سۇلتانالى بالعابايەۆ. جولايرىقتا تۇرعان قازاق كوشى
مۇنداي وزگەرىستەر ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە جەتەدى. ياعني، الداعى ۋاقىتتا قازاقستانعا دۇنيەنىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىنەن الۋان ۇلتتىڭ، ءتۇرلى ءناسىلدىڭ وكىلدەرى قاپتاپ كەلە باستايدى. مىسالى، قازىر مۇناي، گاز جانە باسقا بايلىقتاردى يگەرەمىز دەپ الەمنىڭ الپاۋىت كومپانيالارى كوپتەپ كەلۋدە. ولارمەن بىرگە ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى دە اعىلۋدا. وعان قوسا، وزىنشە كەلەتىن ەڭبەك ميگرانتتارىنا دا بارىنشا جەڭىلدىك جاسادىق.
باتىس قىتاي- باتىس ەۋروپا جولىن سالدىق. مىنە، وسىنىڭ ءبارى قازاقستانعا بۇكىل الەمنىڭ ەسىگىن ايقارا اشىپ قويدى. سوعان وراي، بولاشاقتا قازاقستانعا كەلەتىن شەتەلدىكتەردىڭ سانى ۇزدىكسىز ارتا تۇسەدى. ءقازىر بۇل جاعدايدى ەۋروپا ەلدەرى باستان كەشۋدە.
بۇرىن اعىلشىندار، نەمىستەر، فرانسۋزدار تازا ءبىر ۇلتتان تۇراتىن مەملەكەتتەر ەدى. ءبىراق وسىدان ەلۋ-الپىس جىل بۇرىن بۇل ەلدەرگە جۇمىس ىزدەگەن ميگرانتتار جان-جاقتان اعىلدى. سونىڭ سالدارىنان قازىر ولاردىڭ ءبارى الۋان ءتۇرلى ناسىلدەن قۇرالعان مەملەكەتكە اينالعان. ەندى ءبىراز جىلداردان كەيىن ەۋروپا ميگرانتتارعا لىق تولىپ، سوسىن اعىلعان كوشتىڭ بەتى ت م د مەملەكەتتەرىنە بۇرىلادى.
بۇل رەتتە ميگرانتتار جەرى كەڭ، حالقى از رەسەي مەن قازاقستانعا كوبىرەك بەت الادى. ءسويتىپ، بولاشاقتا قازاقستان دا ەۋروپانىڭ قازىرگى جاعدايىن باستان كەشۋى ابدەن مۇمكىن. مىنە، وسىنداي جاعدايدا جەرگىلىكتى حالىق - قازاقتار قانداي كۇي كەشەدى؟
ەل بولاشاعى جانە ەتنيكالىق كوش
بۇل رەتتە، ءدال وسىعان ۇقساس جاعدايدى قازاقتار سوناۋ قىرقىنشى، ەلۋىنشى جىلدارى باستان كەشىرگەنىن ەشقاشان ۇمىتپاعان ءجون. ياعني، قازاقستانعا قۇرىلىس سالىپ، تىڭ جەرلەردى يگەرۋ ءۇشىن كورشى رەسپۋبليكالاردان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى قاپتاپ اعىلدى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستانداعى قازاقتار انا تىلىنەن ايرىلىپ، ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتۋگە ءسال-اق قالدى. ەندى سول جاعدايدى قايتا باستان كەشىرمەس ءۇشىن زاماننىڭ قايدا بارا جاتقانىن وسى باستان باعدارلاعانىمىز دۇرىس. ياعني، الدان كەلەتىن جاڭا سىناقتان امان-ەسەن ءوتۋ ءۇشىن بولاشاقتا قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ كەمىندە 85-90 پايىزى قازاقتار بولۋى كەرەك.
مۇنداي ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە جەتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى - قازاقستانعا شەتەلدەردەگى قازاقتاردى مۇمكىن بولعانشا كوبىرەك اكەلۋ.
ءبىراق، وكىنىشكە قاراي، سوڭعى ۋاقىتتا ورالماندار كوشى كوبەيۋدىڭ ورنىنا ازايىپ بارادى. ەندى اڭگىمەنى وسىعان قاراي بۇرايىق.
قازاق كوشى سيرەدى. نەگە؟..
وتكەن توقسانىنشى جىلدارى قازاقستان حالقىنىڭ سىرت جەرلەرگە جىل سايىن ءجۇز مىڭداپ كوشكەنى، ءسويتىپ رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ سانى بىرنەشە ميلليونعا ازايعانى بارشاعا ءمالىم. ءبىراق ەكى مىڭىنشى جىلداردان باستاپ بۇل جاعداي بىرتىندەپ باسەڭدەپ، قالىپقا تۇسكەن. سوعان وراي، كوشى- قون سالدوسى، ياعني كەلۋشىلەر مەن كەتۋشىلەردىڭ ايىرماشىلىعى جاقسارىپ، ءبىزدىڭ پايدامىزعا بەت بۇردى دەپ قۋانىپ جۇرگەن ەدىك. بۇل رەتتە، كەلۋشىلەردى بارىنشا كوبەيتكەن ءوزىمىزدىڭ قانداستارىمىز، ياعني ورالماندار بولاتىن.
ءبىراق قازىر جاعداي مۇلدەم وزگەرگەن. ستاتيستيكا جونىندەگى كوميتەتتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، 2014 - جىلدىڭ العاشقى توعىز ايىندا قازاقستاننان سىرت جەرلەرگە 21 مىڭنان استام ادام كەتكەن. ال كوشىپ كەلگەندەر 12 مىڭنان ءسال عانا اسادى.
بۇلاردىڭ اراسىندا قازاقتار قىرىق پايىزدى، ياعني 4684 ادامدى قۇرايدى. بۇل مالىمەتتەر قازاقتانعا كەلۋشىلەردىڭ سانى كەتۋشىلەردەن 9 مىڭداي از ەكەندىگىن جانە قازاقتار ولاردىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيتىنىن انىق كورسەتەدى. بۇعان قوسا، كەلۋشىلەردىڭ توقسان پايىزى - ت م د ەلدەرىنەن. دەمەك، قىتاي، موڭعوليا سياقتى قازاقتار كوپ تۇراتىن الىس شەتەلدەردەن ورالمانداردىڭ اتاجۇرتقا ات باسىن بۇرۋى بارىنشا ازايعان.
ال سوندا ورالماندار كوشى نەگە ازايدى؟.. ءبىزدىڭ بايقاۋىمىزشا، جۇرتتىڭ باسىم كوپشىلىگى كوشتىڭ ازايۋىن تۇراقتى تىركەلۋ مەن ازاماتتىق الۋدىڭ قيىندىعىمەن بايلانىستىرادى. سوعان وراي، «جاقىندا كوشى- قون تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلدانادى، ءسويتىپ كەدەرگىلەردىڭ ءبارى جويىلىپ، ورالماندار قايتا كوبەيەدى» دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلۋدا.
ءبىراق بۇعان كۇمانمەن قارايمىز، ويتكەنى جاڭا زاڭ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق ەمەس. وسىعان دەيىن دە قازاقستاندا كوشى-قون تۋرالى مۇنداي ەكى زاڭ دۇنيەگە كەلگەن. كەزىندە ول ەكەۋى دە ۇلكەن ءۇمىت، زور قۇلشىنىسپەن دايىندالىپ، جان-جاقتى تالقىلاۋدان وتكەن، وعان ءوزىمىز دە قاتىسقانبىز. ءبىراق ول زاڭداردىڭ دايىندالۋى مەن قابىلدانۋىنىڭ داقپىرتى كۇشتى بولعانىمەن، كەيىنگى جاعدايى، ياعني ورىندالۋى كوڭىل كونشىتپەدى. سوعان وراي، كەزىندە «قابىلدانعان زاڭ قايدا قالدى؟» دەگەن پروبلەمالىق ماقالا دا جاريالاعانبىز.
جاقىندا قابىلداناتىن جاڭا زاڭعا دا كۇمانمەن قاراۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى، مىنە، وسىندا. ويتكەنى ورالمانداردىڭ قازىرگى قيىندىعى تەك زاڭعا عانا تىرەلىپ تۇرعان جوق؛ ونىڭ سەبەپتەرى الدەقايدا تەرەڭدە ءارى ءبىراز كۇردەلى.
جالپى، ورالماندار كوشىنىڭ ازاياتىنى وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن ايقىن اڭعارىلعان. سوعان وراي، باسپا ءسوز بەتىندە الدەنەشە رەت ناقتى ماسەلە دە كوتەردىك. مىسالى، 2010 - جىلدىڭ تامىز ايىندا رەسپۋبليكالىق ءبىر باسىلىمدا «ەلىمىزگە كەلۋشى ورالماندار قاتارى سيرەپ بارادى» دەگەن تاقىرىپپەن ارنايى سۇحبات بەردىك.
2011 - جىلعى اقپان ايىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «كوش قايتسە كوبەيەدى؟» دەگەن كولەمدى پروبلەمالىق ماقالا جاريالادىق. قازىر سول ايتقاندىرىمىز شىندىققا اينالدى. ءبىراق بۇل ءبىزدىڭ «كەرەمەت كورەگەندىگىمىز ەدى» دەپ ماقتانا المايمىز. كوشى-قونعا جۇيەلى تۇردە تالداۋ جاساپ، جان- جاقتى وي جۇگىرتكەن ادامعا ورالماندار ماسەلەسىنىڭ تۇيىققا تىرەلەتىنى سول كەزدە- اق انىق اڭعارىلعان بولاتىن.
وكىنىشكە قاراي، كوشى-قون ماسەلەسىن جۇيەلى زەرتتەيتىن ورتالىق بىزدە بۇرىن بولعان ەمەس، قازىردە دە جوق. ەلىمىزدەگى قاپتاعان عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن سانسىز اناليتيكالىق- ساراپتاۋ ورتالىقتارىنىڭ بۇل سالاعا نەگە نازار اۋدارمايتىنى بىزگە تۇسىنىكسىز. ال كوشى-قون جانە ورالماندار تۋرالى ايتىلىپ جۇرگەن اڭگىمەلەردىڭ كوپشىلىگى ەشقانداي ناقتى زەرتتەۋگە نەگىزدەلمەگەن، ەكپىندەتكەن قىزىل سوزدەن، زاڭنامالىق، قارجىلىق جاعىنان ورىندالۋى مۇمكىن ەمەس، بوس ۇسىنىستاردان تۇرادى.
ال سوندا ورالمان كوشى نەلىكتەن بارىنشا ازايىپ وتىر؟ مۇنىڭ ەڭ ءبىرىنشى سەبەبى - كوشى- قون جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ءبىر جۇيەگە تۇسكەن ايقىن باعىت-باعدارىنىڭ، ناقتى ءىس-شارالار جوسپارىنىڭ بولماۋىنان. قازىرگى قولدانىستاعى «حالىقتىڭ كوشى- قونى تۋرالى» زاڭنىڭ ەتنيكالىق كوشكە بايلانىستى باپتارىن قالاي جۇزەگە اسىرامىز دەگەن ماسەلە ەشقاشان تولىق قاراستىرىلعان ەمەس. مىسالى، ءوز قانداستارىن اتامەكەنگە كوشىرەتىن وركەنيەتتى مەملەكەتتەر بۇل جۇمىستى ەڭ الدىمەن شەتەلدەردە باستايدى. ياعني، رەپاتريانتتاردىڭ ءتىزىمىن جاساۋدى، ولاردىڭ ازاماتتىق الۋعا قاجەتتى قۇجاتتارىن جيناۋدى سول جاقتا جۇزەگە اسىرادى. رەپاتريانتتار شەكارادان قاشان وتەدى، كەلگەن بەتتە قاي جەرگە ورنالاسادى، باسپانانى قالاي الىپ، نە جۇمىس ىستەيدى - وسىنىڭ ءبارى الدىن الا انىقتالادى. ال قازاقستاندا مۇنداي جۇمىستاردىڭ ءبىر دە ءبىرى جۇرگىزىلمەيدى. «حالىقتىڭ كوشى- قون تۋرالى» زاڭدا ەتنيكالىق كوشى- قوندى شەتەلدەردە ۇيىمداستىرۋ قازاقستان ەلشىلىكتەرىنە جۇكتەلگەن. ءبىراق وعان نە قارجى، نە شتات بولىنگەن ەمەس.
وسىنىڭ سالدارىنان ءبىزدىڭ رەپاتريانت-ورالماندارىمىز قازاقستانعا ءوز اياعىمەن كەلەدى؛ ورنالاساتىن جەردى وزدەرى تاۋىپ، تۇراقتى تىركەلۋدى دە وزدەرى شەشەدى. كوشى-قون مەكەمەلەرى ورالماندارمەن جۇمىسقا تەك وسى ماسەلەلەر رەتتەلگەن سوڭ عانا كىرىسەدى. ەتنيكالىق كوشتەگى كەلەڭسىز ماسەلەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى وسىنداي جاعدايدان تۋىندايدى.
ورالمان كوشىنە كەدەرگى جاسايتىن ەكىنشى ماسەلە - كوشى-قونمەن اينالىساتىن مەكەمەلەردىڭ ءجيى وزگەرىسكە ۇشىراۋى.
ياعني، سوڭعى جيىرما جىلدا كوشى-قون مەكەمەلەرىنىڭ اتاۋى دا، دارەجەسى دە سان «قۇبىلدى»: ول جەكە كوميتەت تە بولدى، ءوز الدىنا اگەنتتىك تە اتاندى، ءارتۇرلى مينيسترلىكتەرگە قوسىلىپ، سوسىن ودان قايتادان ءبولىنىپ تە شىقتى؛ ال قازىر دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ كوميتەتىنىڭ ەڭبەك، الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە كوشى-قون كوميتەتىندە ەشكىمگە ۇكىمى جۇرمەيتىن (ويتكەنى وبلىستاردا ەشقانداي بولىمشەلەرى جوق) شاعىن باسقارما عانا بولىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا بولاشاقتا ورالمانداردىڭ كەلۋىنە جاڭا جول اشىلىپ، كەرەمەت العا باسىپ كەتەدى دەگەنگە سەنۋدىڭ ءوزى قيىن.
ۇشىنشىدەن، كوشى-قون جۇمىستارىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ۇيلەستىرىپ، باعىت-باعدار بەرىپ، باسشىلىق جاساپ جاساپ وتىرۋ دا ۇمىت قالعان. بۇل - وتە ماڭىزدى ماسەلە. ويتكەنى كوشى-قون جۇمىستارى سىرتقى ىستەر، ىشكى ىستەر، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ، ءبىلىم جانە عىلىم جانە باسقا دا مينيسترلىكتەرگە قاتىستى. بۇعان قوسا، قازىر كوشى-قون جۇمىستارىنىڭ ەڭ اۋىر سالماعى جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەرگە جۇكتەلگەن.
ءبىراق ولار كوشى-قون جۇمىستارىن ءارقايسىسىن وزىنشە جۇرگىزۋدە. بىرىندە نە بولىپ جاتقاندارىن ەكىنشىلەرى بىلمەيدى. وسىعان وراي، ۇكىمەت كەڭسەسىنىڭ ءبىر ءبولىمى، ەڭ قۇرىعاندا ءبىر سەكتورى كوشى- قون جۇمىستارىن ۇيلەستىرىپ، پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىر ورىنباسارى وسى جۇمىستارعا باسشىلىق جاساپ وتىرسا دەگەن ۇسىنىستاردى الدەنەشە رەت ايتىپ تا، جازىپ تا كەلەمىز. ازىرشە، ول ماسەلە ەسكەرىلمەي تۇر.
كوشى- قوننىڭ اياعىنا تۇساۋ بولىپ وتىرعان ءتورتىنشى كەمشىلىك - بۇل سالاداعى ەرەجە- تارتىپتەردىڭ ءجيى وزگەرۋى جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك نەگىزدەرىن جاساۋ مەن قارجىلىق قاماتاماسىز ەتۋدىڭ ويداعىداي ەسكەرىلمەۋى. مىسالى، وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ورالمانداردى قازاقستاننىڭ تەرىسكەي جانە باتىستاعى جەتى وبلىستارىنا ورنالاستىرۋ كەرەك دەگەن شەشىم شىعارىلدى. ءبىراق شەتەلدەگى اعايىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇل وبلىستارعا وزدەرى بارماق تۇگىلى، ولاردىڭ قايدا ەكەندەرىن دە بىلمەيدى. ال سوندا ورالمانداردى بۇل جەتى وبلىسقا كىم ۇيىمداستىرىپ اپارادى؟ بۇعان قانداي مەكەمە جاۋاپتى بولادى، ونى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى قارجى قايدان بولىنەدى؟ بۇل جونىندە ەشقانداي مالىمەت جاريالانعان ەمەس.
كوشى-قونداعى بەسىنشى كەمشىلىك - بۇل سالانى جەتىك بىلەتىن ماماندار مەن باسشى كادرلاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى. بۇل رەتتە، كوشى- قوننىڭ العاشقى باستاۋىندا سايات بەيسەنوۆ، نۇرلان راحىمجانوۆ، عازيز ەسمۇحانوۆ، پامير كاماليەۆ سياقتى ىسكەر، شىنايى جاناشىر ازاماتتار تۇرعانىن ءارقاشان دا ۇمىتپاعانىمىز ابزال. كوشى- قون پوليتسياسىن ءومىرباي مۇسايەۆ باسقارعان كەزەڭدە ورالماندار جونىندە ايتارلىقتاي جاقسى ىستەر جۇزەگە استى. كوشى- قون كوميتەتىن قابىلسايات ابىشيەۆ باسقارعان از ۋاقىتتا بۇل سالانىڭ جۇمىسىن ءبىر جۇيەگە تۇسىرۋدە اجەپتەۋىر شارۋا تىندىرىلدى.
ال قازىر مول تاجىريبەسى بار مارات توقسامبايەۆ، وبلىستىق، قالالىق دەڭگەيلەردە جاقسى ۇسىنىستارىمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن قۇرمەتبەك سانسىزباي ۇلى، بەيىمبەت ۇسىپبەك، مۇحيت جاقسىلىق سىندى بىرەن-ساران ازاماتتار بولماسا، بۇل سالادا ءوز ءىسىن جەتىك مەڭگەرگەن بىلگىر ماماندار وتە از. مۇنىڭ باستى سەبەبى، بىزدە ءالى كۇنگە كوشى-قون جونىندە ارنايى ماماندار دايىنداۋ قولعا الىنعان ەمەس.
مىنە، ورالماندار كوشىنىڭ ازايۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىرعان، نەگىزىنەن، جوعارىدا ايتىلعان وسى بەس ماسەلە. ەگەر وسى ماسەلەلەر ناقتى شەشىلمەسە، اعايىنداردىڭ اتاجۇرتقا قونىس اۋدارۋىنىڭ كوبەيۋى ەكىتالاي.
وسىعان وراي، دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى اتىنان بۇل ماسەلەلەردى رەتتەۋ جونىندەگى ءوز ۇسىنىستارىمىزدى جوعارى ورىندارعا الدەنەشە رەت دايىنداپ بەرگەنىمىزدى دە ايتا كەتكىمىز كەلەدى. مىسالى، وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا شەتەل قازاقتارىن قاتىستىرۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى مەن ءتيىمدى جولدارىن ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىپ، ارنايى جوبا جاساپ، ءتيىستى مەكەمەلەرگە جىبەرگەن بولاتىنبىز.
سونداي-اق، پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ وتكەن جىلى تاراز قالاسىندا قازاق دياسپوراسى جانە ورالماندارمەن كەزدەسۋ وتكىزگەندە شەتەلدەگى اعايىندارمەن بايلانىس جاساۋ جانە ەتنيكالىق كوشتى كوبەيتۋ جونىندەگى وي-پىكىرلەرىمىزدى ورتاعا سالدىق.
قاۋىمداستىق ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشيەۆتىڭ اتىنان ق ر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپاربايەۆقا «شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسى جانە ورالماندارعا قولداۋ كورسەتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى مەن شەشۋ جولدارى» دەگەن تاقىرىپپەن ۇسىنىستار دا جولدادىق.
ءبىز بۇل ۇسىنىستارىمىزدىڭ ءدال بۇگىن بولماسا دا، كەلەشەكتە جۇزەگە اساتىنىنا كامىل سەنەمىز. دەگەنمەن ەتنيكالىق كوشتىڭ ءبىر جۇيەگە ءتۇسىپ، رەتتەلۋى جوعارىدا ايتىلعان بەس ماسەلەمەن عانا شەكتەلمەيتىنى انىق كەرىسىنشە، ورالماندارعا قاتىستى كوپشىلىك بولىپ قولعا الاتىن باسقا دا ماسەلەلەر بارشىلىق. ەندى اڭگىمە سول جونىندە...
ءوزىمىز تۇسىنبەسەك، ورالمانعا قالاي تۇسىندىرەمىز؟..
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى بارشا حالىقتى ەرەكشە قىزىقتىراتىن اڭگىمەلەردىڭ ءبىرى - ورالمان ماسەلەسى. اسىرەسە، ەل تۋرالى، ۇلت بولاشاعى تۋرالى ءسوز بولسا، ورالماندارعا سوقپاي كەتەتىندەر وتە سيرەك. ول ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ورالمانداردىڭ شىنايى جاناشىرلارى ەكەندىگى داۋسىز، دەگەنمەن وسى تاقىرىپتى كوتەرۋ ارقىلى جەكە باسىنىڭ اتىن شىعارىپ، ۇلتجاندى بولىپ كورىنگىسى كەلەتىندەر دە كەزدەسەدى؛ ءتىپتى، كوشى-قوندى بيزنەستىڭ ءبىر تۇرىنە اينالدىرىپ، پايدا تابۋدى ويلايتىندار دا بار. بۇلاردىڭ قايسىسى دۇرىس، قايسىسى بۇرىس، ونى تالداپ، تالقىلاۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىزگە جاتپايدى. ءبىراق قالاي بولعاندا دا ورالمان ماسەلەسىنىڭ ۇنەمى اڭگىمە بولىپ، جۇرتتىڭ نازارىندا ءجۇرۋى قۋانارلىق جاعداي. ويتكەنى ەل اۋزىنا ىلىككەن اڭگىمە جەردە قالمايدى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا دا بۇل اڭگىمەلەر توقتاماي جالعاسا بەرسە دەپ تىلەيمىز.
وسىعان وراي، ۇنەمى ەستە بولاتىن كەيبىر جاعدايلاردى ايتا كەتكىمىز كەلەدى. بۇل رەتتە، كوشى- قون اڭگىمەلەرى ءارقاشان حالىقارالىق ماسەلەلەرگە بارىپ تىرەلەتىنىن ايرىقشا ەستە ۇستاعان ءجون. ناقتىراق ايتقاندا، قازاق دياسپوراسى تۇراتىن مەملەكەتتەرمەن قازاقستاننىڭ قارىم- قاتىناسى نەعۇرلىم جاقسى بولسا، ول ەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتپەن بايلانىس جاساپ، كەلىپ- كەتۋى دە سوعۇرلىم جەڭىل بولادى.
سوندىقتان ەكى ەل اراسىنداعى كوشى- قوندا كەزدەسەتىن ءارتۇرلى جاعدايلار ارتىق- اۋىس اڭگىمەلەرمەن ەمەس، مايدان قىل سۋىرعانداي اقىرىن، ديپلوماتيالىق جولدارمەن شەشىلۋى ءتيىس. ياعني، ورالماندار جونىندەگى ءتۇرلى ۇسىنىستار ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسىم- شارتتارعا، ءتۇرلى زاڭ- ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەنى ءجون.
بۇل رەتتە، ەلگە جاڭادان كەلگەن ورالماندار قانى قازاق بولعانىمەن قولىندا شەتەل پاسپورتى بار شەتەل ازاماتى ەكەندىگىن، سوندىقتان دا ولاردىڭ مۇددەسىن، قۇقىن ەڭ الدىمەن سول شەت مەملەكەتتەر قورعايتىنىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك. بىزدە وسى ماسەلە ەسكەرىلمەيدى؛ كەرىسىنشە كوشى- قون جونىندە ەشقانداي زاڭعا، حالىقارالىق كەلىسىم- شارتتارعا سايكەس كەلمەيتىن اڭگىمەلەر ايتىلىپ، ونىڭ سوڭى اينالىپ كەلىپ ورالماندارعا زيانىن تيگىزەدى. بۇعان ناقتى مىسال كەلتىرەيىك.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ورالمان بولىپ اتاجۇرتقا كەلىپ، ازاماتتىق الىپ، سوسىن قايتا كەرى كوشىپ، قازاقستان ازاماتتىعىنان شىعارۋدى تالاپ ەتكەن موڭعوليالىق 800 كىسىنىڭ ارىز-شاعىمى بىزدە كادىمگىدەي ۇلكەن اڭگىمە بولدى. بۇل اڭگىمەنىڭ زاڭسىز ەكەندىگى بىزگە بىردەن- اق تۇسىنىكتى ەدى. ويتكەنى وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ىسساپارمەن ۇلانباتىر قالاسىنا بارعانىمىزدا، ءبىزدىڭ دە الدىمىزدان باسقا ءبىر 700 ادامنىڭ وسىعان ۇقساس ارىزى شىققان.
سويلەسە كەلە ولارعا بۇل ارىزدارىنىڭ نەگىزسىز ەكەندىگىن ءتۇسىندىرىپ، ناقتى جاۋابىن بەرگەن ەدىك. مىنا 800 كىسىنىڭ دە اڭگىمەسى وسىعان ۇقساس ەدى. جانە ولار قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن قابىلداۋمەن بىرگە، ورالمان رەتىندە ايتارلىقتاي مولشەردە اقشالاي جاردەماقى دا العان. ياعني، مويىندارىندا قازاقستانعا ءبىراز قارىزدارى بار. سوندىقتان دا بۇل ماسەلە ۋ-شۋسىز، زاڭدى تۇردە جانە ديپلوماتيالىق جولدارمەن شەشىلگەنى ءجون ەدى.
ءبىراق بىزدە كەرىسىنشە بولدى. بۇل 800 ادامنىڭ زاڭسىز تالابى بۇكىل ەلگە جايىلدى؛ ەكى مەملەكتتىڭ باسشىلارىنا دەيىن جەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان، ءقازىر موڭعوليا مەن قازاقستان اراسىنداعى كوشى- قون ماسەلەسى ءبىراز قيىندادى. مىسالى، جاقىندا ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەسىن بىرلەسىپ شەشۋ جونىندەگى ەكى ەل اراسىنداعى 1993 -جىلى 22 قازاندا جاسالعان ۇكىمەتارالىق كەلىسىم- شارت ءوز كۇشىن جويدى. مۇنىڭ ءوزى موڭعوليادان كوشىپ كەلگەن اعايىنداردىڭ زەينەت دەمالىسىنا شىعۋىندا ءبىراز ماسەلەنى كۇردەلەندىردى.
بولاشاقتا وسىنداي جاعدايلار قايتالانباسا ەكەن دەيمىز. ياعني، كوشى-قون تۋرالى ماسەلە كوتەرگىمىز كەلسە، ەڭ الدىمەن بۇل جونىندەگى زاڭدار مەن ەرەجە- تارتىپتەردى ءوزىمىز دۇرىستاپ ءتۇسىنىپ الىپ، ونى ورالماندارعا دا، باسقالارعا دا دۇرىستاپ ءتۇسىندىرىپ، ۇسىنىس- تالاپتاردى سونىڭ نەگىزىندە ايتساق، الدەقايدا جاقسى دا، پايدالى بولار ەدى.
ون جىل بۇرىن كەلگەندەر دە ورالمان با؟
كوشى- قون تۋرالى اڭگىمە بولعاندا ەرەكشە ايتا كەتەتىن جانە ءبىر ماسەلە بار. ول - «ورالمان» دەگەن اتاۋعا قاتىستى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا نە كوپ - ورالمان كوپ. «تەلەۆيزوردى اشىپ قالساڭ دا، راديونى باسىپ قالساڭ دا» ارجاعىنان «مەن ورالمان ەدىم» دەپ بىرەۋ سايراپ شىعا كەلەدى. ءبىر توتەنشە ۋاقيعا بولسا، ەڭ اياعى بىرەۋلەر ۇرىس-كەرىس جاساسا دا، ىشىندە كەمىندە ءبىر- ەكى «ورالمان» جۇرەدى.
سوسىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى «ورالمان ءسويتتى، ورالمان ءبۇيتتى» دەپ جارىسا ايتىپ، جارىسا جازادى. ال سوندا ءبىزدىڭ بۇل ايتىپ جۇرگەندەرىمىز شىنىندا ورالمان با؟ مۇنى انىقتاۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ول ادامنىڭ قولىنداعى «ورالمان» كۋالىگىنە قاراۋ كەرەك. مۇنداي كۋالىك، بىرىنشىدەن، تەك ۇلتى قازاق ادامعا عانا بەرىلەدى. ەكىنشىدەن، ورالمان ولە-ولگەنشە يەمدەنەتىن ماڭگىلىك مارتەبە ەمەس؛ كۋالىكتە ونىڭ بەرىلگەن جانە اياقتالاتىن مەرزىمى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورسەتىلەدى. وسى مەرزىم بىتكەننەن كەيىن ونىڭ يەسى ەشقانداي دا ورالمان ەمەس جانە «ورالمان ەدىم» دەپ ايتۋعا مۇلدەم قۇقى دا جوق، ياعني، ول ازاماتتىق الىپ ۇلگەرسە - قازاقستان ازاماتى، ۇلگەرمەسە - شەتەل ازاماتى، ال شەتەلدىك پاسپورتىنىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتسە - ازاماتتىعى جوق تۇلعا. ءبىراق كەيبىر اعايىندارعا بۇل زاڭ ونشا ۇنامايتىن سىڭايلى. ياعني، ولار ورالمان دەگەن مارتەبەنى ءومىر بويى پايدالانىپ جۇرگىسى كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستانعا كەلگەندەرىنە بەس، ون، ءتىپتى، جيىرما جىل بولسا دا وزدەرىن ورالمانبىز دەپ ەسەپتەيتىندەر ءجيى كەزدەسەدى.
مۇنىڭ اياعى نەشە ءتۇرلى ۋ-شۋعا، داۋ-دامايعا اينالادى. مىسالى، سوڭعى ۋاقىتتا ورالمان ماسەلەسى ءسوز بولسا، وعان استانا قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قوياندى اۋىلىن دا قوسىپ ايتۋ ادەتكە اينالدى. ياعني، بۇل اۋىلدىڭ «داڭقى» جەردى زاڭسىز باسىپ الىپ، رۇقساتسىز ءۇي سالعان دەگەن ماسەلەمەن ەرەكشە كوتەرىلىپ تۇر. جانە بۇل رۇقساتسىز ءۇي سالعاندار كىلەڭ ورالماندار سياقتى كورسەتىلەدى. ارينە، جەردى زاڭسىز باسىپ الىپ، ءۇيدى رۇقساتسىز سالۋ ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە؛ ونىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن قۇقىق قورعاۋ ورىندارى انىقتاۋ كەرەك. ال ءبىراق سول ءۇيدىڭ يەلەرى ورالماندار دەگەن اڭگىمە قايدان شىققان، ونى كىم ويلاپ تاپقان؟!.
ەگەر ارنايى كوميسسيا قۇرىپ، قوياندىنىڭ تۇرعىندارىن ءۇي جاعالاپ، جەكە-جەكە تەكسەرەتىن بولساق، قولىندا زاڭدى قۇجاتى بار ءبىر دە ءبىر ورالمان تابىلماۋى بەك مۇمكىن. بالكىم ولاردىڭ اراسىندا شەتەلدەردەن بۇدان بەس جىل، ون جىل بۇرىن كەلىپ، قازاقستان ازاماتتىعىن العاندار، شىنىندا، بارشىلىق شىعار، ءبىراق بۇل ولاردىڭ ورالمان ەكەندىگىن دالەلدەي المايدى. ەگەر قازاقستان ازاماتتىعىن العان بولسا، ولاردىڭ قۇقى دا، مارتەبەسى دە، زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى دە استانا قالاسىنىڭ توڭىرەگىندەگى قوياندى سياقتى اۋىلدارعا قىزىلوردا، شىمكەنت، جامبىل جانە باسقا وڭىرلەردەن كوشىپ كەلگەن قازاقستاندىق ازاماتتاردان ەشقانداي ارتىق تا، كەم دە ەمەس، تەپە-تەڭ.
سوندىقتان قوياندىداعى جەر باسىپ، زاڭسىز ءۇي سالۋ اڭگىمەسىنە ورالمان ماسەلەسىنىڭ ەشقانداي قاتىسى بولماۋعا ءتيىس. ال قوياندىداعى اعايىندار «ءبىز و باستا شەتەلدەن كەلگەندىكتەن ءومىر بويى ورالمان بولامىز» دەسە، وندا قازاقستانداعى ءار ەكى ادامنىڭ بىرەۋى ورالمان اتانۋى عاجاپ ەمەس. مىسالى، سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا قىتايدان قازاقستانعا 300 مىڭداي قازاق وتكەن ەدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءالى كۇنگە امان-ەسەن جەر باسىپ ءجۇر. ەندى سولار دا وزدەرىن ورالمانبىز دەپ ەسەپتەۋى كەرەك پە؟
سونداي-اق، بىزدە قازاقستانعا بۇرىن كەلگەندەردى عانا ەمەس، جاڭادان كەلىپ جاتقانداردىڭ دا ءبارىن بىردەي «ورالمان» سانايتىن ۇعىم قالىپتاسقان. بۇل دا دۇرىس ەمەس. شەتەلدىك قازاق قازاقستانعا كەلىپ، ورالمان اتانۋ ءۇشىن ونىڭ قۇجاتتارى وسى مارتەبەنى الۋعا سايكەس بولۋى كەرەك. بۇل - ءبىرىنشى كەزەكتە، الىس شەتەلدەردەن ۆيزا الىپ كەلەتىن اعايىندارعا قاتىستى. جاسىراتىنى جوق، شەتەلدىك اعايىندار قازاقستانعا كەز كەلگەن ۆيزامەن كەلسەك بولدى، ورالمان مارتەبەسىن الىپ، تۇراقتى قالامىز دەپ ويلايدى. بۇل قاتە اڭگىمە. ەگەر ۆيزاسى دۇرىس بولماسا، قازاقستاندا ەشكىم دە ورالمان رەتىندە تۇراقتى قالا المايدى.
وسىعان وراي، ۆيزانىڭ ەكى ءتۇرى بولاتىنىن اتاپ كورسەتكىمىز كەلەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى - كوشىپ كەلۋ ۆيزاسى؛ ەكىنشىسى - كوشى-قونعا جاتپايتىن ۆيزا. ەگەر ءسىز كوشىپ كەلۋ ۆيزاسىمەن كەلسەڭىز، وندا قازاقستاندا قالىپ، ورالمان مارتەبەسىن الۋعا تولىق قۇقىلىسىز. ال كوشى- قونعا جاتپايتىن ۆيزامەن كەلسەڭىز قازاقستاندا قالۋىڭىز قيىن، ءتىپتى، مۇمكىن ەمەس. ورالماندارعا قاتىستى تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ كوپشىلىگى وسىدان تۋىندايدى.
مىسالى، قىتايداعى اعايىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقستانعا جەكە ساپار ۆيزاسىمەن كەلەدى. «G» دەگەن لاتىن ارپىمەن تاڭبالاناتىن بۇل جەكە ساپار ۆيزاسى ۇلتى قازاق ازاماتتارعا تەگىن بەرىلەدى، جانە ونى الۋ دا وڭاي، قوسىمشا قۇجات تالاپ ەتىلمەيدى. اعايىندار تەگىندىگى مەن وڭايلىعىنا قىزىعا ما، ايتەۋىر قازاقستانعا كوبىنە وسى جەكە ساپار ۆيزاسىمەن كەلەدى.
ءبىراق بۇل جەكە ساپار ۆيزاسى كوشى-قونعا جاتپايتىن ۆيزا بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل ۆيزا بويىنشا اعايىندار قازاقستاندا ءبىر جىلعا دەيىن جۇرە الادى، ءبىراق تۇراقتى قالۋعا رۇقسات جوق، سوسىن ورالمان مارتەبەسىن الا الماي ءتۇرلى قيىندىقتارعا ۇشىرايدى. مىسالى، سوتتالماعانى، ازاماتتىقتان شىققانى جونىندە انىقتاما اكەلۋ كەرەك دەگەن ماسەلەلەر وسىعان بايلانىستى.
جالپى، ۆيزا ماسەلەسى - ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە. ءبىز بۇل جونىندە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىندىڭ www.qazaq_alemi.kz سايتىندا «قازاقستانعا قالاي كەلەسىز؟» اتتى تاقىرىپپەن بىرنەشە رەت ارنايى اڭگىمە وتكىزدىك. بۇل تۋرالى كەڭىرەك بىلگىسى كەلەتىندەر وسى سايتتى قاراپ، جان- جاقتى تانىسۋلارىنا بولادى.
ورالمان زاڭعا باعىنا ما، زاڭ ورالمانعا باعىنا ما؟
دۇنيەجۇزىنىڭ بارلىق ەلىندە ەتنيكالىق كوشى-قون ناقتى زاڭ-ەرەجەلەرگە سايكەس، بەلگىلەنگەن جۇيەمەن، قاتاڭ تارتىپپەن جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل زاڭ-ەرەجەلەردى جەرگىلىكتى ۇكىمەت تە، كەلۋشى رەپاتريانتتار دا بۇلجىتپاي ورىندايدى.
وكىنىشكە قاراي، بىزدە وسى جاعى جەتىسپەيدى. مىسالى، جاقىندا وزبەكستاننان كەلگەن ءبىر ورالمان ايەلدىڭ پاسپورت رەجيمىن بۇزىپ، ايىپپۇل تولەپ، دەپورتاتسيالانۋ قاۋپىنە ۇشىراعانى تۋرالى ماقالا وقىدىق. ارينە، ايەل كىسىنىڭ بۇل جاعدايى جۇرەكتى اۋىرتادى.
ءبىراق سونىمەن بىرگە بۇل اڭگىمەنىڭ ارجاعىنان ءبىراز زاڭ بۇزۋشىلىق ايقىن اڭعارىلادى. ياعني، ايەل بۇكىل وتباسىمەن قازاقستانعا سوناۋ 2001 - جىلى كەلگەن. سودان بەرى ولاردىڭ بارىنە ورالمان مارتەبەسى بەرىلگەن، ارنايى كۆوتاعا يە بولعان.
كۇيەۋى، بالا- شاعاسى قازاقستان ازاماتتىعىنا وتكەن، تەك ايەلدىڭ ءوزى عانا ازاماتتىق الماعان. نەگە؟.. ايتۋىنا قاراعاندا، پاسپورتىندا سۋرەتى جوق بولعان. سونداي دا سىلتاۋ بولا ما؛ سۋرەتسىز پاسپورتى بار ادام قازاقستاندا ون جىلدان اسا ۋاقىت قالاي تۇراقتى تۇرا الادى؟ ءسويتىپ جۇرگەندە شەتەلدىك پاسپورتىنىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتىپ، قيىنشىلىققا دۋشار بولىپ وتىر.
جالپى، مۇنداي جاعداي ءبىرشاما ءجيى كەزدەسەدى. ناقتىراق ايتقاندا، اتاجۇرتقا قونىس اۋدارىپ، ورالمان مارتەبەسىنە يە بولىپ، سوعان وراي ءتۇرلى جاردەماقىعا قول جەتكىزگەن وتباسىلاردىڭ ءبىر مۇشەسىنىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الماي، شەتەلدىك پاسپورتپەن جۇرە بەرۋى ءجيى كەزدەسەدى. بالكىم، بۇل بۇرىنعى تۇرعان ەلدەرىنە بارىپ- كەلۋدى وڭايلاتاتىن شىعار - ول جاعى بىزگە بەلگىسىز. ءبىراق قالاي بولعاندا دا، اتاجۇرتقا ورالعان اعايىندار شەكارادان اتتاپ وتكەننەن كەيىن قازاقستاننىڭ زاڭ- ەرەجەلەرىن بۇلجىتپاي ورىنداۋلارى ءتيىس. ياعني، ورالمان مارتەبەسىن الىپ، كۆوتا بويىنشا ءتيىستى جەڭىلدىكتەر مەن جاردەماقىعا قول جەتكىزەن بويدا دەرەۋ ازاماتتىققا قۇجات وتكىزۋ كەرەك. «حالىقتىڭ كوشى- قونى تۋرالى» زاڭدا بۇل جاۋاپكەرشىلىك ايقىن كورسەتىلگەن. ال ءبىز ونداي زاڭدى ءبىر ەمەس، ون جىل بويى كەرەك ەتپەي جۇرە بەرەمىز. بۇعان كىم كىنالى؟ الدە، «ورالمان زاڭعا ەمەس، كەرىسىنشە، زاڭ ورالمانعا باعىنسىن» دەپ ەسەپتەيمىز بە؟
بۇل جونىندە تاعى ءبىر مىسال كەلتىرەيىك. كەز كەلگەن شەتەلدىك قازاق قازاقستانعا كەلىپ، ورالمان مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن، ەڭ الدىمەن تۇراقتى تىركەلۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن ول بۇرىنعى تۇرعان ەلىندەگى تۇراقتى تىركەۋدەن شىعىپ كەلۋى ءتيىس. بۇل زاڭ قازاقستانداعى بارلىق ازاماتتارعا ورتاق. مىسالى، الماتى قالاسىندا تۇراتىن ءبىر قازاقستاندىق ازامات استاناعا بارىپ تۇراقتى تۇرعىسى كەلسە، وندا ەڭ الدىمەن الماتى قالاسىنداعى تۇراقتى تىركەۋدەن شىعادى. ايتپەسە، ونى استانا قالاسىندا ەشكىم دە تۇراقتى تىركەۋگە المايدى. مۇنداي تالاپ ورالماندارعا دا تىكەلەي قاتىستى. ءبىراق كەيبىر اعايىندار تۇراقتى تىركەۋدەن شىقپاي كەلىپ، قازاقستاندا قيىنشىلىقتارعا دۋشار بولادى. تۇراقتى تىركەۋدەن شىقپاي كەلگەن ورالمانداردىڭ اراسىنان قازاقستان ازاماتتىعىن قابىلداپ، قازاق ەلىنىڭ كوك پاسپورتى مەن جەكە كۋالىگىن يەلەنىپ، سوسىن ءبىرازدان كەيىن بۇرىنعى تۇرعان ەلىنە قايتا كەتىپ، قۇجاتتارىمدى جوعالتىپ الدىم دەگەن سىلتاۋمەن ول ەلدىڭ ازاماتتىعى مەن پاسپورتىن قايتا الىپ، ءسويتىپ، ەكى مەملەكەتتىڭ دە ازاماتى بولىپ جۇرەتىندەر كەزدەسەدى. ال بىزدە قوس ازاماتتىققا زاڭمەن تىيىم سالىنعان.
قازىرگى كەزدە قازاقستاندا 50 مىڭ ورالمان قازاقستان ازاماتتىعىن الا الماي ءجۇر دەگەن دەرەك بار. بۇل راس پا، ول جاعى بىزگە بەلگىسىز. ءبىراق سول 50 مىڭ ادامنىڭ ازاماتتىق الا الماۋى قۇجاتتارىنىڭ دۇرىس ەمەستىگىنەن بولۋى ابدەن مۇمكىن.
مىنە، وسىنداي جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك؛ قولدانىستاعى زاڭ-ەرەجەلەردى جيناپ قويىپ، «شەتەلدىك قازاق ەدىم» دەگەندەردىڭ ءبارىن دە ەشقانداي قۇجات، انىقتاما سۇراماي، قازاقستان ازاماتتىعىنا قابىلداي بەرۋىمىز كەرەك پە؟ ال سوندا مۇنىڭ اياعى نەگە اپارىپ سوعادى؟..
مىسالى، قازىر ورالمان مارتەبەسىن الىپ، قازاقستان ازاماتتىعىنا قۇجات وتكىزۋ ءۇشىن قازاق ەكەنىن دالەلدەيتىن انىقتاما كەرەك. كەيبىرەۋلەر مۇنداي انىقتاما اكەلۋ قيىن، سوندىقتان ونى سۇراماۋ كەرەك دەيدى. جارايدى، انىقتاما تالاپ ەتپەيىك، سوندا نە بولادى؟
وندا دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كىم كورىنگەن ءبىر-ەكى اۋىز قازاقشا ۇيرەنىپ الىپ، «مەن قازاق ەدىم» دەپ كەلىپ تۇرسا نە ىستەيمىز؟! «سەن قازاق ەمەسسىڭ، ورالمان مارتەبەسىن بەرمەيمىز» دەپ قالاي ايتامىز؟.. مۇنداي جاعدايدا ول «قۇقىمدى بۇزدى» دەپ سوتقا بەرسە دە جەڭەدى. ءتىپتى، ءبىر اۋىز قازاقشا بىلمەسە دە وعان ەشتەڭە جاساي المايمىز، ويتكەنى انا تىلىنەن حابارى جوق قازاقتار قازاقستاندا دا تولىپ ءجۇر...
ورالمان مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن سوتتالماعانى تۋرالى انىقتاما سۇراۋدى جەڭىلدەتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس تا دۇرىس ەمەس. بۇل انىقتامانى قازاقستانعا كوشكىسى كەلەتىن كىسى بۇرىنعى تۇرعان جەرىنەن الدىن الا الۋىنا ابدەن بولادى.
وسىعان وراي، بولاشاقتا قازاقستانعا تۇراقتى قونىس اۋدارعان اعايىندار قۇجاتتاردى كوشپەس بۇرىن، الدىن الا رەتتەپ كەلسە دەيمىز.
اقپارات قۇرالدارىنا ايتار تىلەك
ورالماندار كوشىنىڭ كوبەيۋىنىڭ ءبىراز سالماعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا دا تۇسەدى. ويتكەنى شەتەلدەگى اعايىندار قازاقستانداعى كوشى- قون جاڭالىقتارىنا ايرىقشا نازار اۋداراتىنى انىق. ولار قازاقستانداعى ورالمانداردىڭ جاعدايى جاقسى بولسا قۋانادى، وزدەرىنىڭ دە اتاجۇرتقا جەتسەك دەگەن ارمان- قۇلشىنىستارى ارتادى. ال ورالمانداردىڭ جاعدايى قيىن دەگەندى ەستىسە، كوڭىلدەرىنە كولەڭكە تۇسەدى؛ «قازاقستان دۇرىس قارسى المايدى ەكەن، ەندەشە وسى ۇيرەنگەن جەرىمىزدە وتىرا بەرگەنىمىز دۇرىس» دەگەن قورىتىندى جاسايدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، اقپارات قۇرالدارىنداعى ورالمان تۋرالى حابارلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قارا بوياۋدان تۇراتىنى ەرىكسىز ويلاندىرادى. مۇنداي حابارلاردى كورىپ، وقىپ وتىرساڭىز ورالمانداردىڭ ءبارى شەتىنەن نەشە ءتۇرلى قيىندىققا ۇشىراپ، كۇنىن كورە الماي، ازاماتتىققا قولدارى جەتپەي، قاڭعىپ، بوسىپ جۇرگەن سياقتى.
قازاقستاننىڭ ۇكىمەتى، ەلدەگى بارلىق باسشى-قوسشىلار ورالمانداردىڭ كەلۋىنە مۇلدەم قارسى سەكىلدى.
وسىعان وراي مىناداي سۇراق تۋادى: ەگەر مەملەكەتتىڭ ەتنيكالىق كوشكە دەگەن ساياساتى تەرىس بولسا، بۇل سالاداعى ۇلكەندى-كىشىلى باسشىلاردىڭ ورالماندارعا جانى اشىماسا، وندا ءبىر ميلليونعا جۋىق شەتەلدىك قازاقتار قازاقستانعا قالاي كوشىپ كەلگەن؛ كۇندەرىن كورە الماي بوسىپ جۇرسە، نەگە جاپپاي كەرى قايتپاعان؟
ارينە، ءبىز كوشى-قون جونىندە سىن ماتەريالدار جاريالانباسىن دەمەيمىز. كەرىسىنشە، ول وتە قاجەت. جانە ءوزىمىز دە ۇزاق جىلداردان بەرى كوشى-قوننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ۇنەمى ايتىپ تا، جازىپ تا كەلەمىز. ايتسە دە ورالماندار تۋرالى ماتەريالدار بارىنشا ناقتى، شىنايى ءارى ءادىل بولۋعا ءتيىس. ياعني، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ورالمانداردىڭ باسىنا تۇسكەن قيىنشىلىقتارمەن قاتار ولاردىڭ جەتىستىكتەرى دە كەڭ تۇردە كورسەتىلۋگە ءتيىس. بۇل رەتتە ورالماندار ءومىرىنىڭ جاقسى جاقتارى كەمشىلىكتەردەن ونداعان ەسە ارتىق ەكەندىگى داۋسىز. سەنبەسەڭىز، كەز كەلگەن اۋىلعا بارىپ كورىڭىز: ەگىندى دە جاقسى ەگىپ، مالدى دا كوپ ءوسىرىپ، جۇمىستى دا دۇرىس ىستەپ جاتقانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى - شەتەلدەن ورالعان اعايىندار.
سونىمەن قاتار مىنا ماسەلە دە ۇنەمى نازاردا بولعانى ءجون. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى شەتەلدەگى قانداستارىن اتاجۇرتقا كوشىرىپ الۋ جونىنەن بۇكىل الەم بويىنشا ەڭ الداعى ەكى- ءۇش مەملەكەتتىڭ قاتارىندا تۇر. بۇل جونىندە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆتىڭ ەڭبەگى ۇشان- تەڭىز. ال وزىمىزبەن كورشى رەسپۋبليكالار سىرت جەرلەردەگى قانداستارىن كوشىرىپ اكەلۋدى ەشقاشان قولعا العان ەمەس. ءتىپتى، رەسەيدىڭ ءوزى بۇل يگى ىسكە بىزدەن الدەقايدا كەيىن كىرىستى. بۇل دا ءبىز ءۇشىن ماقتاناتىن جاعداي ەمەس پە؟
ەگەر شىندىقتى كورسەتكىمىز كەلسە، وندا كوشى- قونداعى كەمشىلىكتەردى عانا ەمەس، جەتىستىكتەر تۋرالى شىندىقتى دا نەگە ايتپايمىز؟!.
ورالماندار تۋرالى حابارلاردىڭ كوپشىلىگىندە جان-جاقتى زەرتتەۋ جەتىسپەيدى. ءتىپتى، باسقانى بىلاي قويعاندا ءوزىن «ورالمانمىن» دەپ تانىستىرعان ادامنىڭ ءسوزى راس پا، بۇل جونىندە قانداي قۇجاتتارى بار دەگەندى انىقتاۋ دا ەسكەرىلمەيدى.
سونداي-اق، ورالماندار جونىندەگى جالعان اقپارلاردى بىرەۋلەر ادەيى ۇيىمداستىراتىن دا سياقتى. مىسالى، جاقىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنا الماتىداعى ءتورت-بەس تەلەارنالاردىڭ جۋرناليستەرى كامەرالارىن كوتەرىپ، جان-جاقتان شاپقىلاپ جەتىپ كەلدى.
ايتۋلارىنا قاراعاندا، ولارعا قاۋىمداستىق عيماراتىنىڭ الدىندا ورالماندار ەرەۋىل جاسايدى دەگەن حابار تۇسكەن. ءبىراق ونداي نيەتى بار ورالماندار بايقالمادى؛ تەك جەكە ساپارمەن جۇرگەن ەكى-ءۇش شەتەلدىك قازاق توبە كورسەتتى. جانە ولارعا دا بىرەۋلەر قاۋىمداستىققا بارىڭدار دەپ حابار جىبەرگەن.
مۇنداي جالعان اقپاردى كىم، نە ءۇشىن تاراتادى؟!. بۇل ءبىز ءۇشىن جۇمباق. دەگەنمەن ورالماندارعا بايلانىستى جالعان اقپاراتتار تاراتۋعا تىرىساتىن ۋاقيعالاردىڭ ارەگىدىك بوي كورسەتەتىنى راس. سوعان وراي، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ورالماندار جونىندەگى ءاربىر جاعدايدىڭ انىق-قانىعىن ابدەن زەرتتەپ، جۇرتشىلىققا ءارقاشان دا شىنايى حابار جەتكىزسە دەيمىز.
بۇل رەتتە، جۋرناليست اعايىنداردىڭ دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى تۋرالى دا دۇرىس مالىمەت تاراتقاندارى ءجون. قاۋىمداستىق -شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىمەن مادەني-رۋحاني سالادا بايلانىس جاسايتىن قوعامدىق ۇيىم. ونىڭ ەتنيكالىق كوشتى ۇيىمداستىرۋعا، ورالماندار ماسەلەسىن شەشۋگە ەشقانداي زاڭدىق قۇقى دا، قارجىلىق مۇمكىندىگى دە جوق؛ كوشى-قون ماسەلەسى تىكەلەي مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اينالىساتىن شارۋاسى. ءبىراق سوعان قاراماستان ورالماندار تۋرالى ءسوز بولسا، وعان مىندەتتى تۇردە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىن قوسىپ قويۋ «سانگە» اينالعان.
سونداي-اق، اقپارات قۇرالدارىنداعى ورالماندار تاقىرىبى ارزان سەنساتسياعا، ۇساق-تۇيەك الىپقاشتى اڭگىمەگە ەمەس، بارىنشا سالماقتى، ەڭ وزەكتى پروبلەمالارعا ارنالسا دەيمىز. ال مۇنداي كۇردەلى ماسەلەلەر وتە كوپ ءارى جان-جاقتى. ولاردىڭ ءبىرازىن اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا اتاپ كورسەتتىك. بۇلاردان دا باسقا ويلاساتىن ماسەلەلەر تولىپ جاتىر.
مىسالى، بۇرىن ورالماندار قازاقستانعا كەلگەن بويدا ازاماتتىق الۋعا قۇجاتتارىن بىردەن وتكىزەتىن. ءقازىر ورالماندار ەڭ الدىمەن ىقتيار حات الۋ كەرەك دەگەن ەرەجە شىقتى. جاڭا زاڭدا دا وسىنداي باپ بولاتىن سىڭايلى. بۇل ەرەجەنى كىم ويلاپ تاپقانى بىزگە بەلىسىز؛ ءبىراق بولاشاقتا ورالماندار كوشىنە بوگەت جاسايتىن ەڭ ۇلكەن كەدەرگى وسىدان تۋىندايدى. ونىڭ سەبەپتەرى ءوز الدىنا ايتاتىن ۇلكەن اڭگىمە. ال قىسقاشا تۇسىندىرسەك، ىقتيار حاتتى ۇلتىنا قاراماي كەز- كەلگەن شەتەلدىك ازاماتتىڭ الۋىنا مۇمكىندىك بار.
سونىڭ نەگىزىندە كەيىن ولار دا قازاقستان ازاماتتىعىنا وتە الادى. مىنە، وسىنداي جاعدايدا اتاجۇرتقا كەلگەن ۇلتى قازاق ازاماتتار وزگە شەتەلدىكتەرمەن بىردەي نەگە ىقتيار حات الۋى كەرەك؟ ەگەر ازاماتتىق بەرۋدە ۇلتىنا قاراماي جۇرتتىڭ بارىنە ءبىر تالاپ قوياتىن بولساق، شەتەلدىك قازاقتاردى جەڭىلدىك جاساپ كوشىرىپ اكەلەمىز دەگەندى نەسىنە ايتىپ ءجۇرمىز؟
ونىڭ ۇستىنە، ىقتيار حات العان ورالمان كەي جاعدايدا قازاقستان ازاماتتىعىن كەرەك ەتپەي، كۋالىگىنىڭ مەرزىمى بىتكەنشە ءبىراز جىل قازاقستان مەن بۇرىنعى ەلىنىڭ ەكى ورتاسىندا بارىپ- كەلىپ، قىدىرىپ جۇرە بەرۋى دە مۇمكىن. بۇل ءۇشىن «قازاقستان ازاماتتىعىن نەگە المايسىڭ؟» دەپ ونى ەشكىم كىنالاي المايدى. ەتنيكالىق كوشى- قونداعى اۋا جايىلىپ، بەتىمەن كەتۋشىلىكتىڭ ناعىز اسقىنعان ءتۇرى، مىنە، سول كەزدە باستالادى.
قازىرگى رەسمي ورىنداردىڭ ەتنيكالىق كوشتى شەتەلدەن ۇيىمداستىرىپ اكەلۋى قيىن ەكەندىگى ايقىن اڭعارىلىپ وتىر. سوعان وراي، بۇل جۇمىستى كوشى-قون جونىندەگى قوعامدىق قور قۇرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار ءجيى ايتىلادى. بولاشاقتا بۇل ماسەلە ناقتى قولعا الىنۋى كەرەك.
بۇگىنگى تاڭدا وبلىستاردىڭ بارىندە دەرلىك ورالماندارعا ارنالعان بەيىمدەۋ ورتالىقتارى بار. ءبىراق ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ جۇمىسى ەشقانداي سىن كوتەرمەيدى. مىسالى، سوڭعى ۋاقىتتا شەتەلدەن كەلگەن قازاقتاردىڭ قولىنداعى قۇجاتتارى دۇرىس پا، جوق پا، وعان قاراماي ورالمان كۋالىگىن بەرە بەرەتىن ادەت شىقتى. ورالمانداردىڭ ءتۇرلى اۋرە-سارساڭعا ءتۇسۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىدان تۋىنداپ وتىر. ياعني، بەيىمدەۋ ورتالىقتارى ولاردىڭ قۇجاتتارىن الدىن الا مۇقيات تەكسەرىپ، جەتىسپەيتىنىن تولتىرتىپ، رەتتەپ كەلۋدى قاداعالاسا، مۇنداي جاعدايلار ورىن الماس ەدى.
ورالمان مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن قازاقستانعا قانداي ۆيزا اشتىرىپ، قانداي قۇجات جيناپ كەلۋ كەرەكتىگى شەتەلدەگى ەلشىلىكتەرىمىز بەن كونسۋلدىقتاردان باستاپ، وزىمىزدەگى كوشى-قون مەكەمەلەرىنىڭ الدىندا ايقىن جازىلىپ، كورسەتىلىپ تۇرۋعا ءتيىس. ءقازىر مۇنداي اقپارات تابۋ وتە قيىن.
سونداي-اق، بۇرىن ورالماندار تۋرالى دەرەكتەر كوشى-قون مەكەمەلەرى ارقىلى ءبىر ورتالىققا جينالاتىن. ءقازىر جەكە كوشى- قون مەكەمەلەرى دە جوق، ورالمانداردىڭ دەرەك قورى دا جۇمىسىن توقتاتقان. سونىڭ سالدارىنان قازاقستاندا ورالماندار مارتەبەسىن الىپ جاتقان كىمدەر، ولار قايدا ءجۇر، قازاقستاندا قالدى ما، الدە قايتىپ كەتتى مە - ونى انىقتاۋ قيىن. بولاشاقتا ورالمانداردىڭ دەرەك قورىنىڭ جۇمىسىن قايتا جۇرگىزىپ، وعان قازاقستاندا تۇراقتى قالاتىن ورالمانداردى عانا ەنگىزۋ ماسەلەسى شەشىلۋى ءتيىس.
سونداي- اق، شەتەل قازاقتارىنىڭ قازاقستانعا كەلىپ وقىپ، ءبىلىم الۋىنىڭ ەرەجە- تارتىپتەرىنىڭ ءالى كۇنگە ءبىر جۇيگە تۇسپەۋى دا الاڭداتادى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بولاشاقتا، مىنە، وسى ايتىلعان ماسەلەلەرگە دە ايرىقشا نازار اۋدارسا دەيمىز.
***
ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە، ورالمان كوشىنىڭ قازىرگى كەزدە جولايرىعىندا تۇرعانىن اتاپ ايتقىمىز كەلەدى. ياعني، ول بولاشاقتا جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ، بارىنشا كوبەيەدى؛ نەمەسە مۇلدەم توقىراپ، ابدەن ازايادى. ءسويتىپ قازاق كوشىنىڭ ورنىن دۇنيەنىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىنەن كەلەتىن باسقا كوش باسىپ، كۇن وتكەن سايىن تاسقىنداپ، ۇلعايادى. ال سودان كەيىن...
...سودان كەيىن نە بولاتىنىن قايتالاپ ايتا بەرمەي، اڭگىمەمىزدى وسى جەردەن توقتاتايىق...
سۇلتانالى بالعابايەۆ، دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى،
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
«تۇركىستان»
