قايىرشى-كاسىپكەرلەر، قاڭعىباس-بيزنەسمەندەر
تۇراقتى ءومىر سۇرەتىن مەكەنى جوق ادامدارعا «بومج» (بەز وپرەدەلەننوگو مەستا جيتەلستۆا) دەگەن اتتى ك س ر و ميليتسيونەرلەرى بەرگەن، قۇجاتتاردى وسىلاي تولتىراتىن بولعان.
بومجدارى جوق بىردە-ءبىر ەل جوق شىعار.
ەۋرووداقتا دا بۇل وزەكتى پروبلەماعا اينالعان. بۇگىنگى بومجدار - كوبىنەسە داعدارىستىڭ قۇرباندارى. ادامدار تابىس كوزىن جوعالتادى دا، باسپاناسىنان ايىرىلادى. ءۇيسىز جۇرگەندەردىڭ قاتارى ەكونوميكالىق داعدارىسقا ۇشىراعان مەملەكەتتەردە عانا ەمەس، حالقى جاقسى تۇراتىن ەلدەردە دە كوبەيۋدە.
قازىرگى زاماننىڭ قاڭعىباس بومجدارى مەن كوشە كەزگەن قايىرشىلارى بۇرىنعىلاردان كوپ اقىلدى، ولار ۇنەمى ىزدەنىستە ءجۇرىپ اقشا تابۋدىڭ نەشە ءتۇرىن يگەرگەن. ولاردىڭ اراسىندا تاسى ورگە دومالاپ، بيزنەسى دامىعاندارى دا بار. شەتەلدەردەن كەلگەن قايىرشى-كاسىپكەرلەر، بومج-بيزنەسمەندەردىڭ ءىسى ءبىزدىڭ ەلدە دە وركەندەي باستاپ ەدى، دەر كەزىندە جاڭا زاڭ شىعىپ، جولدارىنا توسقاۋىل قويىلدى.
گەرمانيادا 2010 - جىلى بومجداردىڭ سانى 250 مىڭ بولسا، قازىر ول ەكى ەسەگە دەيىن ءوسىپتى. ا ق ش-تا ءۇي-جايىنان ايىرىلعان وتباسىنداعى وقۋشى، ستۋدەنتتەردىڭ سانى 2012 - جىلى 1,2 ميلليون بولعان ەكەن. باسپاناسىز بالالار مەن جاستارعا ءبىلىم بەرۋمەن اينالىساتىن ۇلتتىق قاۋىمداستىقتىڭ ساراپشىسى باربارا داففيلدتىڭ مالىمدەۋىنشە، شىن مانىندە، ولاردىڭ سانى بۇدان بىرنەشە ەسە كوپ.
ويتكەنى باسپاناسىز اتا-انالار بالالارىن جەتىمدەر ۇيىنە الىپ قويادى دەپ قورىققاندىقتان ەسەپكە تۇرمايتىن كورىنەدى. حالقىنىڭ الەۋەتى جاقسى سانالاتىن فينليانديادا تۇراقتى ءومىر سۇرەتىن جەرى جوق 25 جاسقا دەيىنگى جاستاردىڭ سانى كوبەيگەن. باسپاناسى جوق جاستار ءار جەردى پانالاپ كۇنەلتۋدە، سوندىقتان ولاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتەتىن باعدارلاما جاساۋ كەرەك دەپ باستارىن قاتىرۋدا سۋومي جۇرتى. بۇكىل فينليانديا بويىنشا باسپاناعا ءزارۋ جاستاردىڭ سانى ەكى مىڭ ادام عانا ەكەن. بۇل ەكونوميكالىق جاعدايى جاقسى ەلدەگى احۋال، ال ءومىر بويى دامۋشى ەلدەردىڭ قاتارىندا كەلە جاتقان قارا قۇرلىقتىڭ ءبىرقاتار مەملەكەتتەرىندە بومجداردىڭ سانى قانشا ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. ولاردىڭ جاعدايىن ويلاپ جاتقان دا ەشكىم جوق بولۋى كەرەك، بومجدار وزدەرىنىڭ اشىق اسپان استىنداعى مەكەنجايلارىن سىرتتان كەلگەن تۋريستەرگە كورسەتىپ اقشا تاۋىپ ءجۇر.
سيەتل قالاسىندا 62 جاستاعى امەريكالىق بومج مايك مومەني بۇرىن-سوڭدى ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەگەن بيزنەستىڭ جاڭا ءتۇرىن ويلاپ تاۋىپتى. ول ءوزىن باسپاناسىز، قايىرشى سەزىنگىسى كەلەتىن كەز كەلگەن ادامعا قىزمەت كورسەتەدى. جاڭا بيزنەستىڭ يەسى «ومىردە تۇك كورمەگەن ادامدارعا» ءۇش كۇن بويى بومجداردىڭ قالاي ءومىر سۇرەتىنىن كورسەتەدى.
ول بۇل قىزمەتى ءۇشىن كليەنتتەرىنەن ءۇش كۇنگە 2 مىڭ دوللار جالاقى الادى، دەپ جازادى Mignews باسىلىمى. بومج-بيزنەسمەن جۇمىسىنا كىرىسپەستەن بۇرىن ءوزىنىڭ كليەنتتەرىمەن الداعى جۇمىسىنىڭ ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارىن جاساپ الادى. مايك مومەني ءۇش كۇننىڭ ىشىندە كليەنتىن قالاي اقشا، ىشەتىن تاماق، كيەتىن كيىم تابۋعا، قالاداعى بومجداردىڭ اراسىنان ءوز ورنىن تابۋعا ۇيرەتەدى. تاپقىر بومج قايىرشىلاردىڭ كوپ جۇرەتىن جەرلەرىنە اپارىپ، سيەتلدەگى بومجداردىڭ اراسىنداعى اتى اڭىز بولىپ، اتاعى شىققان بۇرىنعى ءىرى تۇلعالارمەن تانىستىرادى.
بومجداردىڭ ەڭ كوپ تاراعان جەرى افريكا قۇرلىعىندا بولار. مۇندا جىل ون ەكى اي كۇن جىلى، دالادا ءۇسىپ قالاتىنداي قاتتى ايازدار بولمايدى. افريكانىڭ وڭتۇستىگىندەگى بلۋمفونتەين قالاسى ماڭىنداعى وتەل كليەنتتەرىنە وڭتۇستىك افريكالىق لاشىقتارعا ورنالاسۋلارىنا جارناما جاسايدى. Inopressa سايتىنا بەرگەن جارنامادا وتەل اكىمشىلىگى «ميلليونداعان ادامدار ەڭ تومەنگى قايىرشىلىق جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وڭتۇستىك افريكادا جاسالعان قوناقجاي» دەپ كورسەتە وتىرىپ، كليەنتتەرىنە مەيرامحانا، كونفەرەنتس-زال، سپا-سالون سياقتى قىزمەتتەرىن ۇسىنادى. وتەلدىڭ بەسجۇلدىزدى كورپۋسىنان ورىن الاتىن بولساڭىز، ونىڭ ءبىر كۇندىك باعاسى 100 - 170 ەۆرو بولادى، ال لاشىقتاردىڭ ءبىرىن الساڭىز، تاۋلىگىنە 75 ەۆرو تولەيسىز. باعالاردىڭ ايىرماشىلىعى اسا الشاق ەمەس. سوندا وتەل كليەنتتەرىن نەمەن قىزىقتىرىپ وتىر دەيسىز عوي؟ وتەل اكىمشىلىگى بۇعان «ىشىنە جىلۋ تارتىلعان جانە سىمسىز ينتەرنەتى بار الەمدەگى جالعىز لاشىق وسى» دەپ جاۋاپ بەرەدى.
الەۋمەتتىك جاعدايلارى، تۇرمىستارى وتە ناشار افريكالىقتار امەريكا، ەۋروپا قۇرلىقتارىنان كەلەتىن باي تۋريستەردەن ءارتۇرلى تاسىلدەرمەن اقشا ءتۇسىرىپ قالعىسى كەلەدى. كورسەتەتىن اسا قىزىقتى ەشتەڭەلەرى جوق بولسا، وزدەرىنىڭ قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندارىن، تۇرمىس-جايىمەن تانىستىرىپ، قالتالىلاردان كومەك سۇرايدى. قازىرگى كەزدە افريكادا «قايىرشىلىق- تۋرلارى» سانگە اينالعان.
كەيپتاۋن، يوحاننەسبۋرگ جانە نايروبي قالالارىندا قارا ناسىلدىلەر تۇراتىن قاۋىپتى، جوقشىلىق جايلاعان جەرلەرگە ارنايى ەكسكۋرسيالار ۇيىمداستىرىلادى، امەريكالىق، ەۋروپالىق بايلار سول جەرلەرگە بارىپ سۋرەتكە تۇسەدى، بەينەتاسپاعا جازادى جانە سول ءۇشىن كوپ اقشا تولەيدى. وسىلايشا، افريكالىقتار وزدەرىنىڭ قايىرشىلىق جاعدايلارىن، جۇتاڭ تۇرمىستارىن الىستان كەلگەن تۋريستەرگە كورسەتۋدى بيزنەسكە اينالدىرعان.
يتاليالىق لۋيدجينا دەگەن تۋريست بىلاي دەپ جازادى: «ءبىز روببەن ارالىنداعى تۇرمەنى كورۋ ءۇشىن بيلەت ساتىپ الدىق، ويتكەنى وعان بارۋدىڭ باسقا جولى جوق ەكەن. ءبىزدى ول جاققا اپارماستان بۇرىن قالا شەتىندە كەدەيلەر تۇراتىن ەلدى مەكەنگە ەكسكۋرسيا جاساتتى». امالسىزدان كەدەيلەر تۇراتىن جەرگە تاپ بولعان تۋريستەر ولارعا قوسىمشا اقشا بەرۋگە ءماجبۇر بولعان.
قايىرشىلىق كۇي كەشىپ جاتقان ەلدى مەكەننىڭ تۇرعىندارى وسىلايشا، شەتەلدىك تۋريستەردىڭ قولىنا قاراپ وتىر. سوۋەتو قالاسىنىڭ كەيبىر اۋداندارى ناعىز قايىرشىلىق مۋزەيىنە اينالعان. كەلىپ كورگەنى ءۇشىن ءاربىر ادامنان 50 ەۆرو الاتىن كورىنەدى. جەرگىلىكتى بالالار ءجيى قولدانىلاتىن شەت تىلدەرىن جاتتاپ الىپ، تۋريستەردى شاۋجايلاپ اقشا الۋعا ۇيرەنگەن.
ويتكەنى افريكا ەلدەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك قيىن جاعدايدا ءومىر سۇرۋدە، مىسالى، كەنيانىڭ 70 پايىزى وتە كەدەي بولىپ سانالادى. كەيپتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا، شەتەلدىك تۋريستەردىڭ 83 پايىزى ەكسكۋرسيادان كەيىن باسقالارعا بارىپ كورۋگە كەڭەس بەرەدى ەكەن. كەدەيلىكتىڭ شەگىنەن اسقان افريكا تۇرعىندارى ەل كەزىپ قايىر تىلەمەي-اق، ءوز ۇيلەرىندە وتىرىپ قايىرشىلىقتى بيزنەس كوزىنە اينالدىرعان.
كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، كەدەيلەر وزدەرىنىڭ جۇپىنى ءومىرىن كورسەتىپ اقشا تاپقىسى كەلەدى، ال كەيبىرەۋلەرى ولار كەدەيلىگىن كورسەتىپ ەمەس، ەجەلگى تايپالاردىڭ قالاي ءومىر سۇرگەنىن كورسەتكىسى كەلەدى دەيدى.
«ولاي بولسا ماسسايلار نەگە اياقتارىنا كرووسوۆكي كيىپ، قولدارىنا ۇيالى تەلەفون ۇستاپ جۇرەدى» دەپ قارسى پىكىر ايتادى بىرىنشىلەرى. بۇدان ەلۋ جىل بۇرىن افريكاعا بارعان نەمىس تۋريستەرىنىڭ ءبىرى «مەن افريكاعا ءبىرىنشى رەت كەلگەندە ادامدار جالاڭاش جۇرەتىن. سودان كەيىن بۇل ەلدەر تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءبىرىنشى كەزەكتە جاپپاي كيىنە باستادى. ەندى قاراپ وتىرسام بۇلار قايتا شەشىنە باستاپتى - تۋريستەر ءۇشىن» دەپ جازادى.
قايىر تىلەپ كۇن كورەتىن حالىقتىڭ ءبىرى - ۇندىستەر. توپىرلاعان جالاڭاياق، جالاڭبۇت بالالار تۋريستەردىڭ الدىن كەس-كەستەپ، ارتىنان قالماي، شۇبىرىپ جۇرەدى. بىرەۋىنە اقشا بەرسەڭ بولعانى، ءاپ-ساتتە ماڭايىڭا قالىڭ توبىر جينالىپ، ادىمىڭدى اشتىرمايدى.
كوشە-كوشەنىڭ بويىندا، دەمالىس كۇندەرى ءۇي-ءۇيدى ارالاپ، ەسىكتى قاعىپ قايىر سۇرايتىندار بىزدە دە بار. بۇلار - كورشى ەلدەردەن وسى «كاسىپپەن» اينالىسۋ ءۇشىن ارنايى كەلەتىن كەلىمسەكتەر. ولاردى بومج دەپ اتاۋعا دا كەلمەيدى، ويتكەنى ولار قازاقستاندا كوشەدە ءومىر سۇرگەنمەن، ءوز ەلدەرىندە ءۇي-جايلارى، وتباسى بار ادامدار. بۇدان بىلاي شەت ەلدەردەن قايىر سۇراپ، بيزنەس جاساۋ ءۇشىن كەلەتىندەرگە جول جابىلدى.
قازاقستانداعى قايىرشىلاردىڭ 80 پايىزى شەت ەلدەردەن تابىس تابۋ ءۇشىن ارنايى كەلەتىندەر ەكەن. ولارمەن پوليتسيا اڭگىمە وتكىزەدى دە قويا بەرەدى، ويتكەنى ولاردىڭ ارەكەتتەرىن توقتاتاتىن زاڭ بولمادى. ەندى جاڭا زاڭ بويىنشا قازاقستاندا قايىر-ساداقا سۇراۋدى كاسىپكە اينالدىرعان كەلىمسەكتەر ءوز ەلدەرىنە قايتارىلادى جانە بەس جىلعا دەيىن قازاقستانعا كەلۋگە تىيىم سالىناتىن بولدى.
«قوعامدىق ورىنداردا قايىر سۇراپ، جىنىستىق قىزمەتتى ۇسىنىپ، جۇرتتىڭ مازاسىن العانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قارايتىن كودەكستىڭ 449 - بابى بويىنشا، مۇنداي ارەكەتتەر ءۇشىن 5 ا ە ك مولشەرىندە، ال ەكىنشى رەت 10 ا ە ك مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە 5 تاۋلىككە دەيىن اكىمشىلىك قاماۋعا الىنادى» دەپ مالىمدەدى وتكەن اپتادا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندەگى اكىمشىلىك پوليتسياسى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى يگور لەپەحا.
شەتەلدىك ازاماتتار نەمەسە ازاماتتىعى جوق ادامدار مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلىققا باراتىن بولسا، 5 تاۋلىككە اكىمشىلىك قاماۋعا الىنادى جانە ەلدەن الاستاتىلادى. مۇنداي جاعدايدا بەس جىل بويى ول شەگارادان بەرى ءوتۋ قۇقىنان ايىرىلادى. بۇل باپتىڭ تالاپتارى جولاۋشىنىڭ الدىن كەس- كەستەپ، جولىن بوگەپ ءوز قىزمەتىن ۇسىناتىن تاكسيستەرگە دە قاتىستى.
شەتەلدەردەن كەلەتىن قايىرشىلارعا توسقاۋىل قويۋ تاجىريبەسى ءبىرقاتار ت م د ەلدەرىندە، سونداي- اق دامىعان شەتەلدەردە بۇرىننان بەرى بار. وسى كەزگە دەيىن قازاقستاندا ونداي زاڭ بولعان جوق، سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلگە وزگە ەلدەردەن كەلەتىن قايىرشىلار كوپ بولدى. بەلگىلى ءبىر ساناتتاعى ادامدار ءۇشىن بۇل وتە قولايلى جاعداي جاسادى، مىقتى بيزنەس كوزىنە اينالدى. يگور لەپەحانىڭ ايتۋىنشا، ولاردىڭ تابىسى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ەڭبەككەرلەردىڭ تابىسىنان ارتىق. مۇنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى جاعى بار، ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى ءبىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ دەڭگەيىنە قاراعاندا جوعارى تۇر، باسقا ەلدەردەن قايىرشىلاردىڭ كوپ كەلەتىنى سوندىقتان.
تورەجان قايىرجان
«ايقىن»
