قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى: تولەگەن مومبەكوۆ

العاشقى ۇستازى - ءوز اتاسى باپىش قوجامجاروۆ. قاراتاۋ"، "قارا جورعا"، "ىڭعاي توكپە"، ت. ب. كۇيلەرىن اتاسىنان ۇيرەنەدى. كەيىن كۇيشى سۇگىر اليەۆتەن ءتالىم الادى. مومبەكوۆ تارتاتىن كۇيلەردىڭ دەنى ورتالىق قازاقستان، وڭتۇستىك قازاقستان ولكەسىنە كەڭ تاراعان شەرتپە كۇيلەر. ول سۇگىردەن ۇيرەنگەن "تەلقوڭىر"، "بوز ىنگەننىڭ بۇلكىلى"، "بەس جورعا"، "شالقىما"، "جولاۋشىنىڭ جولدى كوڭىرى" سەكىلدى كۇيلەرىن ورىندادى. ونىڭ "قوسباسار"، "مەشىن"، "سالتانات"، "قات- قابات"، "مىڭ جىلقى"، "ەل جاڭا"، "اسۋ"، "اناما"، "قوشتاسۋ"، "قاراتاۋدىڭ شەرتپەسى" ت. ب. كۇيلەرى گرامپلاستينكاعا ءتۇسىرىلدى. مومبەكوۆ تۋىندىلارى فولكلورلىق- ەتنوگرافيالىق "وتىرار سازى" وركەسترىنىڭ رەپەرتۋارىندا ورىندالدى. 1919 -جىلى قاراتاۋ باۋرايىنداعى قوزمولداق دەگەن اۋىلدا تۋىپ- وسكەن. كيەلى ونەردىڭ باستاۋى ارعى اتالارىنان باستالادى. ارعى اتاسى قوجامجار مەن نازار ءادىل بيلىك ايتقان شەشەن بولسا، قايداۋ اتاسى بۇكىل ورتا جۇزگە ايگىلى ايتىسكەر اقىن، ال باپىش اتاسى - اڭ اۋلاپ، قۇس سالىپ، سەرىلىك قۇرۋمەن بىرگە، اسقان كۇيشى بولعان ادام.

تولەگەننىڭ جانىبەك دەگەن اعاسى، كۇنتاي دەگەن اپاسى دا كەرەمەت اقىن بولىپتى. تولەگەننىڭ وزىنە دومبىرا دارىعان. تولەگەن مومبەكوۆ ەسىمىنىڭ حالقىمىزعا كەڭ تاراپ، ءتول كۇيلەرىنىڭ حالىقتىق رۋحاني كادەگە اينالۋىنا كوپتەگەن اقىن- جازۋشىلار اتسالىسقان. بۇل ورايدا ءسابيت مۇقانوۆ، اسقار توقماعامبەتوۆ، تاكەن ءالىمقۇلوۆ، تولەگەن توقبەرگەنوۆ، راحمانقۇل بەردىبايەۆ، اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتەردىڭ ەڭبەگى ەرەكشە بولدى. 1965 -جىلى اسقار توقماعامبەتوۆتىڭ الپىس جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى سىر بويىنا ساپار شەككەن سابەڭ جولشىباي سوزاقتا دا بولادى. سول كەزدەگى اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى تولەپبەرگەن نازاربەكوۆ سابەڭنىڭ قۇرمەتىنە سوزاق اۋدانىنىڭ ءار جەرىندەگى كۇيشىلەردى تەگىس جيناتادى. ولاردىڭ ىشىندە تولەگەن مومبەكوۆ، فايزوللا ءۇرمىزوۆ، ەرگەنتاي بورسابايەۆ بولادى. سابەڭ ولارعا بىرنەشە كۇيدەن تارتقىزادى. وسىلاردىڭ ىشىنەن تولەگەن شەرتكەن شەرتپە كۇيگە قاتتى قىزىعىپ: «مۇنداي دارىندى رەسپۋبليكا كولەمىنە تانىتۋ قاجەت» دەپ شەشەدى. ءسويتىپ، تولەگەن كۇيلەرىن ماگنيتوفون تاسپاسىنا جازىپ الىپ، الماتىعا الا كەلەدى. كوپ ۇزاماي سوزاق اۋدانىنىڭ باسشىلىعىنا م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا تولەگەن مومبەكوۆتى ءىس ساپارعا جىبەرۋ تۋرالى الماتىدان ارنايى حات كەلەدى. ول كەزدە تولەگەن اۋىلدا قۇلجاباي تولەۋوۆ، كوپباي وماروۆ سياقتى اقىندارمەن بىرگە ءجۇرىپ، اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. الماتىعا كەلگەن سول ساپارىندا توكەڭ گرامپلاستينكاعا اتاسى باپىشتىڭ، سۇگىردىڭ جانە ءوز شىعارمالارىنان باس- اياعى ون ەكى كۇي جازدىرتادى جانە تەلەديداردا بىرەر كۇي ورىندايدى. سول كەزدە تەلەديدار قاراپ وتىرعان نۇرعيسا تىلەنديەۆ: «مىنا قاقپاس قايدان شىقتى؟ !» دەپ، اتىپ تۇرعان ەكەن دەيدى. «تالانتتى تالانت قانا تانيدى» دەگەن سول. نۇرعيسا تولەگەننىڭ شەرتىسىنە سول بويى قۇلاپ ءتۇسىپ، الماتىعا كەلگەن سايىن ءوزى قارسى الىپ، قوناقۇيگە ورنالاستىرىپ، وڭ جاعىنان ورىن بەرگەن.

تولەگەننىڭ 1969 -جىلى الماتىعا كەلگەن سول العاشقى ساپارىندا- اق «سوتسياليستىك قازاقستان» ، «لەنينشىل جاس» ، «قازاق ادەبيەتى» گازەتتەرىندە تولەگەننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جونىندە ماقالالار جاريالانادى. ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قورىنا تولەگەن بىلەتىن كۇيلەر تولىق جازىلىپ الىنادى. باس- اياعى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە كەشەگى اۋىل دومبىراشىسى رەسپۋبليكا كولەمىندە تانىمال بولادى. تولەگەن تۋراسىندا بەلگىلى كۇيشىلەر ءارى ونەر زەرتتەۋشىلەرى: ءۋالي بەكەنوۆ، جارقىن شاكارىم، ءبىلال ىسقاقوۆتار قالام تەربەگەن. تولەگەننىڭ ۇستازى، قاراتاۋ كۇي مەكتەبىنىڭ ۇشار باسىندا تۇرعان سۇگىر ءالي ۇلى 1961 -جىلى قايتىس بولعان. وكىنىشتىسى، سۇگىردىڭ ءوزىنىڭ ورىنداۋىندا بىردە- ءبىر كۇيى تاسپاعا جازىلىپ الىنباعان. كوزى ءتىرى كەزىندە كۇيلەرى نوتاعا دا تۇسپەگەن. جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ، ۇكىمەت باسشىسى نۇرتاس وڭداسىنوۆ ىزدەپ بارىپ، الماتىعا شاقىرعانمەن، رەتى كەلمەگەن. ول كەز - كەڭەستىك «ۋرالاۋدىڭ» اسقىنىپ تۇرعان شاعى، شەرتپە كۇيدىڭ شەتقاقپاي كورگەن زامانى. كۇيدىڭ دە، كۇيشىنىڭ دە قادىرى قاشقان كەز. سۇگىردىڭ «جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى» ، «شالقىما» ، «بەسجورعا» ، «كەرتولعاۋ» كۇيلەرى تولەگەننىڭ ورىنداۋىنىڭ ارقاسىندا حالىققا جەتتى. سۇگىردىڭ تارتىسى قۇلاعىندا قالعان كونە كوز قارتتاردىڭ ايتۋىنشا، سۇگىردىڭ «بوزىنگەن» كۇيى بىزگە تۋرا ءوز نۇسقاسىندا جەتپەگەن. تولەگەننىڭ دە «بوزىنگەننىڭ بۇلكىلى» دەگەن كۇيى بار. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ەكەۋى ەكى بولەك كۇي. تولەگەن اۋەلگى نۇسقانى وزىنشە جەتىلتىپ، باسقاشا قۇلپىرتىپ، دامىتىپ اكەتكەن. اتاقتى كۇيشى قارشىعا احمەدياروۆتىڭ ايتۋىنشا، سۇگىر مەن تولەگەندى ءبولىپ- جارماي، داۋعا اينالعان كۇيلەردى ءبىر سوزبەن «سۇگىر مەن تولەگەندىكى» دەپ اتاۋ كەرەك. سۇگىردى كوزى كورگەن جانە سول اۋىلدىڭ تۋماسى، مارقۇم پروفەسسور كەرىمبەك سىزدىقوۆ بىلاي دەپ جازىپ كەتىپتى: «...تولەگەن الماتىدا كوپشىلىك الدىندا، راديو، تەلەديداردان كۇي تارتقاندا سۇگىر اقساقالدى ۇستازى رەتىندە ۇنەمى قۇرمەتپەن اتاپ، سول كىسىنىڭ كۇيلەرىن تارتۋدان باستايتىن. العاشقى جولى «قوسباساردى» تاتتىمبەتتىكى، «بوزىنگەننىڭ بۇلكىلىن» سۇگىردىكى دەپ جازدىرعانىنىڭ باسى- قاسىندا ءجۇرىپ، سولاي دەپ جازدىرۋعا سەبەپشى دە بولعانمىن. ويتكەنى سول كەزدەگى ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا «قوسباسار» دەگەن كۇيدىڭ قانشا ءتۇرى بولسا دا ول تەك تاتتىمبەتتىڭ اتىنا ءتان سانالاتىن. ال «بوزىنگەن» كۇيى ىقىلاس پەن سۇگىردىڭ اتىنا بايلانىستى اتالاتىن. وعان تولەگەن دە پالەن دەپ قارسىلىق تانىتپاي، «كىمنىڭ قالاي تارتقانىن قايدام، مەن ءوزىم وڭقايتىما كەلگەن كۇيلەردى تارتقاندا قيالدانىپ، وزىمشە تارتىپ كەتەم» دەگەن اڭگىمەنى ءجيى ايتاتىن...» . 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى