ارداق نازاروۆ: تاريحي سانا تاربيە ارقىلى قالىپتاسادى

- ارداق قۇتتىقوجا ۇلى، سىزگە قويىلاتىن اۋەلگى سۇراق، ءوزىڭىزدىڭ تۋعان جەر، وسكەن ورتاڭىز جايلى ايتىپ بەرسەڭىز؟

-  اتاقتى «كوكتى قۇشىپ، كۇن سۇيگەن» ءتاڭىر تاۋىنىڭ ەتەگىندە «قاقپاق» دەيتىن شاعىن اۋىل بار، سوندا قاراپايىم وتباسىندا تۋىپ ءوستىم. ءبىر شاڭىراقتا التى بالامىز. مەن اجەم راحيانىڭ تاربيەسىندە ەسەيدىم. جارىقتىق مايدان قىل سۋىرعانداي باپپەن سويلەيتىن، قىزىل تىلگە شەشەن ادام ەدى. سوندىقتان دا بولار، ورتا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە، كىشىگىرىم ساحنالاردا تولە ءبي، قازىبەك ءبي، ايتەكە ءبي سىندى تاريحي تۇلعالاردىڭ رولدەرىن ءجيى سومدايتىنمىن.

اكەم قۇتتىقوجا كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە اۋىلدا كينو مەحانيك قىزمەتىن اتقاردى. قازىر اۋىلدىڭ ورتا مەكتەپتەبىندە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى. انامنىڭ ماماندىعى ەسەپشى بولاتىن، قازىر زەينەتكەر، نەمەرەلەرىن اينالىپ-تولعانىپ امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتىر.

- العاش سپورتپەن شۇعىلدانۋدى قاشان، قايدا باستادىڭىز؟

- سپورتتى العاش 1991-جىلى اۋىلدا باستادىم. الدىمەن گرەك-ريم كۇرەسىمەن شۇعىلداندىم. اللا شۇكىر بۇگىنگى جەتكەن بيىگىمدى اۋەلى اللانىڭ قامقورى، ودان سوڭ قادىرلى اتا-انامنىڭ اق باتاسى دەپ ويلايمىن. اۋىلدا اناۋ ايتقانداي سپورت كلۋبى جوق قوي. ۇيدەگى سيىر قورانىڭ ىشىندە ءوزىم قولدان جاساپ العان سپورتتىق قۇرالدارىم (قۇم تولتىرعان قاپ، زىلتەمىر رەتىندە كوتەرەتىن تراكتوردىڭ تەمىرلەرى) بار بولاتىن. مەنىڭ بولاشاق سپورتشى رەتىندەگى العاشقى قادامىم وسىلاي باستالدى دەسەك بولادى.

- سپورتتاعى ۇلتتىق رۋح جايلى نە ايتاسىز؟

- سپورت - ۇلتتى الەمگە تانىتاتىن ۇلكەن قۇرال. ال، قازىرگى ۇلكەن سپورتتا جۇرگەن ازاماتتاردى بۇگىنگى كۇننىڭ باتىرلارى دەسەك جاراسادى. بىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي، جەكپە-جەك - توبەلەس ەمەس. ول - ونەر. اقىلىڭ اسىپ، ايلا-ءتاسىلىڭ جەتىپ جاتسا، قاشاندا مەرەيىڭ ۇستەم. ال باز بىرەۋلەر ايتقانداي، «رۋحىڭ» مىقتى بولسا، جەڭىس سەنىكى ەمەس. «رۋحىڭ» تەك رينگكە الىپ شىعۋى مۇمكىن. ال دايىندىعىڭ كەمشىن، ايلا-ادىستەردى جەتىك مەڭگەرمەسەڭ، رينگتە «ۇيىقتاپ» جاتاسىڭ. سوندىقتان رۋحىڭا - كۇشىڭ، اقىلىڭا ايلاڭ ساي بولۋى كەرەك. جەڭىستىڭ كىلتى - وسىندا.

ادام بالاسىندا قۇستىڭ قوس قاناتى سياقتى ەكى كۇش بولادى. ءبىرى -  دەنە قۋاتى، ەكىنشىسى -  رۋح قۋاتى. ەگەر رۋح قۋاتى بولماسا دەنە قۋاتى تۇككە تۇرمايدى. رۋح قۋاتى كۇشتى بولۋ ءۇشىن يماني ۇعىم كەرەك. مىسالى، «نار تاۋەكەل» دەيمىز. يماني ۇعىم- تۇسىنىگى بولماعان ادام كىمگە، نەگە، تاۋەكەل ەتپەك. ادام تەك اللاعا عانا تاۋەكەل ەتۋى ءتيىس ەمەس پە؟! ادامعا جاردەم-قولداۋ بەرەتىن تەك قانا اللا. وسىنى تولىق ءتۇسىنىپ، يمان كەلتىرمەيىنشە ادامنىڭ رۋح قۋاتى ورنىقپايدى. سول سەبەپتى سپورتشى ادامدى تاربيەلەۋشىلەر (باپكەرلەر) رۋحاني تاربيەگە قاتتى ماڭىز بەرگەنى دۇرىس. ول ءۇشىن ول ادامنىڭ ءوزى دە رۋحاني تاربيەدەن سۋسىنداعان بولۋى كەرەك.

- سىزگە وزگەشە ءبىر سۇراق قويعاندى ءجون كورىپ وتىرعان جايىمىز بار، ياعني، «تاريحي سانا» دەگەن ۇعىمدى قالاي تۇسىنەسىز؟

- تاريحي سانا دەگەنىمىز - ول اتا-بابامىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى. قازاق ايتادى، «الدىڭدا جۇرگەن اعانىڭ ەتەگىن باسپا جولىن قۋ، ارتىڭداعى ءىنىڭنىڭ بەتىنەن قاقپا، بەلىن بۋ» دەيدى. ءبىز اتا-بابالارىمىزدىڭ ەلىن-جەرىن قورعاعان ەرلىك ىستەرىن ەسكەرە بەرمەيمىز. ەگەر ءبىز قازاق بولىپ تۋعانىمىزعا ماقتانا الماساق تاريحي سانامىز ءوشتى دەگەن ءسوز. وتە ءبىر وكىنىشتى جاعداي قازاق بولىپ تۋعانىنا نامىستاناتىن ۇرپاق پايدا بولدى. بۇل تەگىن بىلمەۋدىڭ كەسەرى. ويتكەنى، بۇنىڭ ارعى جاعىندا تاريحىن بىلمەۋ جاتىر. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتقانداي، قازاق تاريحىندا ادام ۇيالاتىنداي نارسە جوق. ءاربىر قازاق ەلى ءۇشىن قىزمەت ەتۋى ءتيىس. ويتكەنى، مىنا ەل مەن جەر بىزگە امانات.

نەگىزىنەن تاريحي سانا تاربيە ارقىلى قالىپتاسادى. ال، تاربيەنىڭ نەگىزى -  وتباسىندا. ەگەر جانۇيا- وتباسى مىقتى بولسا، اۋىل مىقتى، اۋىل مىقتى بولسا، اۋدان مىقتى، ارىقاراي مەملەكەت كۇشتى. ونداي ەلدى جاۋ دا، داۋ دا الا المايدى. ودان كەيىن ادام بالاسىنا رۋحاني ءھام يماني تاربيە كەرەك. بۇلار بىرلىك بار جەردە پايدا بولادى. اتامىز قازاق، «بىرلىك بار جەردە، تىرلىك بار» دەپ بەكەر ايتقان جوق.

- قازىرگى زاماندا، ياكي قوعامدىق ورتادا ءبىلىمنىڭ ءباسى ازايعان سىڭايلى. كىم پىسىق سول ورگە شاۋىپ كەتتى. ءتىپتى كەيبىر باپكەر اعالاردىڭ ءوزى، «سپورتشىعا ءبىلىمنىڭ نە قاجەتى بار، كۇش-قۋاتى كوپ بولسا جەتەدى...» دەيتىن سىڭارجاق پىكىرلەر ايتۋدا. وسىعان ءسىزدىڭ كورقاراسىڭىز قانداي؟

-  وي-ءورىسى تاياز ادام سپورتشى ەمەس، تەك قارا كۇشتىڭ يەسى بولۋى مۇمكىن. ناعىز سپورتشى ءوزىن -  تۋعان حالقىنىڭ تۇلعاسى، بەت-بەينەسى، ار-ۇجدانى، قايرات-كۇشى، قاجىر-نامىسى رەتىندە سەزىنە ءبىلۋى قاجەت. جالپى، كىم بولسىن رۋحى كۇشتى، يماني قۋاتى اسقاق بولمايىنشا ۇلتقا ۇلگى بولۋى قيىن. حالىق ۇلگى تۇتقان تۇلعا ءبىلىمسىز بولسا، ول قاسىرەت. ءبىلىمسىز ادام - قياناتشىل كەلەدى. دانالارىمىزدان قالعان «جاستىق شاقتا العان ءبىلىم - تاسقا ويىپ جازعانداي» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. جاستىق شاقتا «تاسقا ويىپ جازعانداي» ءبىلىم الىپ، قۇلشىلىقتار ىستەيتىن بولساڭىز، مىنا الەمنىڭ قىزىق-شىجىعىنان تيىلىپ، ءوزىڭىزدىڭ ءناپسىڭىزدى بەرىك ۇستايتىن بولساڭىز، ول امالدارىڭىز ءبىر اللانىڭ الدىنداعى دارەجەڭىزدىڭ بيىك بولۋىنا بىردەن ءبىر سەبەپكەر.

ءبىلىم - مۇسىلماننىڭ باستى قارۋى. ءبىلىم بار جەردە عيبادات تا كۇشتى بولادى. ادام عيباداتى كۇشەيگەن سايىن اللادان قورقاتىن بولادى. ياعني، ءبىلىمدى ادامدار - اللادان كوپ قورقاتىندار. سول سەبەپتى اقىل-ەسى ساۋ ادام ءبىلىم ىزدەيدى. دانالارىمىز ايتقانداي «ءبىلىمسىز ادام - جۇزە بىلمەي تۇرىپ، دارياعا سەكىرگەن اقىماق سياقتى».

- تۇسىنىكتى. ال، ەندى ۇلكەن سپورتتاعى يمان ماسەلەسى، ياعني يسلامي تاربيە جايىندا ءدال قازىر قازاق سپورتشىلارىنىڭ اراسىندا سىزدەن ارتىق ەشكىم تولىققاندى جاۋاپ بەرە الماس دەگەن پىكىردەمىز. ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا...

- كەزىندە اتا-بابالارىمىز قارۋمەن ەل قورعاعان بولسا، بۇگىنگى بەيبىتشىلىك زاماندا ەلدىڭ نامىسىن كوتەرەتىن سپورتشىلار دەپ ويلايمىن. ەگەر وسى سپورت ارقىلى بالالار يماندىلىققا، جاقسىلىققا كەلىپ جاتسا، وندا ونى قولداۋعا بولاتىن شىعار. ويتكەنى، يمان بار جەردە جاقسىلىق بولادى.

«وتاندى ءسۇيۋ - يماننان» دەگەن. ال يمانى بار جاستار - قازاقستاننىڭ، ەرتەڭگى ۇلتتىڭ بولاشاعى. سوندىقتان، جاستار يماندىلىققا بەت بۇرعان بولسا، ول ەرتەڭ جامانشىلىققا بارمايدى. ەل ءۇشىن شىن جۇرەگىمەن قىزمەت ەتەتىن بولادى. جاستارعا ايتارىم، ەڭ ءبىرىنشى بىزگە كەرەگى - يماندىلىق. «اۋەلگى بايلىق - دەنساۋلىق» دەيدى. مەن ايتار ەدىم، اۋەلگى بايلىق يماندىلىق.

