بۇگىندە قازاق بالەتى - ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى بالەت ونەرىنىڭ كوشباسشىسى ەكەندىگىن دالەلدەدى
- «استانا وپەرا» دەسە بۇندا ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتتارى ورىندالىپ جاتىر دەپ ويلايمىز. ولاي دەيتىنىمىز وسى تەاتردىڭ اشىلۋىندا ەلباسى: «زاۋىتتار مەن جولدار سالاتىن ەل، بەرىك تىرەگىن بولاشاق جىلدار بويىنا ورناتادى. مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانا سالاتىن ەل، ۇلت بولاشاعىنىڭ ونداعان جىلدار بويعى قامىن جەيدى. تەاتر تۇرعىزاتىن ەل، عاسىرلار ارقىلى بولاشاعىنا كوز تىگەدى» - دەگەن ەدى. «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترى 2013 -جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن، ەرەكشە قولداۋىمەن دۇنيەگە كەلدى. الەمدىك ەڭ وزىق دەڭگەيمەن سالىنعان «استانا وپەرا» تەاترى بالەتىندەگى سوڭعى، جاڭا رەپەرتۋارلار تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.. .
- «استانا وپەرا» تەاترى ءوزىنىڭ ەكىنشى ماۋسىمىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا كورەرمەندى «قاراگوز» ۇلتتىق بالەتىنىڭ جانە «جاڭعاق شاققىش» بالەتىنىڭ تۇساۋكەسەرىمەن قۋانتتى. اتالعان شارالار ءبىر ايدىڭ ىشىندە جۇزەگە اسىپ، تەاتردىڭ رەپەرتۋارىن تولىقتىردى. «قاراگوز» بالەتى ءوزىڭىز بىلەتىندەي، عازيزا احمەت قىزى جۇبانوۆانىڭ مۋزىكاسىنا جازىلعان. قويىلىمدى ەۋروپالىق بالەت اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى، بەلگىلى حورەوگراف ۆاكيل ۋسمانوۆ ساحناعا شىعارسا، مۋزىكالىق رەداكتسياسىن تەاترىمىزدىڭ مۋزىكالىق جەتەكشىسى، ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ابزال مۇحيتدينوۆ جاسادى. «استانا وپەرا» جارىققا اكەلگەن «قاراگوز» بالەتىنىڭ مۋزىكاسى ءتۇپنۇسقادان - ع. جۇبانوۆانىڭ «قاراگوز» بالەتىنەن دە كەڭىرەك. مۇنىمەن قاتار ول ادەبي دەرەككوزگە جاقىن كەلەدى. كەيىپكەرلەردى مۋزىكالىق جانە حورەوگرافيالىق تۇرعىدان جان- جاقتى اشىپ كورسەتۋ ءۇشىن عازيزا احمەت قىزىنىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنا ۇڭىلدىك. ناتيجەسىندە، ءبىز سپەكتاكلگە «قاراگوز» بالەتىنىڭ مۋزىكاسىنان بولەك «سارى وزەك مەتافورالارىنىڭ» ءۇشىنشى سيمفونياسىن، سكريپكالى كونتسەرتتى، سونداي- اق ىشەكتى كۆارتەتتىڭ ەكى ءبولىمىن پايدالاندىق. كورەرمەن دە، شەتەلدىك سىنشىلار دا، ۇلتتىق بالەتىمىزگە، ارتىستەرىمىزگە لايىقتى باعاسىن بەردى.
جاڭا جىل قارساڭىندا يۋري گريگوروۆيچ «جاڭعاق شاققىش» بالەتىنىڭ تۇساۋىن كەستى. استانا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى ەرتەگىدەي ەلىكتىرەر سپەكتاكلدى 5 كۇن بويى، 7 مارتە تاماشالادى. كوڭىل قاشاندا جاس، ءبارىمىز دە جاس بالاشا وسى ءبىر مەرەكە قارساڭىندا جاقسىلىق، سىيلىق كۇتەمىز. سوندىقتان «استانا وپەرا» تەاترى مەيرامدار قارساڭىندا ءبىر ايدىڭ ىشىندە كورەرمەنىن ەكى تۇساۋكەسەرمەن قۋانتتى. اعىمداعى جىلى تەاتردىڭ جوسپارلى: «اباي» وپەراسى، «باحشاساراي فونتانى» بالەتى، «قىز جىبەك» وپەراسى، «بايادەركا» بالەتى بار.
- قازاقستانداعى بۇگىنگى بالەتتى «ورىس مەكتەبى» دەپ جاتامىز. شىنىن ايتقاندا، ونەردىڭ وسى ءتۇرى باتىستان بىزگە ورىستار ارقىلى كەلۋى كەلدى. بالەتتىڭ بىزگە كەلگەن ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى «قازاق بالەتى» دەگەن اتاۋدى رەسمي قالىپتاستىرا الدىق پا؟
- ارينە. كەيىنگى جىلدارى، اسىرەسە، ەگەمەندى ەل بولعالى ءبىز قازاق بالەتى دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىرا الدىق. قازىر ءبىزدىڭ ونەرىمىزدى تاماشالاعان ادامدار تاڭ قالادى، نەگە دەسەڭىز، كلاسسيكالىق بالەتتەگى بيشىلەرىمىزدىڭ كاسىبي دەڭگەيى وتە جوعارى. بۇل قالاي دەسەڭىز، مەنىڭ ايتارىم، ءبىز كلاسسيكالىق بالەتتى سوڭعى 25 -جىلدا قازاق بالەتى رەتىندە قالىپتاستىردىق. ءبىزدىڭ سپەكتاكلدەرىمىز، قانداي دا ءبىر نومەرلەر بولماسىن، ول ورىنداۋشىنىڭ كوزقاراسى، اكتەرلىق شەبەرلىگىمەن ايشىقتالىپ تۇرادى. ەگەر بالەتتە قارا كوزدەرىمىز بيلەسە، وندا ورىنداۋ مانەرى دە، ىشكى جان- دۇنيەڭدى اقتارۋ دا قازاقشا بولادى. «قىپشاقتار ءبيىن» شەتەلدىك گاسترولگە اپارعاندا، سىرت ەلدەگى كورەرمەن تاڭ قالدى جانە ايتقاندارى: «جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا قويىلعان ءبي، ءدال قازىرگى سىزدەردىڭ بولمىستارىڭىزعا ارنالعان ەكەن. سەبەبى ارتىستەرىڭىزدىڭ ورىنداۋىنداعى بۇل ءبي ءوزىنىڭ ءبىر شارىقتاۋ شىڭىنا جەتتى» .
بۇل ءبىزدىڭ سوليستتەرىمىزدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى، اكتەرلىق قابىلەتى، ساحناعا دارىپتەپ شىعارعان ءوز دۇنيەسى. سوندىقتان قازىر قازاق بالەتى دەگەن ۇعىم بار. بىرەۋ اربانىڭ ارتقى دوڭگەلەگىن يتەرسە، بىرەۋ الدىڭعى دوڭگەلەگىن سۇيرەيدى، وسىلايشا وتاندىق بالەتىمىزگە جاناشىر بولىپ جۇرگەن ازاماتتار قازىرگى تاڭدا قازاق بالەتىن قالىپتاستىرا الدى. استانا وپەرا تەاترىنا كەلگەن كورەرمەن قازاق بالەتىن تاماشالاۋعا كەلەدى دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىن.
- ءسىزدىڭ بالەتتە جۇرگەنىڭىزگە 50 جىلداي ۋاقىت بولىپ قالدى. ونەردىڭ بۇل تۇرىمەن اينالىسۋىڭىزعا اتا- اناڭىزدا اسا ىقىلاستى بولماعان كورىنەدى. جالپى ءبي ونەرىن، سونىڭ ىشىندە بالەتتى تاڭداۋىڭىز كەزدەيسوقتىقتان با، الدە بولمىسىڭىزدا ەرەكشە بەيىمىڭىز بار ما ەدى؟
- بالا كەزىمنەن بويىمدا بيلەيمىن دەگەن ءبىر قۇلشىنىس بولماسادا، بالالىق ارمان ءبىزدى العا جەتەلەدى. بالالىق شاعىمىز سايكەس كەلگەن 50 -جىلداردىڭ سوڭى، 60 -جىلداردىڭ باسىندا قازاق قوعامىنىڭ كوزقاراسى باسقاشا بولاتىن. بۇل كەڭەس زامانىنىڭ جاڭا- جاڭا سەرپىن الىپ، قانات جايا باستاعان تۇسى، ول جاڭالىقتاردى ءبارى بىردەي قۇشاق جايىپ قارسى العان جوق. دەگەنمەن، اتا- انام 7 جاسىمدا ينتەرناتقا بەرىپ، ۇكىمەت باعىپ- قاعىپ جاتىر دەپ سەنىپ تاپسىردى. ال حورەوگرافيالىق ۋچيليشەگە 11 جاسىمدا باردىم. العاشىندا الماي، بىرەسە قايتا كەلىپ، سۇراقتار تۋىنداعانى بار. سول كەزدەگى ۋچيليشە ديرەكتورىنا العىسىم شەكسىز، انامداي بولىپ كەتتى سول كىسى. شوقتىعى بيىك شارا جيەنقۇلوۆا اپايىمىز بار. سول كىسىلەر مەنى وقۋعا قابىلداعان. مەنى ەكىنشى رەت كورسەتۋگە اپارعاندا، دالىزدەگى ديۆاندا وتىرعان كەزىم ەسىمنەن كەتپەيدى. وتىرمىن، قايدا كەلدىم، نە ءۇشىن وتىرمىن، تۇسىنبەيمىن. ءوزىم قاتارلى مايكا كيگەن، اياقتارىندا اق ناسكي، ىشكيىممەن بىرنەشە بالا ارى- بەرى ءجۇرىپ قويمادى. ءبىر قاراعاندا ءبىرتۇرلى كورىندى جاڭاعىلار، سوسىن ءبىر- ەكى ساعاتتان سوڭ كوزىم ۇيرەندى، كوزبەن شولىپ قىزىعا باستادىم. بالامىن، كەز كەلگەن جاڭا دۇنيە، بەيمالىم ونەر تامساندىرىپ، قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. «رەكورد» دەگەن كىشكەنتاي تەلەديدار بولاتىن، قارا ءتۇستى. سول جەردەن «اققۋ كولى» بالەتىندە بيلەپ جاتقان ماحمۋد ەسەمبايەۆتى كوردىم، ك س ر و حالىق ءارتىسى، اكتەرلىق شەبەرلىگى كەرەمەت بولاتىن، سول كىسىنىڭ بيلەگەنىن كورگەندە، مەنىڭ بالەتكە دەگەن ىقىلاسىم اۋىپ، جانىما جاقىن كورىندى، بىردەن ۇمتىلدىم. ۋچيليشەدەن كەيىن اباي اتىنداعى م ا و ب ت ەڭبەك ەتە باستادىم، سول بيگە دەگەن قۇشتارلىعىمنىڭ ارقاسىندا، قانشاما ىزدەنىپ، تەر توككەنىمنىڭ ناتيجەسىندە مەن بۇگىنگى بيىگىمە جەتتىم جانە قانشا جىل وتسە دە، مەنىڭ سول بالەتكە دەگەن ىنتىعىم العاش كورگەندەگىدەن ەش كەمىگەن جوق. تىنباي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانىما بيىل 45 جىل تولادى.
اۋىلىم قاسكەلەڭ. وقۋدى بىتىرگەن كەزدە، جايلاۋعا اكەمە بارىپ، ديپلومىمدى كورسەتەيىن دەپ كەلىپ وتىرمىن. مىنە، ۋچيليشەنى ءتامامدادىم، اباي اتىنداعى تەاتردا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن دەپ ايتىپ جاتىرمىن.
- تەاتردا؟ قانداي تەاتردا؟ ، - دەپ سالقىن سۇرادى. مەن وپەرا جانە بالەت تەاترىندا سپەكتاكلدە بيلەيمىن دەپ ءبارىن ءتۇسىندىردىم. اياعىنا دەيىن تىڭدادى دا: - قايدام.. ., - دەپ كۇرسىندى. - قايتەسىڭ ونى، ەر جىگىتتىڭ جۇمىسى ەمەس ول. تاستا دا، اۋىلعا كەل، ناعىز ەردىڭ جۇمىسى - مال باعۋ، - دەدى.
ول كەزدە تۇسىنىك باسقا. مەن تەاترعا كەلىپ كورىڭىز، جاقىنىراق تانىسىڭىز ماماندىعىممەن دەپ تۇسىندىرۋمەن وتىرمىن. اناڭ بارسا، بارىپ كەلسىن، مەن كورمەي- اق قويايىن دەدى. سودان انام باردى، بيلەگەنىمدى تاماشالادى. «وزىڭە ۇناسا بولدى، بىزگە بولا الاڭداما» دەپ قىسقا قايىردى. ول كىسى كوپ سويلەمەيتىن جان ەدى. سوندا، اتا- انام مەنىڭ تاڭداۋىمدى تۇسىنبەسە دە، قولدادى، شەگەلەپ قارسىلىق تانىتپادى.
سوندا، ۋچيليشەنى ينتەرناتتان كەلگەن 11 بالانىڭ 3 عانا ءبىتىردى. جىل سايىن كانيكۋلعا كەتكەننەن كەلمەي، قالىپ قوياتىن. ول كەزدە بالەت قازاق جەرىنە جاڭا ەنگەن، بۇعان دەيىن بولماعان ءبيدىڭ ءتۇرى، سول سەبەپتى ۇلكەن كىسىلەر ۇركىپ قارايتىن. قازىر دەمالىس العاندا اۋىلعا باراسىڭ، تۋىستار جينالىپ، كەيبىرى كوزدەرىنە جاس الادى، اتتەڭ، اكە- شەشەڭ بۇگىنگى جەتىستىگىڭدى كورە الماي كەتتى دەپ جاتادى. دەگەنمەن، وسى بالەتكە كەلگەنىم، سول اتا- انامنىڭ ارقاسى، نەگە دەسەڭىز، بالەت سول كەزدە قوعامعا جات ونەر بولسا دا، ولار ىشتەي مەنىڭ قالاۋىمدى، تالپىنىسىمدى، جانىما جاقىن ونەردى تاڭداپ العانىمدى قولدادى. ءبىرجولا، بارما، تاستا دەپ شورت كەسكەن جوق.
- قازاقتا بالەت ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار رەتىندە كىمدەردىڭ ەسىمدەرىن ەرەكشە اتار ەدىڭىز...
- ارينە، مەنىڭ ۇستازدارىمنىڭ ءبىرى، العاش رەت بالەت قازاق جەرىندە تامىر جايا باستاعالى سونىڭ نەگىزىنىڭ ءبىر كىرپىشىن قالاعانداردىڭ ءبىرى - شارا جيەنقۇلوۆا بولاتىن. قازاق ءبيى، قازاق بالەتى دەگەندە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن دارا تۇلعا ەدى. قازاق ءبيىن جانداندىرىپ، شەتەلگە اپارىپ، ءبىر جاعىنان ناسيحاتتاپ، ءوزىنىڭ ونەرىمەن دە تالايدى تامساندىرعان قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار جارىق جۇلدىزى. داۋرەن تاستانبەك ۇلى ءابىروۆ دەگەن اتى ەلدى جايلاعان قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي بالەتمەيستەرى دە، كوپكە تانىمال زاۋىربەك مولداعالي ۇلى رايبايەۆ تا ۇستازدىق ەتتى ماعان. بۇل تارلاندارىمىزدىڭ قازاق ءبيى، قازاق بالەتى دەگەندە جۇرەگى اۋىرىپ تۇراتىن. وسىنداي كىسىلەردەن ءدارىس العان مەندە ارمان جوق جانە سولار بەرگەن ءتالىم- تاربيەنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگە جەتىپ وتىرمىن دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مەن ول شەبەرلەرىمىزدىڭ ساحنادا قالاي ونەر كورسەتكەنىن تاماشالادىم، مەنىڭ ساحناعا شىققانىمدى قازىرگى شاكىرتتەرىم تاماشالادى، وسى ورايدا ۇستازدارىمنان العان بار ونەرىمدى «استانا وپەرا» قابىرعاسىندا بيلەپ جۇرگەن شاكىرتتەرىم جالعاستىرار دەپ ۇمىتتەنەمىن. بالەت - جەڭىل ونەر دەپ ايتا المايمىن، ونىڭ كۇندەلىكتى تالاپ ەتەتىن جۇمىسى اۋىر. ساحناعا شىعاراتىن 2 ساعاتتىق سپەكتاكلدىڭ نەمەسە 3 مينۋتتىق نومەردىڭ دايىندىعىنا ءبىر- ەكى اي كەتۋى مۇمكىن، قانشاما تەر توگەسىڭ. فيزيكالىق تۇرعىدان قيىن، الايدا ساحناعا شىققاندا، بارلىق اۋىرتپالىق ۇمتىلىپ، ءىزى دە قالمايدى. ساحنا - ول ءبىر ماگنيت سياقتى، تارتىپ تۇرادى، سول ءۇشىن بارلىق قيىندىققا توزەسىڭ.
- كەزىندە قازاق بالەت ونەرىنىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن ءبىر اعامىز «قازاقتا ۇلتتىق ءبي بولعان جوق، ونى باسقالاردان اكەلىپ دامىتتىق» ، - دەپ ايتىپ قالدى.. .
- استانا العاش قالانعاندا، ءبيدى كوممەرتسياعا اينالدىرعىسى كەلەتىن كەيبىر ادامدار، «قازاقتا ءبي بولماعان، ءبىز سونى الىپ كەلدىك، قالاي بيلەۋ كەرەكتىگىن كورسەتەمىز» دەپ مالىمدەگەن بولاتىن، سول سوزدەر مەنىڭ جۇرەگىمە قاتتى ءتيدى، نەگە دەسەڭىز، مەن قازاق جەرىندە قازاق ءبيى بولعان جوق دەگەنمەن كەلىسپەيمىن. ۇلتىمىزدىڭ بار ونەرىن اياقاستى ەتۋگە بولمايدى. مەن قازاق ءبيىن ءوز كوزىممەن كورىپ ءوستىم، بالا كۇنىمنەن سول ءبيدى سۋسىندادىم، قالايشا ونى جوققا شىعارامىن. سونداي كەدەرگى، جاعىمسىز اسەر تۋدىراتىن ادامدار از بولسا، ەلىمىزدە ونەر بولسىن، باسقا سالا بولسىن قارقىندى دامىپ، العا باسا بەرەدى. دەگەنمەن، ۋاقىت ءبارىن ءوز ورنىنا قويىپ جاتىر. سوندىقتان قازاق ءبيى زامانعا ساي ءوزىنىڭ دامۋىن جالعاستىرىپ جاتىر. شارا جيەنقۇلوۆا ارنايى بۇيرىقپەن 1965 -جىلى الماتىداعى سەلەزنيەۆ اتىنداعى حورەوگرافيا ۋچيليشەسىندە قازاق ءبيىن جەكە ءپان ەتىپ ەنگىزدى. عايني بەيسەنوۆا دەگەن پەداگوگ سونىمەن اينالىسقان جانە باسقا ۇستازدار بار، مەن دە كەزىندە اينالىستىم.
- «قازاق بالەتى» دەگەن اتاۋى بار بالەتتەرىڭىزدە ءبىزدىڭ قازاق بيلەرىنىڭ بوياۋىن قانشالىقتى سىڭىرە الدىق؟ جوق الدە سول «ۇلتتىق ءبيدى دامىتۋىمىز كەرەك» دەگەن ۇراندار توڭىرەگىندە عانا كەلە جاتىرمىز با؟
- ارينە، بالەتتە قازاقى ستيل بار. ءبيدىڭ اعىمى دەيمىز، قازاق بالەتىنىڭ نەگىزى ورىس بالەتىنەن قالاندى، ءبىراق ءبىزدىڭ قازاق بالەتىنىڭ وزىندىك قيمىلى، قولدىڭ، اياقتى ۇستاۋ دەگەندە وزىندىك ناقىشى قالىپتاستى. ال ورىس بالەتى ءوز كەزەگىندە الەمدىك كلاسسيكادان ءوربىدى. سوسىن، ءار ادامنىڭ ءوزىنىڭ ورىنداۋ قابىلەتى بولادى. ايتالىق، «اققۋ كولىندە» زيگفريدتى بيلەگەندە وزگە ۇلت وكىلىنىڭ ونى ورىنداۋ مانەرى باسقا، ال «استانا وپەرا» ساحناسىندا اعىمداعى جىلدىڭ 11 - قاڭتارىندا وتكەن «اققۋ كولىندە» ەركىن راحمەتوللايەۆ پەن ايگەرىم بەكەتايەۆانىڭ بيلەۋى باسقا بولدى. ولار وزدەرىنە ءتان قازاقى ناقىشپەن قيمىلداپ، ەرەكشەلەندى، ونى بالەتپەن كاسىبي تۇرعىدا اينالىساتىن ادامدار عانا اجىراتا الادى. سونداي، ءوزىنىڭ بيىمەن، دارىندىلىعىمەن، جوعارى كاسىبي دەڭگەيىمەن قازاق بالەتىنىڭ دارەجەسىن، دەڭگەيىن كوتەرۋگە سەبەپشى بولعان ارتىستەردى قولداۋىمىز كەرەك. ولار بارلىعى مەنىڭ شاكىرتتەرىم، ەرتەدەن كەشكە دەيىن سەن ولاردى جاتتىقتىراسىڭ، شىڭدالادى، تالاپ ەتكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسى، جەمىسىن ساحنادان كورگەندە، جۇرەگىڭ ورنىنا تۇسەدى. مۇنىڭ بارلىعى ۇلكەن كۇش سالۋدى تالاپ ەتەدى.
ءبىز قازىر كونە تەاترلاردىڭ ءبىرى - «كارلو فەليچە» تەاترىنا يتاليانىڭ گەنۋيا قالاسىنا شاقىرۋ الدىق. بۇل قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى، قازاق بالەتىنىڭ تاريحىندا العاش رەت بولىپ تۇرعان جاعداي. بۇل، جالپى الەمدىك بالەت تاريحىندا ءبىرىنشى رەت بولىپ تۇرعان جايت، نەگە دەسەڭىز، شاقىرعان جاق بارلىق شىعىندى: جول اقىسى، قوناق ءۇي شىعىنى، تاماقتانۋ، دەكوراتسيالاردى جەتكىزۋ جانە باسقا شىعىنداردى تولىعىمەن ءوز موينىنا الدى. وزگە بالەتتىك ترۋپپالار ەشقاشان مۇنداي جاعدايمەن شاقىرتىلعان ەمەس. بۇل، يتاليا جاعىنىڭ «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ بالەتىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ بەلگىسى. بالەتتىك ترۋپپانىڭ دەڭگەيىن، سولاردىڭ ورىنداۋىنداعى زامانىمىزدىڭ حورەوگرافى يۋري گريگوروۆيچ قويعان «سپارتاك» بالەتىن بەينەجازبادان كورگەندە، يتالياندىقتار قايران قالدى، بىردەن شاقىردى. مۇنىمەن قاتار «اققۋ كولىنە» ، «جاڭعاق شاققىش» سپەكتاكلدەرىنە قىزىعىپ وتىر، ولاردى الداعى جوسپارلارىنا قويعىلارى كەلەدى. ءبىزدىڭ ارتىستەرىمىزدىڭ ورىنداۋىنداعى سپەكتاكل ولارعا ۇنادى، بۇل العاش رەت بولىپ تۇرعان جاعداي، ياعني الەمدىك دەڭگەيدەگى تەاترلاردىڭ قازاق بيشىلەرىنە قىزىعۋى - ۇلكەن كورسەتكىش. ءبىر 10 ادامدى شاقىرسا، جارايدى، 83 ادامنىڭ شىعىنىن مويىنعا الۋ - سۇرانىس كورسەتكىشى. بۇل - قازاق بالەتىنىڭ جەڭىسى. بۇل - ءبىزدىڭ ارتىستەرىمىزدىڭ بىلىكتىلىگى، دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعى. ادەتتە شاقىرسا، شاقىرعان جاق جول شىعىنىن ترۋپپانىڭ وزىنە جۇكتەيدى. ال، كارلو فەليچە تەاترى بارلىعىن ءوز مويىندارىنا الىپ وتىر. بۇعان دەيىن قازاق ءبيىنىڭ نومەرلەرىن اپارعانبىز، قۋانا- قۋانا قارسى الادى يتالياندىقتار، شەتەلدىكتەر. بۇل جولى دا گالا كونتسەرتكە بىرنەشە قازاق بيىنەن ازىرلەگەن نومەرلەردى الىپ بارامىز.
وسىنىڭ ءبارى ءبىر كۇندە جانە وزدىگىنەن جايدان- جاي تۋىنداي قويعان جوق. بۇل - ەلباسىنىڭ قانشاما جىلدان بەرگى مەملەكەتىمىزدىڭ ونەر سالاسىنا، سونىڭ ىشىندە بالەت پەن وپەراعا دەگەن قامقورلىعىنىڭ، ەرەكشە كوزقاراسى مەن ىقىلاسىنىڭ ارقاسى.
- قازاقستاندا بالەت ونەرىن تاماشالاۋعا دەگەن سۇرانىس قانداي دەڭگەيدە؟ جالپى ءبيدىڭ وسى ءتۇرىن قوعامدا كىمدەر ءجيى كەلىپ كورەدى؟ قازاقى ورتانىڭ قىزىعۋشىلىعى قانشالىقتى؟
- كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى تەاترى اشىلعان كەز ەسىمدە. ەلوردامىزداعى العاش ونەر ورداسى ۆوكزالدىڭ ماڭىندا ورنالاسقاندىقتان، كوبىنە تەاترعا سول ماڭايدا تۇراتىن الەۋمەتتىك جاعدايى ورتاشا تۇرعىندارىمىز كەلەتىن. العاشقى كەزدە كورەرمەن سىرت كيىمىن دە شەشپەي، قاسقايىپ، سىن كوزبەن تاماشالايتىن. ءبىر جىلدان كەيىن باس كيىمدەرىن دە شەشە باستادى، كلاسسيكالىق ونەر وشاعىنا ساي كيىم كيە باستادى. ياعني، ارتىستەر كورەرمەن مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى، اسەر ەتتى. بۇگىندە زالدى قارا كوزدەرىمىز تولتىراتىن بولدى. نەگە؟ ويتكەنى، ولار دا قىزىعا باستادى. ەندى كورەرمەن اراسىندا شەتەلدىك ديپلوماتتار، جالپى شەتەلدىكتەر كوپ. جاز كەزىندە تەاتردى كورۋگە عانا ايماقتان كەلەدى دەسەك، قازىر ايتارلىقتاي كورەرمەنىمىز قالىپتاستى. بۇگىندە كورەرمەن ارتىستەردى تاڭداپ، بالەتتەگى ناقتى ءبىر سوليستتى تاماشالاۋعا كەلەدى، كاسسادان كىم بيلەيتىنىن سۇرايدى، سپەكتاكلدىڭ قۇرامىن بىلمەيىنشە، بيلەت المايتىندار دا بار، وسىنىڭ بارلىعى - كورسەتكىش. بۇگىنگى زاماننىڭ ونەر سۇيەر قاۋىمى سپەكتاكلدى قويعان حورەوگرافتارعا دا تاڭداۋمەن قارايدى. جاقىندا عانا قويعان «اققۋ كولى» بالەتىنە كەلگەن قاريالاردى كورسەڭىز، قۋاناسىز، سەبەبى ولار افيشاداعى وتاندىق بالەتمەيستەرلەردىڭ اتىنا قىزىعىپ كەلدى. 70-80 جاستاعى قارتتارىمىز سپەكتاكل اياقتالعاندا شىمىلدىقتىڭ ارتىنا كەلىپ، بالەت سوليستتەرىنە، بىزگە العىستارىن ءبىلدىرىپ، وسىنداي كەرەمەت سپەكتاكلدى ءوزىمىزدىڭ قارا كوزدەرىمىز قويعانىنا مارقايىپ، تاڭداي قاعىپ، باتالارىن بەرىپ كەتتى. بۇل - حالىقتىڭ بالەتتى مويىنداعانى، يلانعانى. نەگە دەسەڭىز، الەمدىك جاۋھارلاردى قازاق بالاسىنىڭ بيلەگەنىن كورىپ، ايگەرىم بەكەتايەۆا مەن ەركىن راحمەتوللايەۆقا العىستارىن ءبىلدىرىپ جاتقانى - ماقتانىش. ولاردىڭ قالاي تامسانعانىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل وسى ونەر سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ادامداردى قاناتتاندىرادى.
- بۇگىنگى زاماننىڭ وزىق تەحنولوگيالارى كەز كەلگەن سالانى اينالىپ وتپەسى بەلگىلى. كلاسسيكا ونەرىنە دە سولاي شىعار دەپ بىلەمىز. سىزدەردىڭ سوڭعى تەحنيكا تىلىندە سويلەيتىن «استانا وپەرا» تەاترى وپەرا جانە بالەتتى قويعان كەزدە بىرەگەي ساحنالىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانا الادى. وسىنداي جاڭارتپاشىلىق قولدانىلاتىن سپەكتاكلدەردىڭ ءبىرى قازاقستاندىق حورەوگرافتار - تۇرسىنبەك نۇرقاليەۆ پەن عاليا بورىبايەۆانىڭ قويىلىمىنداعى «اققۋ كولى» بالەتى ەكەن. جالپى سوڭعى زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن باسقا قويىلىمداردا دا تولىقتاي جابدىقتالا ما؟
- ءبىزدىڭ ساحنامىز ەڭ جوعارى تەحنولوگيالىق، ەڭ كۇردەلى سپەكتاكلدەردى قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «اققۋ كولىندە» D3 اسەردىڭ كومەگىمەن كولدىڭ سۋى شاپشىپ، ساحناعا توگىلەدى. مۇنداي «اققۋ كولى» دۇنيە جۇزىندە جوق، بۇل - ەكسكليۋزيۆ، ياعني مۇنداي تەحنيكالىق مۇمكىندىك بىزدە عانا بار. جانە وسىنداي ەرەكشەلىكتەر كەز كەلگەن سپەكتاكلدە قولدانىلادى. «قاراگوز» بالەتىن تاماشالاعان كورەرمەن دە ساحنا مەحانيزمىنىڭ جاڭا كورىنىستەرىنە كۋا بولدى. جالپى «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ ساحناسى، تەحنيكالىق مۇمكىندىگى جاعىنان الەمدىك دەڭگەيدەگى تەاتر. ساحنانىڭ سانالۋان مەحانيزمى، ەكى دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلۋى جانە باسقا زاماناۋي مۇمكىندىكتەرىن الدا ءالى قولدانامىز.
- اتى اڭىزعا اينالعان حورەوگراف يۋري گريگوروۆيچتىڭ قويىلىمىنداعى «جاڭعاق شاققىش» دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ سۇيىكتى ءارى سۇرانىسى جوعارى بالەتتەردىڭ ءبىرى. ونىڭ پارتيتۋراسى ورىستىڭ ۇلى كومپوزيتورى پەتر چايكوۆسكيدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىنىڭ اسىل پاراقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە مۋزىكا مادەنيەتىنە ەندى. جاڭا جىل كەشىندە «استانا وپەرا» ءوزىنىڭ سۇيىكتى كورەرمەندەرىنە وسى قويىلىممەن ءبولىستى. جاڭا جىلدى «جاڭعاق شاققىش» بالەتىمەن بولىسۋدەگى ماقساتتى تۋرالى قاراپايىم وقىرماندارمەن وي بولىسە كەتسەڭىز.
- سۇراعىڭىزدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ تۇر. «جاڭعاق شاققىش» دۇنيە جۇزىندەگى سۇرانىسى جوعارى بالەتتىك سپەكتاكلدەردىڭ ءبىرى. وسىنداي الەم جاۋھارلارىنا جاتاتىن قويىلىمدار ءبىزدىڭ ساحنامىزدا دا قويىلۋى ءتيىس. بۇل - الەمدىك كلاسسيكا، «اققۋ كولى» دە، وسى قاتاردا. ەگەر اتى اڭىزعا اينالعان زامانىمىزدىڭ حورەوگرافى يۋري گريگوروۆيچ بىزگە وسىنداي الەم جاۋھارلارىن قويىپ بەرسە، بۇل ءبىزدىڭ بالەتىمىزدىڭ دەڭگەيىن، رەپەرتۋارىن سول الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرەدى. يۋري گريگوروۆيچ - بۇلبرەند، الەم باس يەتىنماەسترو. ءوزىن- ءوزى قۇرمەتتەيىن كەز كەلگەن تەاتر رەپەرتۋارىنا ول كىسىنىڭ سپەكتاكلدەرىن ەنگىزۋگە تىرىسادى. كۇنى كەشە سول كىسى «استانا وپەرا» تورىندە «ۇيقىداعى ارۋ» ، «سپارتاك» ، «جاڭعاق شاققىش» بالەتتەرىن قويدى، ەندى بۇگىن ءبىز سول قويىلىمدارمەن الەمدى ارالايمىز.
«جاڭعاق شاققىش» بالەتىن جاڭا جىل قارساڭىندا قويۋداعى تاعى ءبىر سەبەپ - سپەكتاكلدىڭ جاڭا جىلدان ءبارىمىز بالاشا سيقىرعا تولى ساتتەردەن توسىنسىي كۇتەتىنىمىزدەي اسەر بەرەتىنى. عاجايىپ الەمىنە، ەرتەگى الەمىنە جەتەلەيتىن قويىلىم كورەرمەنگە، بالالارعا تاماشا مەرەكەلىك كوڭىل- كۇي، اتموسفەرا سىيلايدى.
- ادەتتە باتىستاعى ەلدەردەن جاڭا قويىلىمداردى باستاعان ۋاقىتتاردا بالەتتىڭ ماماندارىن شاقىرادى دەپ جاتادى. ونداي شاقىرۋلاردىڭ سالماعى اۋىر بولىپ كەتپەي مە دەگەن ساۋالدارىمىز دا بار. ولاردى شاقىرۋدىڭ ماڭىزى قانشالىقتى؟
- ءبىرىنشى كەزەكتە، مەن «استانا وپەرا» ساحناسىندا بارلىق بالەتتىك سپەكتاكلدەر تەاتردىڭ بالەتتىك ترۋپپاسىنىڭ كۇشىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءبىزدىڭ ارتىستەرىمىزدىڭ اراسىندا شەتەلگە شاقىرتىلىپ، وزگە الەمدىك تەاترلار مويىنداعان بيشىلەر بار، ولار: ءمادينا باسپايەۆا، ايگەرىم بەكەتايەۆا. تەاتردىڭ ءبىرىنشى ماۋسىمىندا فرانسيانىڭ بەلگىلى حورەوگرافى شارل جيۋد «بوردو» تەاترىنا ءمادينا باسپايەۆانى «رومەو مەن دجۋلەتتا» سپەكتاكلىنىڭ تۇساۋكەسەرىندە دجۋلەتتانىڭ رولىنە شاقىرسا، ايگەرىم بەكەتايەۆا رەسەيدىڭ ايگىلى حورەوگرافى بوريس ەيفمان ءوز تەاترىنىڭ الەمدىك تۋرنەسىندە «رودەن» بالەتىندە باستى پارتيانى ورىنداۋعا شاقىردى جانە ايگەرىم ەيفماننىڭ ترۋپپاسىنا شەتەلدەن شاقىرتىلعان تۇڭعىش بالەرينا بولدى. شەتەلدىك حورەوگرافتاردىڭ تاڭدايىن قاقتىراتىن كوردەبالەتىمىز قانداي مىقتى.
ءبىزدىڭ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆقا العىسىمىز شەكسىز. وسى اسەم دە، تەحنيكالىق مۇمكىندىگى الەمدىك دەڭگەيدەگى ونەر ورداسىن سالىپ بەردى، قازاق بالەتى مەن وپەراسىنىڭ شارىقتاي بەرۋىنە جاعداي جاسادى. بۇگىندە قازاق بالەتى - ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى بالەت ونەرىنىڭ كوشباسشىسى. دۇنيە ءجۇزى قازاقستاندى تەك مۇناي مەن وزگە شيكىزاتىنان عانا ەمەس، قازاق بالەتىنىڭ جۇلدىزدارى ءمادينا باسپايەۆا، ايگەرىم بەكەتايەۆا، سونداي- اق، دينا حامزينا، سۇندەت بايعوجين، مەدەت شوتابايەۆ، جۇپار عابدۋللينا، سالتانات احمەتوۆا جانە باسقا وپەرالىق انشىلەرىمەن، مادەنيەتتىڭ باسقا سالاسىنداعى ونەر وكىلدەرىمەن، مادەنيەتىمىزدەن تانيدى. ايتالىق، تەاترىمىز سانكت- پەتەربورداعى ماريينسكيي تەاترىنا گاسترولمەن بارعان كەزدە، پەتەربورلىقتار گالا بالەتتەن كەيىن تۇرەگەپ تۇرىپ شاپالاق ۇردى. مۇنداي جاعداي ماريينسكي تەاترىندا سوڭعى قىرىق جىلدا بولماعان. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇل - ءتىس قاققان، 230 جىلدان استام ۋاقىت بويى بالەتتى تاماشالاپ كەلە جاتقان ازۋىندى كورەرمەننىڭ بەرگەن باعاسى. سانكت- پەتەربوردا بالەتتىڭ نە ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. ولاي بولسا، قازاق بالەتى - ورىس بالەتى، فرانتسۋز بالەتى دەگەن ۇعىمدارمەن ەتەنە كەلە جاتىر. بۇل - بۇگىنگى كۇننىڭ اقيقاتى، مەن تەاتر بالەتىنىڭ حورەوگرافى رەتىندە وسىنى قولدايمىن.
سۇحباتتاسقان بەيسەن سۇلتان ۇلى
