزىن ينۆەستيتسيالار لەگى قۇرايتىنى داۋسىز. راس، ينۆەستيتسيالار تاسقىنى كەلىپ جاتىر، ءبىراق ءبىز وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىن جانداندىرماي دوللارعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلا المايمىز. ەندەشە بولاشاقتا تەڭگەمىز جىل وتكەن سايىن قۇنسىزدانا تۇسپەسىن دەسەك، وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋعا بارىنشا كۇش سالعانىمىز ابزال. راس، ازىرگە ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ باعامىن ۇستاپ تۇرا الادى. دەگەنمەن جىل باسىنان-اق شيكىزات باعاسىنىڭ ءتۇسىپ، ەكسپورتتان تۇسەتىن ءتۇسىمنىڭ ازايعانىن ەسكەرسەك، بۇل- ءبىزدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورىمىزعا قاۋپ توندىرەتىن جايت. ەستەرىڭىزدە بولسا، 1998-جىلى ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ قۇنىن ۇستاپ تۇرۋى ءۇشىن ەكى ايدا 2,5 ميلليارد دوللاردان استام قارجى جۇمساپ جىبەردى. سوندىقتان بولاشاقتا بۇل رەتتە العىشارتتاردى قاراستىرۋ كەرەك. كورشى رەسەيدە بولىپ جاتقان ەكونوميكالىق تۇرالاۋدىڭ سالقىنى بىزگە ءبارىبىر ءوز اسەرىن بەرەدى. دەمەك ۇكىمەتتىك تۇرعىدا ساقتىق شارالارىن قايتا قاراستىرۋ كەرەك. بۇعان قاتىستى وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋدىڭ جاڭا شارتتارى تۇزىلگەنى ءجون. سەبەبى قازىردە رەسەي ءۇشىن سىرتقى ينۆەستيتسيانىڭ ءتيىمسىز ەكەنى ناقتى بەلگىلى بولدى. رەسەيدەن ينۆەستيتسيالار لەگى قاشىپ جاتىر. ءبىز بۇدان ساباق الۋىمىز كەرەك. سىرتتان كەلگەن ينۆەستيتسيا قانشا جەردەن ءتيىمدى دەگەنمەن، ونىڭ قاۋىپتىلىگى دە بار. سوندىقتان الدەقانداي زامان تۋعاندا ينۆەستيتسيا سىرتقا ىدىراي قاشپاۋى ءۇشىن وتاندىق ءوندىرىستى قولداۋعا بارىنشا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. دوللاردان ارىلۋعا دا، تەڭگەنىڭ باعامىن قالىپتى ۇستاۋعا دا، ءتۇسىمدى ارتتىرۋعا دا ىقپال ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور وسى.
«الاش ايناسى»