ءبىراق دەنساۋلىعى بار ادامداردىڭ اراسىندا اللا تاعالانى تانىماعاننان كەيىن اراق ءىشىپ، تەمەكى تارتىپ، ناشاقورلىققا ۇرىنىپ دەنساۋلىعىن قور ەتىپ جۇرگەندەرى دە بار. سوندىقتان وسى ءسوزدى وزگەرتىپ، اۋەلگى بايلىق - يماندىلىق دەپ وتىرمىن. ەگەر يماندىلىق بولعان بولسا ادام دەنساۋلىعىنىڭ قادىرىن بىلەدى. سول دەنساۋلىعىن اللا تاعالا رازىلىعى ءۇشىن جاسالاتىن ىستەرگە جۇمسايدى.

سۇيىكتى پايعامبارىمىز (س. ع. س) حاديسىندە: «كارىلىك كەلمەي تۇرىپ جاستىقتىڭ قادىرىن، اۋرۋ كەلمەي تۇرىپ دەنساۋلىقتىڭ قادىرىن بىلىڭدەر» دەيدى. اللا تاعالانىڭ بىزگە بەرگەن جاستىق شاعىندا اللانىڭ جولىنا تۇسكەنىم ءۇشىن قۋانامىن. كەي ادامدارعا بارىپ، «ناماز وقى، قۇلشىلىق قىل» دەيتىن بولساڭ، «ەرتەڭ قىرىققا، ەلۋگە تولعاندا وقيمىن عوي» دەيدى. ولارعا ناماز وقۋ كارىلەردىڭ ءىسى سياقتى كورىنەدى. ال قارتايعان ادامدى ناماز وقۋعا شاقىرساڭ، ول: «بالام-اۋ، تىزەم اۋىرادى، كوزىم كورمەيدى، ءتىلىم كەلمەيدى» دەيدى. ءسويتىپ، ءوزىنىڭ دەنەسىنە ءسىڭىپ قالعان كۇنالارىن ىستەپ، احيرەتكە قالاي ءومىرىنىڭ وزىپ كەتكەنىن بىلمەي جاتادى.

- دەمەك، شىنايى تاربيە، شىنايى ءومىر، شىنايى يسلامدا دەيسىز عوي...

- شىن مانىندە، يسلام ىزگىلىكتىڭ ءدىنى. يسلام دەگەنىمىز - تۇنىپ تۇرعان تاربيە. اتا-اناسى بالالارىنىڭ اراق ىشپەۋىن، بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋىن، پارا الماۋىن، جاماندىققا اۋەس بولماۋىن قالايدى. يسلامنىڭ دا ايتارى وسى. اللانىڭ دىنىندە «ادامعا جامانشىلىق ىستە» دەيتىن جەرى جوق. بۇل - كەمشىلىكسىز، مۇلتىكسىز ءدىن. ەگەر ادام ناماز وقىعان بولسا ونىڭ مىنەزى كوركەمدەنە ءتۇسۋى ءتيىس.

اللا تاعالا قۇراندا «كۇدىكسىز ناماز سەندەردى ارسىزدىقتاردان، جاماندىقتاردان تىيادى» دەيدى. بالا بۇرىنعى ىستەگەن كۇنالارىنان تىيىلىپ، اتا-اناسىن سىيلاپ، قۇرمەتتەپ تۇرسا، ول يماني تاربيە سىڭگەن ۇرپاق بولىپ سانالادى. بالا جاقسى بولسا، اتا-انانىڭ قۋانىشى، جامان بولسا - قايعىسى. سوندىقتان، اتا-انا بالالارىنا باعىت-باعدار بەرىپ «بالام، سەن اللادان قورىق، يمانعا بەت بۇر» دەپ يسلام دىنىنە قاراي تاربيەلەيتىن بولسا، سول بالا وسكەن كەزدە ەلىنىڭ ەرتەڭى، بولاشاعى بولادى.

سۇحباتتاسقان: بەكەن قايرات ۇلى

namys.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى