زاڭدى قازاق تىلىندە جازۋعا بولادى جانە جازۋ كەرەك - الدان سمايىلوۆ، ءماجىلىس دەپۋتاتى
وسى اپتادا وتكەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا «بالالاردىڭ دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا زيان تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە «ق ر كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بالالاردىڭ دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدارى ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدانىپ، سەناتقا جىبەرىلدى.
ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت دايىندالىپ وتىرعان بۇل قۇجاتتار تومەنگى پالاتانىڭ الدان سمايىلوۆ باستاعان ءبىر توپ دەپۋتاتتاردىڭ كۇشىمەن ومىرگە كەلگەن ەدى. بىزگە اتالمىش زاڭنامالار جونىندە الدان زەينوللا ۇلىمەن سۇحباتتاسۋدىڭ ورايى كەلدى.
- الدان زەينوللا ۇلى، بۇل جاڭا قۇجاتتىڭ ەل بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزى زور دەپ بىلەمىز. ويتكەنى، وندا العاش رەت قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان جەتكىنشەكتەردىڭ ساناسىن زياندى اقپاراتتاردان قورعاۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ وتىر.
- ءيا، ءبىز بۇل ىسكە وسىدان ءتورت جىل بۇرىن كىرىسكەن ەدىك. اقپاراتتىق شابۋىلدىڭ زيانى وتە زور بولىپ تۇر عوي. بۇدان، اسىرەسە، وڭ-سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن بالالار وراسان زارداپ شەگىپ جاتىر. قازىر جەتكىنشەكتەر اراسىندا بولىپ جاتقان نەبىر توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزاتىن قىلمىستاردى ەستىپ، كورىپ جاتىرمىز. ءوز قۇربىلارىنىڭ ومىرىنە جاۋىزدىقپەن قاستاندىق جاساۋ، قانقۇيلى توبەلەسكە بارۋ، وزدەرىنە قول جۇمساۋ، زورلاۋ سەكىلدى سۇمدىقتاردىڭ ەتەك الۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى وسى ب ا ق، عالامتور جەلىلەرى، كومپيۋتەرلىك كلۋبتارداعى زياندى اقپاراتپەن بايلانىستى بولىپ وتىر.
قازىر، ءتىپتى، بالا- شاعانى تەلەديدار الدىنا جالعىز قالدىرۋ بىلاي تۇرسىن، ونى وتباسىمەن بىرگە وتىرىپ كورۋ دە مۇمكىن بولماي كەتتى. قاي ارنانى قوسساڭ دا كورۋگە ءداتىڭ شىدامايتىن، دەنەڭ تۇرشىگەتىن كورىنىس كوزگە شالىنباي قويمايدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا، جالپى مۇنداي سيپاتتاعى دۇنيەلەر قاساقانا، ادامداردىڭ ساناسىن ۋلاۋ ماقساتىندا جاسالادى ەكەن. وسىنى باعامداعان الەمدەگى وزىق ەلدەر ءوز ۇرپاعىنىڭ ساناسىن قورعاۋ، تاربيەسىن جولعا قويۋ ماقساتىندا مەديازورلىققا توسقاۋىلدى الدەقاشان جاساپ قويىپتى. ماسەلەن، اقش- تا ءبىز قابىلداپ وتىرعان زاڭ 1954 - جىلى دۇنيەگە كەلگەن. سول سەكىلدى يتاليا، اۆستراليا، ۆەنگريا جۇرتشىلىعى دا بالالار ءۇشىن زياندى اقپاراتقا زاڭدى تۇردە شەك قويعان.
ال، پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىندا گرۋزيا، پريبالتيكا ەلدەرىندە دە بۇل ماسەلەنى رەتتەيتىن ارنايى زاڭ بار. كورشىمىز رەسەيدە مۇنداي قۇجات بىلتىر قابىلداندى. ارينە، ءار ەل ماسەلەگە وزدەرىنىڭ ءداستۇرى، مەنتاليتەتى تۇرعىسىنان كەلىپ جاتىر. ءبىز دە اتالمىش زاڭدى جاساعان كەزدە بارىنشا ۇلتتىق سالتىمىزدىڭ، ءدىلىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋگە تىرىستىق.
- سونىمەن، بالالاردى مەديازورلىقتان قالاي قورعايتىن بولىپ وتىرمىز؟ زاڭناماداعى دايەكتەلگەن تالاپتاردىڭ ورىندالۋى قالاي مىندەتتەلمەك؟
- ءبىز بۇل تۇرعىدا كوپ ويلاندىق، وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەدىك. ءسويتىپ، ماسەلەنى ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن بالالاردى جاس ساناتتارىنا ءبولۋ قاجەت دەگەن ورتاق مامىلەگە كەلدىك. بۇل بىزگە بالالاردىڭ جاستارىنا وراي تەلەديداردا بەرىلەتىن اقپاراتتاردىڭ سيپاتىن ايقىنداپ، ەكشەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بالالار التى، التى جاستان اسقان، ون ەكى جاستاعى، ون ەكى جاستان اسقان، ون ءتورت جاستاعى بولىپ ارى قاراي كەتە بەرەدى. زاڭ جوباسىندا دايەكتەلگەن تالاپ بويىنشا مىسالى، التى جاستاعى بالاعا كەشكى توعىزعا دەيىن ۇرەي تۋعىزاتىن، قاتىگەزدىك كورىنىستەرى بار دۇنيەلەر كورسەتىلمەۋى كەرەك. ون ەكى جاسقا دەيىن بالا ءۇشىن ساعات ونعا دەيىن ساناسىنا زياندى اقپارات كورسەتىلمەيدى. بارلىق جاستاعى بالالار ساناتى ءۇشىن ۋاقىتتى وسىلاي بولدىك. مۇنى ينۆەستيتسيا جانە دامۋ مينيسترلىگىندەگى اقپارات جانە مادەنيەت كوميتەتى جۇزەگە اسىرادى. ەكىنشى ءبىر ايتاتىن ماسەلە، ءبىز نەگىزگى زاڭ بويىنشا قولدانىستاعى ون ءۇش زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزدىك. ونىڭ ىشىندە، اسىرەسە، اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە كوپ وزگەرىستەر جاسالدى.
ايتالىق، تەلەارنا، ينتەرنەت كلۋب نەمەسە ينتەرنەت رەسۋرستارى يەلەرىنە اكىمشىلىك شارا مەن اقشالاي ايىپ قاراستىرىلعان. ەگەر بۇلار ناتيجە بەرمەسە، ولاردىڭ جۇمىسىن توقتاتۋعا دەيىن شارالار قولدانىلادى. ايىپپۇل كولەمى زاڭنىڭ تالابىن ورىنداماعانىنا بايلانىستى ءجۇز ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن باستاپ ءارى قاراي وسە بەرەدى. سونان كەيىن بالاباقشالار، مەكتەپتەر جوو نەمەسە ۋچيليشە، كوللەدجدەرگە بالالاردىڭ، ستۋدەنتتەردىڭ جاسىنا سايكەس اقپاراتتان قورعايتىن قۇرىلعى الۋ مىندەتتەلىپ وتىر. بۇل تالاپ تا ورىندالماسا ايىپ سالىناتىن بولادى.
- ال، تەلەديدار، عالامتور جەلىلەرى ارقىلى بەرىلەتىن حابارلاردىڭ، كوركەم فيلمدەردىڭ مازمۇنىن، سيپاتىن كىم قاداعالايدى؟ ولارعا ساراپتامانى كىم جاسايدى؟
- بۇل وتە وزەكتى ماسەلە. زاڭ جوباسىن جاساۋ كەزىندە وسى جايت قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىردى. «قارجىلىق شىعىندى قاجەت ەتەتىن وتە ماڭىزدى جۇمىستى كىم اتقارۋى كەرەك؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە كوپ ويلاندىق.
ءسويتىپ، اقىلداسا كەلە مۇنى تەلەارنا، ينتەرنەت رەسۋرستارى، كومپيۋتەرلىك كلۋب بويىنشا اقپارات تارتۋشىلاردىڭ وزدەرى جۇرگىزۋى كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىك. بۇل شارانىڭ دەر كەزىندە ءارى ساپالى جۇرگىزىلۋىن ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ تاراپىنان قۇرىلاتىن كوميسسيا قاداعالاپ وتىرادى. وعان كەز كەلگەن ۋاقىتتا جۇرتشىلىق شىعىپ، بالالار ءۇشىن زياندى اقپارات تاراتقان ۇيىمداردىڭ ۇستىنەن شاعىمدانا الادى. كوميسسيا مۇشەلەرى كەلىپ تۇسكەن ءوتىنىش- تىلەكتەردى قاراپ، انىقتالعان فاكتىلەر بويىنشا ءتيىستى شارا قولدانۋعا ۇيعارىم جاسايدى.
عالامتور رەسۋرستارىنا قاتىستى ماسەلە دە شەشىمىن تاپتى. ءتيىستى زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىس بويىنشا ينتەرنەت، الەۋمەتتىك جەلىلەر دە باق قۇرالدارى بولىپ سانالىپ، تىركەلەدى دە، ولار دا ءوز بەتتەرىندە بالالارعا زياندى اقپاراتتاردى تاراتپاۋعا مىندەت الادى.
شەتەلدىك ارنالار بولسا، بۇرىنعىداي مينيسترلىك ارقىلى ەمەس، ءوز ەلدەرىنىڭ قازاقستاندا قۇرىلعان زاڭدىق ۇيىمدارى ارقىلى تىركەلەدى. ءسويتىپ، ولار دا قازاقستاننىڭ زاڭدارىن ورىنداۋعا مىندەتتەلمەك.
- بۇگىندە ەلىمىزدەگى تەلەارنالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جەكەمەنشىك يەلىكتە، كومپيۋتەرلىك كلۋبتاردىڭ دا ءوز قوجالارى بار. ولاردىڭ بارىنە شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارى رەتىندە تەكسەرۋگە، قانداي دا ءبىر اكىمشىلىك شارا قولدانۋعا موراتوري جاريالانعان. سوندا جاڭا قۇجات تالاپتارى قاشاننان باستاپ جۇزەگە اساتىن بولادى؟
- ولارعا زاڭ تۇسىندىرىلەدى. جالپى، ءبىز زاڭدى ورىنداۋ ءۇشىن التى ايدان ءبىر جىلعا دەيىن ۋاقىت بەرىپ وتىرمىز. وسى ۋاقىت ىشىندە تەلەارنالار، عالامتور جەلىلەرى، كومپيۋتەرلىك كلۋبتار وزدەرىنىڭ جۇمىستارىن جاڭا زاڭعا ۇيلەستىرۋى كەرەك.
- زاڭ مەملەكەتتىك تىلدە جازىلعان ەكەن؟
- ءيا، زاڭ مەملەكەتتىك تىلدە جازىلدى. راسىن ايتۋ كەرەك، بۇل بىزگە وڭايعا تۇسكەن جوق. مۇنداعى ەڭ كوپ قيىندىق تۋدىرعانى كوپتەگەن ب ا ق، تەلەۆيزياعا قاتىستى تەرميندەردىڭ بۇعان دەيىن قازاق تىلىنە اۋدارىلماعانى. زاڭدى جازۋ ءۇشىن ولاردىڭ ءبارىن ءوزىمىز اۋداردىق.
بۇل رەتتە ارنايى ماماندار، عالىمدار پىكىرىنە سۇيەنىپ، ولارمەن ورتاق كەلىسىمگە كەلدىك. كەيدە دۇرىس اۋدارىلادى. كەيدە تەرىس اۋدارىلادى. جالپى، وسى قۇجاتتى قازاق تىلىندە جازۋ ارقىلى ءبىزدىڭ كوزىمىزدىڭ جەتكەنى، زاڭدى قازاق تىلىندە جازۋعا بولادى جانە جازۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن، ارينە، الدىمەن ماماندار دايىنداۋ ماسەلەسى ءتيىمدى شەشىلۋى قاجەت.
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
ايشا قۇرمانعالي، «زاڭ گازەتى»
