شەتەلدە بالا وقىتۋدى شەكتەۋ قاجەت پە؟

تەك 2014 - جىلى عانا 30 مىڭ قازاقستاندىق تۇلەك شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭداپتى.

 ساراپشىلار ستۋدەنتتىك ميگراتسيانىڭ ازىرگە 4 باعىتتا، ەكى-ءۇش ماماندىق بويىنشا ەرەكشە قارقىن الىپ تۇرعانىن ايتادى. العاشقىسى -   ۇلى بريتانيا، سوسىن -  رەسەي، ا ق ش، ە و ەلدەرى مەن مالايزيا.

ستۋدەنتتىك ميگراتسيانىڭ قارقىن الۋىنىڭ باستى سەبەبى -  وقۋ قۇنى. قازاقستانداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا (ج و و) وقۋ قۇنى سوڭعى ەكى جىلدا شامامەن ەكى ەسە قىمباتتادى. قازىر ەڭ ارزان وقۋ اقىسى جىلىنا 341 مىڭ تەڭگە (2 مىڭ 200 دوللارعا جۋىق)، ەڭ قىمباتى 800 مىڭ تەڭگە (5 مىڭ 200 دوللارداي).

ءبىراق سوعان قاراماستان، ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر ءبىلىم بەرۋ ساپاسى جاعىنان الەمدىك ج و و رەيتينگىسىنىڭ ەشقانداي تىزىمىندە جوق.

«ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ينستيتۋتى» كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، ورتالىق ازيا ەلدەرى بويىنشا قىتايدا ءبىلىم الىپ جاتقان قازاقستاندىقتار سانى جاعىنان ءبىرىنشى ورىندا تۇر ەكەن. ياعني 2003 - جىلدان 2014 - جىلعا دەيىن اينالدىرعان 11 جىلدىڭ ىشىندە قىتايدا ءبىلىم الۋشى قازاقستاندىقتار قاتارى 20 ادامنان 7900 ادامعا ارتقان.

ال جالپى العاندا، شەتەلدە بالا وقىتۋ جاعىنان بۇگىندە قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى ورىندا. وسى كۇنى شەتەلدە ءبىلىم الىپ جاتقان قازاقستاندىقتار سانى 30 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. بۇل تەك ءبىزدىڭ ەلدەگى عانا جاعداي.

ال وزگە ەلدەردىڭ شەتەلدە بالا وقىتۋعا دەگەن ىقىلاسى 1990 -جىلدارمەن سالىستىرعاندا باسەڭ تارتا باستاعان. مىسالى، 1,5 ميلليارد حالقى بار قىتاي جىل سايىن تەك 1,5 مىڭ بالانى شەتەلدە وقىتسا، 127 ميلليون حالقى بار جاپونيا جىل سايىن تەك قانا 15 تالاپكەرگە عانا شەتەلدە تەك مەملەكەتتىك باسقارۋ ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الۋىنا رۇقسات بەرەدى ەكەن.

ءتىپتى كۇنى بۇگىنگە دەيىن تۇلەكتەرىنىڭ 40 پايىزى جايلى تۇرمىس پەن ءبىلىم ىزدەپ گەرمانيا اسىپ كەتەتىن تۇركيادا دا وتكەن جىلدان باستاپ بۇل ماسەلەگە شەكتەۋ قويدى. قازىر «تۇركيا جاستارى تۇركيانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا باسىمدىق بەرەدى» دەگەن قوزعالىس تۇرىك جاستارى ءۇشىن جالپىحالىقتىق قوزعالىسقا اينالا باستادى.

بۇل ءۇشىن ولار ج و و-نىڭ ساپالىق- ماتەريالدىق دەڭگەيىن عانا ارتتىرىپ قويماي، كەيبىر اسا قات ماماندىقتار بويىنشا مەملەكەتتىك گرانت قاتارىن كوبەيتۋ، وقۋ باعاسىنا شەكتەۋ قويۋ، جۇمىسقا تۇرعان كەزدە جەرگىلىكتى ج و و تۇلەكتەرىنە باسىمدىق بەرۋ ارقىلى قول جەتكىزدى. ءقازىر تۇرىك جاستارى تەك جەكەلەگەن ماماندىقتار بويىنشا عانا شەتەلدە ءبىلىم الۋعا قۇقىلى.

ارينە، بۇعان «ءبىزدى ول ەكى ەلمەن سالىستىرۋعا مۇلدەم كەلمەيدى» دەۋشىلەر تابىلادى. ءبىراق ماسەلە مۇلدەم باسقادا ەكەن. جاپونيالىق ساراپشى يۋدزو حاكادە ەلدەگى ەڭ كوپ تارالىممەن شىعاتىن «يوميۋري» گازەتى تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا حالىقارالىق ساياسات، حالىقارالىق ەكونوميكا سالاسى بويىنشا شەتەلدە بالا وقىتۋ - اقشانى جەلگە شاشۋمەن بىردەي ەكەنىن ايتقان.

«مىسالى، ا ق ش- تا نەمەسە انگليادا وسى سالا بويىنشا ماماندىق الىپ قايتقان بالا ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزى ءبىلىم العان ەلدىڭ ۇستانىمىنا باسىمدىق بەرەدى. سەبەبى، ول سول ەلدىڭ ج و و- سىنا ازاماتتىق ۇستانىمى قالىپتاسپاي تۇرعاندا قابىلداندى» دەپ جازعان.

يۋدزو حاكادە مىرزانىڭ بۇلاي دەپ كەسىپ ايتۋىنا سەبەپ تە بار. مىسالى، حالىقارالىق ساياسات نەمەسە حالىقارالىق ەكونوميكا تاقىرىبى بويىنشا قىتاي مەن جاپونيادا كارل ماركستىڭ «كاپيتالى» باستى تاقىرىپ رەتىندە وقىتىلسا، ا ق ش پەن باتىس ەلدەرىندە بۇل تاقىرىپتى اينالىپ وتۋگە تىرىسادى. سوندا بىزدەگى قوعامدىق فورماتسيا تۇرماق، نارىق زاڭدىلىقتارىمەن مۇلدەم قابىسپايتىن تەوريا بويىنشا ءبىلىم الىپ قايتقان مامان ەلگە كەلگەن سوڭ ءبىلىمىن قانداي كادەگە جاراتادى؟

ماماندار 1990-1995 - جىلدار اراسىندا شەتەلدە بالا وقىتۋعا ءبىزدىڭ جاق ىقىلاس تانىتسا، 2010 - جىلدان بەرى قاراي كەرىسىنشە، ءبىزدىڭ بالالارىمىزعا شەتەلدىك ج و و- لار كوز سالا باستادى. تەگىن گرانت جانە ج و و- دان كەيىن جالاقىسى جوعارى جۇمىس تابۋعا ۋادە بەرۋ ارقىلى. مۇنىڭ ساياسي استارى بار. شەت مەملەكەتتىڭ وقۋىن تۇگەسكەن جاستار سول ەلگە بارىنشا ءىشتارتقىش، تولەرانتتى بولادى. ءارى شەت مەملەكەت دارىنىمەن ەرەكشە كوزگە تۇسكەن جاستاردى وزدەرىندە قالدىرۋعا بار كۇشىن سالادى. ساراپشى ماماندار شەتەلدە وقىپ جاتقان قازاقستاندىقتار جانە قالىپ قويعانداردىڭ جالپى سانىن ناقتى دەرەكتەردەن شاتاستىرىپ وتىرعان دا وسى جايت ەكەنىن ايتادى. سول سەبەپتى سوڭعى ءۇش جىلدا ازايىپ كەتتى دەگەن دەرەك ودان دا كوپ بولۋى ابدەن مۇمكىن.

«كىم قايدا كەتىپ جاتىر؟» دەگەن ماسەلە بىزدە زەرتتەلمەگەن تاقىرىپ. جاقىندا عانا  ۇلى بريتانيادا «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا وقىپ قايتقان اۋەسبايدىڭ قاناتى شەت مەملەكەتتەر وقىتاتىن ماماندىقتاردىڭ استارىندا ساياساتتىڭ بۇعىپ جاتقانىن جوققا شىعارمايدى. سوندىقتان شەتەلدە وقيتىن قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردى ءۇش توپقا ءبولىپ، كلاسسيفيكاتسيالاۋ قاجەت.

-  ءبىرىنشىسى -  «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقيتىندار. ەكىنشىسى -  ءوز قاراجاتىمەن وقىپ جاتقاندار. ءۇشىنشىسى، شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر گرانتىنا وقىپ جاتقاندار. ءبىرىنشى ساناتتاعىلار ادەتتە شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىنداعى ماماندىقتار بويىنشا وقىتىلادى. ولاردىڭ ماماندىقتارىن ەلگە كەلگەسىن قاجەت بولماي قالادى دەپ ايتا المايمىز. ويتكەنى ستيپەندياتتاردى جىبەرەتىن ۇكىمەت مەملەكەتىمىزگە قاجەتتى ماماندىقتاردى سارالاپ وتىرىپ انىقتايدى.

ال ەكىنشى ساناتتاعى ءوز قاراجاتىمەن وقىپ جاتقاندار دا كوبىنە ءبىزدىڭ ەلدە اسا ءزارۋ ماماندىقتاردى وقىتاتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردى تاڭداپ بارىپ، شەشىم قابىلدايدى. بۇل جاعدايدا دا ولار قازاقستانعا قاجەتسىز ماماندىقتاردى تاڭدايدى دەپ ايتا الماس ەم.

ءۇشىنشى ساناتتاعىلارعا قاتىستى كۇمانىم بار. بۇل توپتا شەتەلدىك ۇكىمەتتەردىڭ، ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ گرانتىنا وقيدى. بۇل جاعدايدا قاجەتتى ماماندار تىزبەسىن شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر وزدەرى انىقتايدى. ول ماماندىقتار قازاقستانعا كەرەك دەۋدەن گورى، وزدەرىن قارجىلاندىرعان مەملەكەتكە كەرەك. كوبىنە ولار ادام قۇقىقتارى، سوتسيولوگيا، اقپارات قۇرالدارى، گەندەرلىك تەڭدىك سياقتى ماماندىقتار.

بۇل ماماندىقتاردى وقىتۋدىڭ استارىندا ساياسات جاتىر دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بارمىن. ويتكەنى ءدال وسى ماماندىقتاردى وقىعان ادام ەلگە ورالعاسىن، باتىستىق ادام قۇقى قۇندىلىقتارىن كۇيتتەپ، ءبىزدىڭ ەلگە كەلە بەرمەيتىن باتىستىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ستاندارتتارىن كوكسەپ، گەندەرلىك تەڭدىك ساياساتىن ۇستانۋعا شاقىرىپ، جالپى العاندا باتىستىق ءومىر ءسۇرۋ سالتىن ۇستانۋدى كوزدەيتىن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە بەيىل بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا، وقۋىن شەتەلدىك گرانت ارقىلى وقىعان ستۋدەنت «كىمنىڭ تارىسى پىسسە، سونىڭ تاۋىعى بولۋعا» قۇلىقتى بولاتىن كەزى از ەمەس، -  دەيدى اۋەسبايدىڭ قاناتى.

گۇلبارشىن ايتجانباي

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى