اعىلشىندار شىڭعىس حاندى قازاق دەپ بىلەدى
بريتانيانىڭ «The Guardian» گازەتى «پوستكەڭەستىك الەم: مۇنداعى 15 مەملەكەت تۋرالى سىزگە ەڭ الدىمەن نەنى ءبىلۋ كەرەك؟ » دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا قازاقستانعا ارنايى توقتالىپ، الەمگە ايگىلى شىڭعىس حاندى ەڭ تانىمال قازاق يمپەراتورى دەپ جازىپتى.
يۋنەسكو «ەكى مىڭجىلدىقتىڭ ەڭ ۇلى قولباسشىسى» دەپ جار سالعان جاھانگەردىڭ ەتنيكالىق تەگىنە قاتىستى قازاق، قىتاي، موڭعول عالىمدارىنىڭ اراسىندا قىزۋ پىكىرتالاستىڭ ءجۇرىپ جاتقانىنا ءبىرتالاي جىل بولعانى بەلگىلى. اقساق تەمىردى ءپىر تۇتقان كەڭەستىك كوسەم يوسيف ستالين، نەگە ەكەنىن، ۇلى قاعان شىڭعىس حاندى ۇناتپاپتى. الەمنىڭ ايتۋلى تاريحشىلارى، ارحەولوگتارى، انتروپولوگتارى شىڭعىس حاننىڭ مولاسىن جاتپاي- تۇرماي ىزدەپ جاتقاندا، ونى ىزدەۋگە ك س ر و- دان كوك تيىن بولمەپتى. ونىمەن تۇرماي، قۇپيا تۇردە تاريح عىلىمىن بۇرا تارتىپ، تاريح وقۋلىعىن تەرىس تۇجىرىمداتىپ شىعىپتى. ساراپشىلار ۆاسيلي ياننىڭ ستاليندىك سىيلىققا يە بولعان «شىڭعىس حان» رومانى حالىقتار كوسەمىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن جازىلعان دەسەدى. ميلليونداعان تارالىممەن شىققان بۇل روماندا شىڭعىس حان ەڭ قاتىگەز، ەڭ جاۋىز ادام بولىپ سۋرەتتەلدى. الاشتىڭ اياۋلى ۇلى سۇلتانبەك قوجانوۆقا «تۇركىستاننىڭ شىڭعىس حانى» دەپ تيىسەتىن ستالين الەم ءامىرشىسىنىڭ ءتۇپ- تەگى قازاققا بارىپ تىرەلەتىنىن، التىن وردانىڭ بىردەن- ءبىر مۇراگەرى قازاقتار ەكەنىن جاقسى بىلگەن.
ХIХ عاسىردا تاريح عىلىمىنا تاتيشيەۆ پەن كارامزين سەكىلدى تاريحشىلار ەنگىزگەن موڭعول- تاتار تەرمينى وسى ستالين بيلىگى تۇسىندا قايتا جاندانىپ، حالىقتىڭ ساناسىنا ابدەن ءسىڭىرىلدى. ال شىڭعىس حان قازىرگى حالحا- موڭعولداردىڭ ارعى باباسى ەكەنى ХIХ عاسىردا عىلىمي تۇردە تۇجىرىمدالىپ، تاريح عىلىمىنا ەنگىزىلدى. تاريحتى بۇلايشا بۇرمالاۋدىڭ باسى سوناۋ قاھارلى يۆان پاتشانىڭ بيلىگى تۇسىندا- اق باستاعانعا ۇقسايدى. ورىس حالقىنىڭ ساناسىنان ولاردىڭ بابالارىنىڭ «جابايى وردالىقتارعا» قۇل بولعان فاكتىسىن ءبىرجولا جويىپ جىبەرۋ كەرەك بولعانى انىق. ونى ХIХ عاسىر تاريحشىلارى، ودان كەيىن ستاليندىك بيلىك ءبىرجولا جىمىسقى تۇردە جۇزەگە اسىردى. كەڭەستىك تاريح عىلىمىنىڭ وسى تۇجىرىمداماسى ارنايى عىلىمدا ءالى كۇنگە ۇستەمدىك قۇرۋدا.
شىندىعىندا، مۇنداعى تاتار ءسوزىنىڭ قازىرگى تاتارلارعا ەش قاتىسى جوق. قازىرگى تاتارلار - ەدىل بويىنداعى بۇلعارلار. ال شىن مانىندە، قازاقتىڭ ارعى بابالارى كوشپەندى تۇركى تايپالارى بولاتىن. ال شىڭعىس حانعا دەيىن موڭعول دەگەن ۇلت مۇلدەم بولماعان. بۇل - ساياسي- جاعراپيالىق اتاۋ. دەشتى قىپشاق تايپالارى قۇرعان موعولستان مەملەكەتىنىڭ قازىرگى موڭعولياعا دا، بۇگىنگى موڭعولدارعا دا ەش قاتىسى جوق. ولار - سول جەرگە كوشىپ كەلىپ، «موڭعول» دەگەن اتتى قايتا تۇلەتكەن حالحالار. قازىرگى موڭعوليا جەرىن تۇركىلەر مەكەندەگەنىنە ونداعى كۇلتەگىننىڭ تاسى دا دالەل بولا الادى. نە كەرەك، ورىس شوۆينيستەرى شىڭعىس حاندى از ساندى موڭعولدارعا جوعارىداعىشا ءبىرجولا مەنشىكتەپ بەردى.
1960-1970 -جىلدارى الكەي مارعۇلان باستاعان ءبىر توپ قازاق عالىمى ۇلىتاۋداعى جوشى حاننىڭ مازارىن اشادى. حان سۇيەگىنىڭ ماڭايىنا قيات، مەركىت، جالايىر، قوڭىرات، ارعىن، دۋلات، قىپشاق سىندى 26 تايپانىڭ تاڭبالارى قويىلعان ەكەن. عالىمدار بۇل تاڭبالار قازاق رۋلارىنا تيەسىلى ەكەنىن، ونىڭ ىشىندە بۇگىنگى موڭعولعا قاتىستى بىردە- ءبىر رۋدىڭ بەلگىسى جوق ەكەنىن مالىمدەگەن. شىڭعىس حاننىڭ «موڭعول» اتانىپ كەتۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى، ەۋروتسەنتريستەر ۇلى قاعاننىڭ قولاستىنا قاراعان نايمان، قوڭىرات، جالايىر مەن كەرەي ءتارىزدى قازاقتىڭ ءبىراز تايپالارىن قاساقانا «موڭعول تەكتەستەرگە» جاتقىزعاندىعىنان. سوندىقتان اباي اۋدانىنداعى شىڭعىستاۋدا شىڭعىستى اق كيىزگە سالىپ حان كوتەرۋگە قاتىسقان رۋلاردىڭ بارلىعىنىڭ ءتۇبى «موڭعولدار» دەپ اتالىپ كەتتى.
شىڭعىس حاننىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە قازاق بولىپ شىعاتىنى قىتايلاردى دا قاتتى تولعاندىرىپ وتىر. بەيجىڭدە شىڭعىس حان ماۆزولەيىنىڭ اشىلۋى وسىنىڭ ءبىر دالەلى. شىڭعىس حان ەسىمى ۇلى قىتاي يمپەراتورلارىنىڭ تىزىمىنە ارنايى كىرگىزىلگەن. كوپ سەريالى كينوسىن بۇكىل الەم كورۋدە. قىتايلار حالحا- موڭعولداردى وزدەرىنىڭ ءبىر بۇتاعى سانايدى. قازىر قىتايلار موڭعوليا، تۋۆا، التايدان باستاپ، ءتۇبى شىڭعىس حاننىڭ اتىنىڭ تۇياعى تيگەن جەرلەردى وزدەرىنە ءبىرجولا زاڭداستىرىپ الۋعا تالپىنىپ، وعان اقشانى اياماي قۇيىپ جاتىر دەسەدى. مۇندا جىمىسقى جوسپار جاتپاسىنا كىم كەپىل؟ ونىڭ ماقساتى ۇلى قولباسشىنىڭ مۇراسىن قىتايدىڭ مۇراسى ەتىپ جاريالاپ، «شىڭعىس حان» دەپ اتالاتىن برەندتىك اتاۋدى يەلەنىپ الۋ بولىپ جۇرمەسىن دەيدى ساراپشىلار.
نە دەسەك تە، اعىلشىنداردىڭ شىڭعىس حاندى قازاق دەپ جازىپ جاتقانى راس. ەندەشە، الەم مويىنداعان ۇلى قاعاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىعا تيەسىلى جوشى ۇلىسىنىڭ نەگىزىندە قازاق مەملەكەتىنىڭ باستاۋ- بۇلاعى جاتقانىن جاھان جۇرتىنا جاقسىلاپ جاياتىن كەز كەلدى.
تورە عالي
«ايقىن»
