اتا-اناسىنىڭ جۇزىنە ءبىر رەت مەيىرىممەن قاراعان ادام قابىل بولعان ءبىر قاجىلىقتىڭ ساۋابىن الادى

XIX عاسىردىڭ اياق كەزىندە نەمىس عالىمدارىنىڭ ءبىرى ف. فون شۆارتس بىلاي دەپ جازعان بولاتىن: «قىرعىز-قايساقتاردا سۇلتان، باتىرلارمەن قاتار بارلىق جاسى ۇلكەن، قارتايعان ەر ازاماتتاردىڭ ءبارى دە كىم ەكەنىنە، قانداي تەكتەن شىققانىنا قاراماي، ەرەكشە سىي-قۇرمەتكە بولەنەدى». ولار بارلىق مەرەكەلەردە، جيىن-تويلاردا قۇرمەتتى ورىندارعا، تورگە شىعارىلادى.

جينالىستاردا ولار ەلەۋلى ءرول اتقارادى. جاستار ولاردىڭ ايتقان سوزدەرىن جەرگە تاستاماي، مۇلتىكسىز ورىندايدى. جاس جىگىت ءۇشىن ۇلكەن تاباقتان اقساقالدىڭ ءوز قولىنان ەت اساۋ ەڭ جوعارى ماراپاتتىڭ بەلگىسى سانالادى. كىشى ءىنى ۇلكەن اعانىڭ رۇقساتىنسىز داستارقان باسىنا ءوز بەتىنشە ەشقاشان وتىرمايدى.

جاس ادامنىڭ ۇلكەن كىسىنىڭ الدىن كولدەنەڭ كەسىپ ءوتۋى كورگەنسىزدىك دەپ ەسەپتەلىنەتىن. بۇل ەرەجە ايەل ادامنىڭ ەر ازاماتتىڭ الدىن كەسىپ وتپەۋىنە دە قاتىستى بولاتىن. جاسى كىشىلەردىڭ جاسى ۇلكەندەرگە داۋىس كوتەرۋى ادەپسىزدىك سانالىپ، وعان ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالىنعان. اڭگىمە ۇستىندە جاسى ۇلكەن كىسىنىڭ ءسوزىن بولۋگە ەشقاشان رۇقسات ەتىلمەگەن.

جاستار الىس جولعا اتتاناردا نە ءۇي بولىپ، شاڭىراق كوتەرەردە جاسى ۇلكەن اقساقالداردىڭ الدىنان ءوتىپ، اق باتاسىن الاتىن. قازاقتار جاسى ۇلكەن ءارى قۇرمەتتى ادامداردان مۇنداي باتانى جاۋعا اتتاناردا دا سۇرايتىن.

ايگىلى قاشاعان اقىن بىلاي دەگەن:

جەتپىستەن جاسى اسقاندا،

سەكسەنگە اياق باسقاندا،

جاستار ەلەپ كەلمەسە،

كەلىپ سالەم بەرمەسە،

كۇندە اسىل كيسە دە،

قارتايعاندا ەر جەتىم.

ياعني جاقسى ءسوز جاندى جىلىتادى، اياعى اۋىرىپ، جۇرىستەن قالعان شاقتا، قاتارى ازايىپ كوڭىلى جۇدەگەن كەزدە قارتتارعا بۇرىلىپ سالەم بەرۋ، ول كىسىلەر ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت. ولار ءبىر جاساپ قالادى، راحمەت ايتىپ، باتاسىن بەرەدى.

ءابۋ ھۋرايرادان (ر. ا.) جەتكەن ريۋاياتتا پايعامبار (س. ع. س.): «كىشى ۇلكەنگە سالەم بەرۋ كەرەك»، - دەگەن.

پايعامبار (س. ع. س.) ۇمبەتىنە ايتقان وسيەتتەرىندە ۇلكەندەردى سىيلاپ، جاستارعا مەيىرىمدى بولۋدى بۇيىرعان.

يبن ابباستان (ر. ا.) جەتكەن ريۋاياتتا پايعامبار (س. ع. س.): «كىشىلەرىمىزگە مەيىرىمدى بولماعان، ۇلكەندەرىمىزگە قۇرمەت كورسەتپەگەن ادام بىزدەن ەمەس»، - دەيدى.

ادامداردىڭ قارتتارىن قادىرلەۋى ۋاحيمەن بەكىتىلگەن.

پايعامبار (س. ع. س.): «جابىرەيىل پەرىشتە ماعان ۇلكەندەردى العا شىعار دەپ بۇيىردى»، - دەگەن.

تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تۇلعاسى ماحمۇد ءال-قاشعاري: «جاسى ۇلكەندى قادىرلەسە قۇت بولار»، - دەگەن ەكەن. وتىرىستاردا ۇلكەندەرگە توردەن ورىن بەرۋ، اقساقالداردان باتا سۇراۋ قازاق حالقىنىڭ سۇيەگىنە سىڭگەن ادەتى. ال بۇل ادەتتىڭ نەگىزى حاديستە جاتىر.

ءابۋ ھۋرايرادان (ر. ا.) جەتكەن ريۋاياتتا اللا ەلشىسى (س. ع. س.): «وتىرىستا ءۇش ادامعا ورىن بەرىپ ىعىسۋعا بولادى: ءبىلىمى ءۇشىن بىلىمدىگە، جاسى ءۇشىن ۇلكەن كىسىگە جانە بيلىگى ءۇشىن باسشىعا»، - دەگەن.

«اتاڭا نە قىلساڭ، الدىڭا سول كەلەر» دەپ حالقىمىز قالت ايتپاعان. تومەندەگى حاديستە دە جاسامىسقا جاقسىلىق جاساعان جاستىڭ قارتايعاندا قارىمتاسىز قالمايتىندىعى ناقتىلانعان.

اتا-اناسىن قۇرمەتتەگەن پەندەنى اللا تاعالا بيىك دارەجەگە كوتەرەدى

انەس يبن مالىك (ر. ا.) جەتكىزگەن ريۋاياتتا اللا ەلشىسى (س. ع. س.): «قانداي دا ءبىر جاس جىگىت ۇلكەن كىسىگە جاسى ءۇشىن قۇرمەت كورسەتسە، اللا وعان جاسى ۇلعايعاندا قۇرمەت كورسەتەتىن ادامدى جولىقتىرادى»، - دەگەن.

پايعامبار (س. ع. س.) ادامدارعا سۋسىن نە تاماق تاراتقاندا جاسامىستاردان باستاۋدى بۇيىرىپ: «ۇلكەندەردەن باستاڭدار»، - دەگەن.

ۇلكەن كىسى بار ۇيدە بەرەكە بار. عۇمىرلىق تاجىريبەسىمەن باسقالارعا عيبراتتى ءسوزىن، اقىل-كەڭەسىن ايامايتىن، ۇرپاعىن يماندىلىققا باۋليتىن اتالار مەن اجەلەر بار جەردە قۇت-بەرەكە دە بار. حاديس شاريفتە دە سولاي ايتىلعان.

يبن ابباستان (ر. ا.) جەتكەن ريۋاياتتا پايعامبار (س. ع. س.): «بەرەكە سەندەردىڭ ۇلكەندەرىڭمەن بىرگە»، - دەيدى.

ابدوللا يبن ومار (ر. ا.) اناسىن موينىنا سالىپ، قاعبانى تاۋاپ ەتىپ جۇرگەن ءبىر كىسىنى كورەدى. الگى كىسى ومارعا (ر. ا.): «ۋا، وماردىڭ ۇلى! مەن وسى قىزمەتىممەن انامنىڭ الدىنداعى بورىشىمدى وتەدىم بە؟»، - دەپ سۇرايدى. سوندا ابدوللا يبن ومار (ر. ا.): «جوق. سەنى بوساناردا قىسقان تولعاعىنىڭ بىرەۋىن دە وتەمەدىڭ. الايدا ۇلكەن ىزگىلىك جاسادىڭ. اللا قالاسا، از ىسىڭە كوپ ساۋاپ جازىلار»، - دەپ جاۋاپ بەرگەن.

اتا-اناسىن قۇرمەتتەگەن پەندەنى اللا تاعالا بيىك دارەجەلەرگە كوتەرەدى. ويتكەنى، راببىنىڭ رازىلىعى اتا-انانىڭ رازىلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل سوزىمىزگە پايعامباردىڭ (س. ع. س.) ساحابالارىنان كەيىنگى تولقىن - تابيعيندەردىڭ ەڭ ابزالى - ءۋايىس تۋرالى حاديسى دە دالەل. اناسىنا جاساعان قۇرمەتىنىڭ ارقاسىندا ول دۇعاسى قابىل بولاتىن پەندەگە اينالادى.

پايعامبارىمىز (س. ع. س.) ومار يبن حاتتابقا (ر. ا.) بىلاي دەگەن: «سەندەرگە يەمەننەن كەلەتىن كومەكشى اسكەرلەرمەن بىرگە قاران تايپاسىنىڭ مۋراد اتالىعىنان ءۋايىس يبن ءامىر كەلەدى. ونىڭ قاتتى قۇرمەتتەيتىن اناسى بار. ول اللاعا انت ىشسە، اللا ونىڭ دۇعاسىن قابىل ەتەدى. ەگەر ودان ءوزىڭ ءۇشىن اللادان جارىلقاۋ تىلەۋىن سۇراعىڭ كەلسە، سۇرا». كەيىننەن ومار ول كىسىنى كورىپ، وزىنە دۇعا قىلۋىن وتىنگەن.

ءۋايىس قارت اناسىن قۇرمەتتەۋ ارقىلى اللانىڭ الدىندا ۇلكەن دارەجەگە يە بولدى. ونىڭ دۇعاسىن اللا قابىل ەتەتىن بولعان. ءۋايىس پايعامبارىمىز جايلى ەستىپ، ونى كورگىسى كەلەدى. پايعامباردى كورۋ، ونىمەن اڭگىمەلەسۋ ءاربىر مۇسىلمان ءۇشىن ۇلكەن ابىروي، ۇلكەن مارتەبە ەمەس پە؟ اللا ەلشىسىمەن بىرگە بولىپ، ساحابا اتانۋ دا ۇلكەن باقىت. ءۋايىس تە پايعامبارمەن ديدارلاسۋدى قالادى. ءبىراق بارا المادى. نەگە؟ ويتكەنى، ونىڭ ۇيىندە قارت اناسى بولدى. اناسىن تاستاپ كەتە المادى. ول كىشكەنتاي كەزىندە ماپەلەپ وسىرگەن قارت شەشەسىن قارتايعاندا قاراۋسىز قالدىرىپ كەتۋگە قيمادى. ءبىر جاعىنان اللانىڭ ەڭ سۇيىكتى قۇلى، ادامزاتتىڭ ابزالى، ەكى دۇنيە ءسارۋارى بولعان پايعامباردى كورگىسى كەلدى. وسىلايشا، ءۋايىس قارت اناسىن ايالاپ، وعان قۇرمەت كورسەتكەنى ءۇشىن، ءار ءسوزىن ەكى ەتپەي ورىنداعانى ءۇشىن اۋليەلىك دارەجەگە جەتكەن. ونىڭ جاساعان دۇعاسى قابىل بولعان. ءتىپتى، سول زاماندا مۇسىلمانداردىڭ ءامىرشىسى بولعان ومار (ر. ا.) ودان باتا العان.

قاسيەتتى قۇراننىڭ «احقاف» سۇرەسىنىڭ 15-اياتىندا اللا تاعالا: «ءبىز ادامدارعا اكە-شەشەسىنە جاقسىلىق جاساۋدى وسيەت ەتتىك. اناسى ونى قيىندىقپەن قۇرساعىندا كوتەرىپ، سونداي اۋىرتپاشىلىقپەن دۇنيەگە اكەلدى...»، - دەپ بۇيىرعان.

اتا-اناسىنا مەيىرىممەن، سۇيىسپەنشىلىكپەن ءبىر رەت قاراعان ادام قابىل بولعان ءبىر قاجىلىقتىڭ ساۋابىن الادى ەكەن. پايعامبارىمىز (س. ع. س.): «اتا-اناسىنىڭ جۇزىنە مەيىرىممەن قاراعان ادامعا قاجىلىق جانە ۋمرانىڭ ساۋابى جازىلادى»، - دەگەن. سوندا قاسىنداعى ساحابالار: «كۇنىنە مىڭ رەت قاراسا دا سولاي ما؟»، - دەپ سۇراعاندا اللا ەلشىسى: «كۇنىنە ءجۇز مىڭ رەت قاراسا دا...»، - دەپ جاۋاپ بەرگەن. تاعى ءبىر حاديستە: «اتا-انانىڭ جۇزىنە مەيىرىممەن قاراۋ - عيبادات»، - دەپ ايتىلعان.

اللا تاعالا بارشامىزدى اتا-اناسىن سىيلاپ، ساۋاپ جيناعان قۇرمەتتى پەندەلەردىڭ قاتارىنا قوسقاي!

سەرىكباي قاجى وراز،

ق م د ب ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى

www.islam-orkeniet.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى