ەسەنعالي راۋشانوۆ: ايتىس قازاق پوەزياسىنىڭ دەڭگەيىن ءتۇسىرىپ جىبەردى
كۇندەردىڭ كۇنىندە ءبىز مۇنى اشىق ايتاتىن بولامىز...
- ەسەنعالي اعا، «قۇستار مەن پەرىشتەلەر» جانە «بوزاڭعا بىتكەن بوز جۋسان» اتتى ەڭبەكتەرىڭىزدە قۇستار تۋرالى كوپ قالام تەربەدىڭىز. ودان كەيىن دە قازاقستاندا مەكەندەيتىن قاناتتىلار جايلى زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جازدىڭىز. بۇل سوقپاققا تۇسۋىڭىزگە نە تۇرتكى بولدى؟
- قۇستار تاقىرىبىنا نە ءۇشىن كەلدىم؟ انىعىندا، قازاق بالاسىنىڭ مىنەزى قامبار اتا تۇلىگى مەن شوپان اتا ءزاۋزاتىنا، جالپى ءتورت تۇلىككە كوبىرەك ۇقسايدى. قۇستاردى جاقسى كورەتىن سەبەبىم، اللا ءالىمساقتان ەكى تىرشىلىك يەسىن ازات قىلىپ جاراتقان. ولار - قۇستار مەن ادامدار. سونىڭ ىشىندە ەڭ ەركىنى - قۇستار. مەندەگى قۇستارعا دەگەن سەزىم - ەركىندىكتى, تاۋەلدى بولماۋدى ويلاعاننان تۋسا كەرەك. قۇستار ازاتتىق ءۇشىن جارالعان. ادام دا سول تەكتەس. ءبىراق ءبىز تۇتاس ازات بولا المادىق. ال، ولار ازات. انەۋ، كوكتە قالىقتاپ ءجۇر. كۇندە كەڭسەدەگى تەرەزە جاقتاۋىنا ءبىر قۇس كەلىپ قوناقتايدى. تەرەزەگە قاراماي-اق ونىڭ سوندا وتىرعانىن سەزەمىن. «ازاتتىق» دەگەنىمىز ول سەنى مەن مەنىڭ قۇل بولىپ كەتپەۋىمىز ءۇشىن اللانىڭ جىبەرگەن ەلشىسى. ايتپەسە، قۇستاردا التى الاسى، بەس بەرەسىم جوق. بالكىم جىلقىلار تۋرالى جازسام دا بولاتىن ەدى. ال، قۇستاردىڭ عاجاپتىعى، ءبىز ۇناتىپ تۇراتىن تۇسى، ونىڭ ازاتتىعىندا جاتسا كەرەك. ادام ءوزىنىڭ قولىنان كەلمەيتىنگە قىزىعادى ەمەس پە؟
- «قۇستار ءبىزدىڭ دوسىمىز» دەپ جازدىڭىز. قازاقتىڭ جانىنا جاقىن بوگەنايى بولەك دەپ قاي قۇستى ايتار ەدىڭىز؟
- دوستارىم تۋرالى سۇراعاندا ايتپاپ ەدىم، مەنىڭ دوستارىم - قۇستار. سوندىقتان بولار، مەرزىمدى باسىلىمداردا دوستارىم تۋرالى قۇلاش-قۇلاش ماقالا جازدىم. كەيىننەن جيناقتالعان ەڭبەگىم كىتاپ بولدى. ونى كورشى وزبەكتەر ءوز تىلىنە اۋدارىپ، مەملەكەتتىك وقىتۋ تاپسىرمالارى بويىنشا مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىپتى. قىرعىزدار دا قالىسپاپتى. مەنىڭ سول كىتابىم قىرعىز مەكتەپتەرىندە بيولوگيا پانىنە قوسىمشا رەتىندە وقىتىلادى ەكەن. ال، قازاققا قازاقيادا مەكەندەيتىن قۇستاردىڭ بارلىعى جاقىن، ونىڭ ىشىندە بوگەنايى بولەگى بوزتورعاي. ول - جىل قۇسى. سوسىن حالىق اۋەندەرىنە ارقاۋ بولعان «قاراتورعاي، ۇشتىڭ زورعا-اي، بەيشارا شىرىلدايسىڭ جەرگە قونباي» دەگەندەگى قاراتورعاي. وسىلار قازاقتىڭ قوڭىرلىعىنا، بەيبىتتىگىنە بەيىمدەۋ. مۇقاعاليدىڭ «سازعا تاعى ورالدى سارى الا قاز، سارشا تامىز تاعى دا بولا ما جاز» دەگەن جىر جولدارىنداعى سارى الا قاز دا قازاققا ەتەنە جاقىن قۇس. ول - ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن ارال ماڭىندا عانا كەزدەسەدى. ال، اققۋ تىم اريستوكرات قۇس، ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ، ەگىزدىڭ سىڭارىنىڭ قولىنا قوناقتامايدى. ول تازا سۋعا عانا قونادى. كاسپيگە قوناتىنى تۋرالى عىلىمي دەرەكتەر كەلتىرىپ جازعانمىن. كاسپيدە اتوم سۋ تۇشىتاتىن قوندىرعى بار. سودان سارقىندى جىلى سۋ شىعىپ تۇرادى. انىعىندا اققۋدىڭ جىلى سۋعا قونعانىن ءبىزدىڭ جۇرت «جەرىمىز قاسيەتتى» دەپ الاوكپەلەنىپ جاتادى.
- جىرلارىڭىزعا ارقاۋ بولعان تۋعان جەرىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
- جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ اعانىڭ مىناداي ولەڭى بار:
- «تۋعان جەرىڭ قاي جەر؟ - دەدى ، -
جاڭا اقىن،
- ول جەردە دە اسپان مەن كۇن بولاتىن.
- تۋعان جەرىڭ قاي جەر؟ - دەدى ءبىر كەلىنشەك
كۇلەكەش.
- قارا جەر!-دەپ، جاۋاپ بەردىم، - سۋ ەمەس.
... بۇلتتار ماڭىپ جاتاتۇعىن بيىكتە،
بار ەدى وندا بۇرالقى ءيت تە، كيىك تە.
...وتاننىڭ قاي جەرىنە دە كۇن مەن اۋا
تارايدى،
قاي توبەنىڭ اسپانى دا ارايلى،
قاي توبە دە تۋعان جەر دەپ ماقتانۋعا
جارايدى».
مىنە، قازاقتىڭ قايسى ءبىر زيالى قاۋىمىنا قويىلاتىن تۋعان جەر تۋرالى سۇراققا جۇمەكەن اعانىڭ وسى ولەڭى دۇرىس جاۋاپ دەپ ويلايمىن. سەبەبى، قازاقتىڭ قاي جەرى دە مەنىڭ تۋعان جەرىم دەپ ماقتانۋعا جارايدى. «سەنىڭ تۋعان جەرىڭ اناۋ، مەنىڭ تۋعان جەرىم مىناۋ» دەگەن ادامدى وسىرمەيتىن، قايتا وشىرەتىن دەرت. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى بۇل دەرت ءورشي ءتۇستى. تۋعان جەرگە، ۇلتقا دەگەن تۇسىنىك تار شەڭبەردە، ءوزىنىڭ كوڭ- قوڭىسىن مەڭزەيتىندەي كۇيگە ءتۇسىپ بارادى. جاڭا بۋىن جاستاردى ۇلتتىڭ وزەگىنە تۇسكەن وسى «اۋرۋدان» اراشالاپ الۋىمىز كەرەك. سەبەبى، ونىڭ ار جاعىندا قۇلاعى قىلتيىپ جەرشىلدىك، رۋشىلدىق بۇعىپ جاتىر. بىزدىڭ قوعامنىڭ مىنا ەكى ماسەلە بويىنشا دۋالى ءسوز ايتاتىن ءجونى بار ەدى. انىعى، ءالى جۇيەلى ءپاتۋا ايتا الماي وتىر. بىرىنشىسى - رۋشىلدىق پەن جەرشىلدىك. بۇل قازاققا وتە قاۋىپتى دەرت. ەكىنشىسى - مورال. ياعني ادەپ، اقىل، ۇيات، يمان، وبال- ساۋاپ. وسى ەكى ەسكىلىك تۋرالى رەسمي تۇردە ايتىلمادى دا. ءارى قۇلىق تانىتقان دا ەشكىم جوق. بىلە بىلسەڭىز، قازاق ءۇشىن سىرتقى جاۋدان دا قاتەرلىسى وسىلار. اڭگىمە تۋعان جەر دەگەنىڭنەن شىقتى عوي، اركىم ءوزىنىڭ تۋعان جەرىمەن ماقتانسىن، جەتى اتاسىن ءبىلسىن. ءبىراق ول «مەنىڭ جەتى اتام سەنىكىنەن مىقتى» دەپ اتا جارىستىرۋعا اينالماۋى كەرەك. قازىرگىدەي جاھاندانۋ جالپاڭنان تۇسىرەتىن كەزەڭدە رۋحاني جۇدەۋلىكتىڭ اسەرىنەن ايتىلماعانمەن، كۇندەردىڭ كۇنىندە بىز مۇنى اشىق ايتاتىن بولامىز. بۇل تۋرالى جازدىم دا. دەگەنمەن، سوعان وراي اينالامنان ەستى اڭگىمە دە ەستىمەدىم. اڭگىمە جەكەلەگەن ادامداردىڭ وي- ساناسىنىڭ تارلىعى ەمەس، ۇلت گەنوفونىنىڭ ازۋى تۋرالى بولىپ وتىر. ەرتەڭ حاقتان حابار كەلىپ، كەلمەستىڭ كەمەسىنە مىنەرمىز. الايدا، جۇمىر جەردە قازاق دەگەن ۇلت قالادى. باياعىدا اتالارىمىز «جەردى كوك وگىز ەكى مۇيىزىمەن كوتەرىپ تۇرادى ەكەن. ءمۇيىزىن شايقاعاندا ءزىلزالا بولادى ەكەن» دەۋشى ەدى عوي. سول ايتقانداي، قازاقتى و باستان توبەسىنە كوتەرىپ ساقتاپ تۇرعان ءتورت قاستەرلى ۇعىم بار. ول - ار-ۇيات، يمان، وبال، ساۋاپ. ءبىز سونىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ جاتىرمىز...
«پىسىقتار» ورتا جولدان ولجا الىپ كەتىپ جاتىر
- «عايشا ءبيبى» پوەماڭىزدى وقىپ شىقتىم. حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعى دا وسى ەڭبەگىڭىز ءۇشىن بەرىلدى. بۇگىندە اتالمىش سىيلىقتىڭ قادىرى قاشىپ، ەكىنىڭ ءبىرى، ەگىزدىڭ سىڭارى يەلەنىپ ءجۇر دەگەن دە اڭگىمەلەر ايتىلىپ قالادى. وسى تۇرعىدا نە ايتاسىز؟
- جالپى، سول حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعى مارقۇم قالداربەك نايمانبايەۆ اعانىڭ يدەياسىمەن جۇزەگە اسىپ ەدى. ونداعى نەگىزگى ماقسات شەتتەگى 5 ميلليون قازاقتىڭ ءتىلىن، ادەبيەتىن، مادەنيەتىن قورعاۋ، قولپاشتاۋ بولاتىن. بارلىق جاقسى سىيلىقتار سەكىلدى بۇل سىيلىقتىڭ دا ءا دەگەندە ءدۇبىرى جەر جاردى.
ەڭ العاش، ونى «قۇران كارىمدى» العاش قازاق تىلىنە ءتارجىمالاعان حاليفا التايعا، التايدىڭ «كەربۇعىسى» ورالحان بوكەيگە، سوسىن سول ءبىر كەزەكتە ماعان دا بەرىلدى. قازىر دە لايىقتى، لايىقسىزدىعىنا قاراماي «الاش» ادەبي سىيلىعى بەرىلىپ جاتىر. قۇدايعا شۇكىر، «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ شىن لايىقتىلارى بار. ءيا، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولعاندىقتان «اقوردا»، وسى سالاعا قاتىستى باسقا دا ءتۇرلى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر كەيدە بىزدەن پىكىر سۇرايدى. سوندا مەن وسى اتاققا شىن لايىقتى ازاماتتاردى ايتىپ، جازىپ بەرەمىن.
الايدا، ايتقانىمدى ەلەپ-ەسكەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. ايتار بولسام، پروزادان تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ، پوەزيادان جاركەن بودەش پەن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى وسى سىيلىققا ابدەن لايىق. قازاق ادەبيەتىنە ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان اعالاردىڭ توككەن تەرىنىڭ وتەۋى ورىندالعان بولار ەدى. امال نەشىك، ءبىز قۇپتاماعان «پىسىقتار» ورتا جولدان ولجا الىپ كەتىپ جاتىر. بۇل تۋرالى ءتيىستى ورىندارعا ارنايى حات تا جازعانمىن...
جوعارىدا ايتقانداي، شەتتە دە قانشاما قازاق جازۋشىلارى ءجۇر. ماسەلەن، اسقار سۇلەيمەنوۆكە، تاعى باسقالارعا قۇرمەت كورسەتىلدى. بۇل اعىلشىندار ايتاتىن «وعان ۇرپاق تاراپىنان جاسالىنعان ۇلكەن قۇرمەت» بولار ەدى. «بوزاداعى ءسوز بوس ءسوز» دەمەكشى، تەك ۇسىنىس بولىپ قالدى. بۇگىنگى قازاق كوركەم ادەبيەتىنىڭ دەڭگەيىمەن قاراعاندا قاجىعۇمار اقساقالدىڭ ەڭبەگى ودان تومەن بولۋى، ءتىپتى وقىلماۋى دا مۇمكىن. اڭگىمە وندا ەمەس. ءسوز قازاق دەگەن اتقا كەلىپ تۇمسىق سۇيەپ تۇر. سونى جۇيەلەسەك، ەل ەكەنىمىزدى، قازاقشالاپ ايتار بولساق، ءدوڭايباتىمىزدى شەتەلدىك ادەبي جۇرتقا ءبىر كورسەتىپ الار ەدىك. جۇمەكەن اعا ءبىر ولەڭىندە، «مەن سوڭعى كەزدەرى ايەلىمە كوپ رەنجيتىن بولىپ ءجۇرمىن، سوعان قاراعاندا جەڭىلگەن بولۋىم كەرەك» دەيدى. شاماسى مەنىڭ كۇيىم دە سونداي بولىپ تۇر-اۋ (كۇلدى).
- ادەبيەت سىنشىلارى «قازاق ادەبيەتى كەڭەس وداعى تۇسىندا اسا ءبىر جىلدامدىقپەن دامىدى. اعا بۋىن، ورتا بۋىن، جاس بۋىن ءبىرىن- ءبىرى قولداپ، قۋاتتاپ، سىناپ، تەزگە سالىپ، بىرلىكتە دامىپ وتىردى» دەيدى. بۇگىندە سول ءۇردىس بار ما؟ ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ قازىرگى حالى قالاي؟
- تەك جۇمىسىما بايلانىستى عانا پاراقتاعانىم بولماسا، قازىر كوركەم ادەبيەت وقىمايمىن. سوندىقتان قازىرگى جاستار شىعارماشىلىعىنان حابارىم ازداۋ. كەرەمەتتەر جوق تا شىعار-اۋ. ەگەر بولسا جارىپ شىعار ەدى. «نەگە كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا كوپ نارسە جاسالىندى؟» دەگەنگە كەلسەك، ەسىك جابىق بولسا كىرگىڭ كەلىپ تۇراتىنى سياقتى، قانشالىقتى قارسىلىق كۇشتى بولسا، سونشالىقتى ۇمتىلۋ مەن قۇمارتۋ كوپ بولادى. الپىسىنشى جىلداردىڭ باسى مەن جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا قازاق ادەبيەتى مىنە، وسىلاي دامىپ كەتتى. سوندا ۇلى مۇحاڭنىڭ «جىل كەلگەندەي جاڭالىق سەزەمىز» دەپ اتالى ءسوز ايتقانى بار. ول سول سوزىندە قادىر مىرزا ءالي، تۇمانباي مولداعاليەۆ، ساعي جيەنبايەۆ، جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ، مۇقاعالي ماقاتايەۆتاردى مەڭزەگەن. اتتارى اتالعان دارىن يەلەرى ادەبيەتتى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە العا سۇيرەدى. ودان كەيىنگى بۋىن قازاق ولەڭىنىڭ كوكجيەگىن ودان ءارى كەڭىتتى. راسىندا دا قاداعاڭنىڭ «بابامىزدىڭ شوق باسقان تابانىمەن، بىردەي ەكەن جاقسىسى جامانىمەن»، تۇماعاڭنىڭ «مەن سەنى جاقسى كوردىم بالا كۇننەن، سولىقتاپ كوزىمدى الماي قارادىم مەن» جانە مۇقاعاليدىڭ «جايلاۋ ەدى، جايلى ءبىر ءىڭىر ەدى، جۇلدىز تامىپ كەتەردەي كىدىرەدى» دەگەن تىركەستەرىنەن بايقاپ تۇرساڭ، كوز الدىڭدا قالاتىن پەيزاجدار ءومىردىڭ سۋرەتىن بەرەدى.
ال، سەكسەنىنشى جىلدارداعى ادەبيەت بۇل يگەرىلگەن ۇعىمنان دا ىلگەرىلەي ءتۇستى. قالامگەرلەر ادامنىڭ ىشكى جاندۇنيەسىنە ۇڭىلە باستادى. اسىلىندا، ادەبيەتتىڭ ءوز مىندەتى سول بولاتىن. قازىرگى جاستارعا ادەبيەتكە كەلۋدىڭ قيىن بولاتىنى سول يگەرىلىپ قويعان دۇنيەلەردەن دە وزگەشە دۇنيە تابۋ. جاڭا سۇرلەۋ سالۋ قيىنعا سوققاسىن جاستار وتكەنگە ەلىكتەۋ، ءنازيرالاۋ، قايتالاۋعا بوي الدىرىپ، اعا بۋىن سالعان سۇرلەۋدەن شىعىپ كەتە الماي جاتىر. ارينە، ىزدەنۋ كەرەك. جۇمەكەن مەن مۇقاعاليدان سوڭ ولەڭ جازباي كەتەمىز بە دەگەن دە وي بولعان، ءتىپتى، «اباي جولىنان» اسىرىپ نە جازامىز دەپ جۇرگەندە جاقسىلى-جاماندى ەڭبەكتەر دۇنيەگە كەلدى. حاق ءتىل مەن جاقتى سۇرىندىرمەسە، بۋىندار ساباقتاستىعى ءوز جالعاسىن تابادى دەگەن ويدامىن.
- بۇگىندە قازاق پوەزياسىندا مەكتەپ بار ما؟ اعا بۋىننان جاس بۋىنعا جول سىلتەپ، باعىت- باعدار بەرىپ تۇراتىن كىمدەردى ايتا الاسىز؟
- ەكى-ءۇش مەكتەپ بار. مىسالى، قاداعاڭنىڭ، مۇقاعاليدىڭ، جۇمەكەننىڭ، تۇماعاڭنىڭ مەكتەپتەرى. ءبىراق وسىنىڭ قاي-قايسىسىنان دا تەرەڭىرەگى جۇمەكەن اعايدىكى. ءالى دە مەكتەپتەر قالىپتاسىپ كەلەدى. ءبىراق ولار تۋرالى ايتۋ ەرتەرەك شىعار. قازاقتىڭ عالامات اقىنى ءابدىلدا تاجىبايەۆ كەزىندە مۇقاعاليدى قاتتى قولپاشتادى. مۇقاعاليدىڭ «تۇرعاندا ۇيقى-تۇيقى اق سامايىڭ، مەن قالاي، ابە، سەنى جات سانايىن. ابىرجىپ اساڭدى ۇستاپ وتىرعانىڭ، اشۋلى گروزنىي پاتشادايىن» دەپ ەركەلەدى.
بىردە «تەنتەك» مۇقاڭ «ابەكە، ءسىز مەنى قولداپ، «اقىن بولادى» دەپ جەلپىندىرمەگەنىڭىزدە، مەن وسى كۇنى وبكوم حاتشىسى بولاتىن ەدىم» دەگەن ەكەن. قازاقتىڭ ءابىشى مەن مۇحتارلارى قولتىعىمنان دەمەمەگەندە مەن دە تۇيەشى بولىپ كەتەر مە ەدىم؟ ءيا، بۇگىندە جاستارعا ادەبيەتتەگى وسىنداي اڭىز كەرەك. امانحان ءالىم دەگەن اقىن دوسىم بار. مىنە، سول مەنىڭ اڭىز كەيىپكەرىم. «جالاڭاش بار دا جاۋعا ءتي، اجالىڭ كەلمەي ولمەيسىڭ» دەگەندەي، ول ءوزى جالاڭاش باتىر. كەي ارەكەتتەرى شىندىق ءۇشىن جەل ديىرمەنمەن كۇرەسكەن دون كيحوتقا ۇقساڭقىراعانىمەن، ادەبيەتكە دەگەن ادالدىعىنا سۇيسىنەسىڭ. جۇرتتار ونى ءاپىل- ءتاپىل سويلەيدى دەپ كوپ ۇناتا بەرمەيدى. باسىمدى يەتىنىم - شىندىقتى ايتۋدا ول ۇنەمى الدا جۇرەدى. جاستايىمنان اجەمنىڭ تاربيەسىندە بولعاندىقتان جۇرەگىم جۇمساقتاۋ. مەنىڭ وسى ولقىلىعىمنىڭ ورنىن دوسىم تولتىرىپ جۇرەدى. جاستارعا ايتا المايتىن سىن-ەسكەرتپەلەردى وسى دوسىم بەتىڭ-ءجۇزىڭ بار دەمەي اقتارا سالادى. ءتىپتى، كەيبىرىنە «مىنا ولەڭىڭ ناشار، سوندىقتان ادەبيەتتى قوي. ءالى جاسسىڭ، ودان دا ەرتەڭ وكىنىپ قالمايتىنداي حارەكەت قىل، باسقا كاسىپتەن باقىتىڭدى ىزدە» دەپ شورت كەسەتىن.
- «ادەبيەتىمىزگە جاڭا كەلگەن جاستاردى «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى شەتەلگە جىبەرىپ وقىتسا، ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ وزگە ەلدەردە ناسيحاتتالۋىنا جول اشىلار ەدى» دەپ ەدىڭىز ءبىر كەزدەرى. ناتيجە بار ما؟
- نەشە جىلدان بەرى وسى ماسەلەنى ايتىپ كەلە جاتىرمىن. ونىمەن اينالىساتىن ادام جوق. ادەبيەتشىلەردىڭ مادەنيەت مينيسترلىگىنە دە، ءبىلىم مينيسترلىگىنە دە كەرەگى بولماي تۇر. قازىر جىل سايىن 3 مىڭداي بالا شەتەلدە ءبىلىم الىپ كەلەدى. ونىڭ باسىم بولىگى ەكونوميست، ينجەنەر ماماندىقتارى، ىشىندە ادەبيەت پەن مادەنيەت جوق. سوندىقتان قازاقتىڭ گەنوفوندى السىرەپ بارا جاتقانى انىق. ماسەلەن، شەتەلدەن مىقتى ەكونوميست شاقىرىپ، ەكى جىلعا ءدارىس بەرگىزۋگە بولاتىن شىعار، الايدا، ەكى جىلعا كەلىپ ادەبيەتتى جاساپ بەر دەپ شەتەلدەن مامان شاقىرا المايتىنىمىز انىق. شەتەلدە قازاق ادەبيەتىنىڭ ناسيحاتى از. راس، ءبىراز دۇنيەلەر كورشى تۇركى تىلدەس اعايىندارعا تام- تۇمداپ اۋدارىلىپ جاتىر.
كەڭەس وداعى كەزىندە «ادەبيەتتىڭ دوستىعى - حالىقتار دوستىعى» دەگەن ۇران بولعان، كورشى ورىس پەن وزبەك ءبىزدىڭ كىتاپتارىمىزدى اۋداردى ما، ءبىز دە ولاردىڭ تانىمال تۇلعالارىنىڭ ەڭبەكتەرىن ءتارجىمالايىق. وسى ىستى جازۋشىلار وداعى ۇيلەستىرۋى كەرەك ەدى. الايدا، 20 جىل كولەمىندە ەلدى ەلەڭ ەتكىزەتىندەي ەشتەڭە اتقارىلمادى. بارلىعى دەرلىك بەتىمەن كەتكەن ات سەكىلدى. ءتۇبى قاي جەرگە بارىپ توقتارىمىزدى قۇداي ءبىلسىن. كورشى وزبەكتەردە «جاھون ءادابياتى» دەگەن جۋرنال بار. وندا الەمدىك ادەبيەتتىڭ جاۋھارلارىن ۇدايى بەرىپ تۇرادى. ول بىزدە دە بار. ءبىراق تارالىمى از بولعاندىقتان استانادان بەرى قاراي ەشكىم وقىمايتىنىن ەسكەرمەيمىز. ءتۇپتىڭ تۇبىندە مەملەكەت ادەبيەتتى ءوز قامقورلىعىنا الماسا بولماس.
ايتىس شوۋعا اينالىپ بارادى
- جاس بۋىندا ەلىكتەۋ باسىم دەيسىز. قازاق پوەزياسىندا قاراپايىمدىلىقتان تەرەڭدىككە ۇمتىلعان اقىن رەتىندە جاستارعا قانداي اقىل-كەڭەس ايتاسىز؟
- جاستاردى وقىمايمىن دەگەنمەن دە، اراسىندا باقىلاپ وتىرامىن. ماعان ەلىكتەيتىنىن، سۇيەكتى وي، سۇبەلى ۇيقاستارىمدى «بارىمتالاپ» جاتقانىن دا ءبىلىپ، كورىپ ءجۇرمىن. ول ءۇشىن جاس بۋىنعا وكپە ارتۋ ارتىق بولار. كەيدە، جاس قىز-جىگىتتەر تۋرا مەنى قايتالاپ، ونىسىن وزىمە وقىتىپ، باعا سۇرايتىنىن قايتەسىڭ؟! بىلاي قاراعاندا ءوز ولەڭىمدى وزىمە سىناتىپ وتىرادى. اينالايىن-اۋ، ءوز سوقپاعىمدى قالاي جامان دەپ ايتا الامىن؟ جاس كەزىمدە مەن دە ءمۇيىزى قاراعايداي توقاش بەردياروۆ پەن قۋاندىق شاڭعىتبايەۆقا ەلىكتەدىم. ارىسى ماعجان جۇمابايەۆپەن «اۋىردىم».
سوناۋ جىلدارى الماتىداعى ابىلاي حان كوشەسى مەن بۇرىنعى كيروۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى باس پوشتا الدىندا ءبىر تاتار كەمپىر «كيتاپ ال، كيتاپ ال، گەومەتريا ال، بيولوگيا ال» دەپ تۇراتىن. قانشا دەسەڭ «25 سوم» دەيتىن. ول كەزدە وقۋلىق نەبارى 20 تيىن تۇرادى عوي. ال، ءىشىن اشىپ قاراساڭىز ماعجاننىڭ ولەڭدەرى. سىرتىن وقۋلىقتاردىڭ تىسىمەن تىستاپ قويعان. ستۋدەنتتىك جىلدارى سونى جاتتاپ وستىك. كەيىننەن مۇرات اۋەزوۆكە بەرگەنىمدە ماعجاننىڭ جىرلارىن ءسۇيىپ تۇرىپ، ماڭدايىنا باسقانىن كوردىم. نەگىزىندە ەلىكتەۋ نامازدىگەر مەن اقشامنىڭ اراسىنداي بولۋى ءتيىس. ودان ارعىسى تالاپكەرگە سىن. بىزدىكى سول جاستىڭ كۇنى ەرتەڭ ءوز سوقپاعىن، ءوز جازۋىن تاۋىپ كەتەر دەگەن ءۇمىت قانا. پوەزيادا مەكتەپ دەگەن ۇعىم بار. قازاق پوەزياسىندا وزىندىك مەكتەبى بار اقىن رەتىندە قۋاندىق شاڭعىتبايەۆ اعانى قاتتى باعالايمىن. ۇلتتىق پوەزيانىڭ نەگىزىن سالدى. انىعىندا، نەگىزىن سالۋ دەگەن ولەڭدى جاقسى جازۋ دەگەن ءسوز. مەن الدىڭعى بۋىن اقساقالداردان ءبىر جاقسى قاسيەت جۇقتىردىم. ول قانداي قاسيەت دەسەڭىز قالام مەن اق قاعازعا ادالدىقتى، ادەبيەتكە ادال قىزمەت ەتۋدى ۇيرەندىم. قازاق دەگەن حالىققا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ جولىندا اتاق، اقشا، مانساپ دەگەننىڭ تۇككە تۇرعىسىز ەكەندىگىن سول ابىز اقساقالدار ءوز ىستەرىمەن دالەلدەپ كەتتى.
- «ادەبيەتتىڭ تابالدىرىعىن جاڭا اتتاعان جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنايى قارجى بولىنەدى. ءارى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى تۋىندىلارى جارىققا شىعادى» دەگەن ۇمىتكە تولى اڭگىمەلەر ايتىلدى. قانشالىقتى شىندىق؟
- جاس جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىن شىعاراتىن «جالىن» دەگەن باسپا بار. ءوزىم باسقاراتىن باسپا بولماعاندىقتان «جالىننىڭ» بۇل ماسەلەمەن قانشالىقتى اينالىسىپ جاتقاندىعىنان حابارىم جوق. بىلەتىنىم، قاي ءبىر جىلدارى مادەنيەتتىڭ باسىندا ادەبيەتتى تۇسىنەتىن، رۋحانياتقا جاقىن ازامات مۇحتار قۇل-مۇحاممەد وتىرعان شاقتا جاستارعا جاپ-جاقسى قامقورلىق جاسالدى. ونىڭ الدىندا، جۇماعاليەۆتىڭ كەزىندە جاعداي قيىن ەدى. نەگىزى جاستارعا كىتاپ شىعارۋ تۇك تە قيىن ەمەس. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ادەبيەتتەر تىزىمىنە جاستار شىعارماشىلىعى دا ەنەدى. وزبەك، تاجىك، قىرعىز اعايىنداردا مۇنداي مۇمكىندىكتەر جوق. بۇل ەلىمىزدىڭ جەرىنىڭ استى مەن ۇستىنە بەرىلگەن ەن بايلىقتىڭ ارقاسىندا كەلىپ وتىر. وكىنىشكە قاراي، «كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ىشەدى» دەگەندەي، پاراقتالمايتىن دا كىتاپتار شىعىپ كەتىپ جاتىر. مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جانىندا ارنايى كوميسسيا بار. ءبىراق ول كوميسسيانى جۇيەلى جۇمىس ىستەيدى دەي المايمىن.
- «ءسىز ساياساتپەن اينالىسپاساڭىز، ساياسات سىزبەن اينالىسادى» دەگەن ءتامسىل بار. اقىنداردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىنە قالاي قارايسىز؟
- مۇحاڭ (م. شاحانوۆ) قالاي بولعاندا دا ەلدىك مۇددە جولىندا كۇرەسىپ كەلە جاتقان تۇلعا. سوندىقتان مەن مۇحاڭدى قولدايمىن. وسىدان ءبىراز بۇرىن «مادەنيەت» تەلەارناسىنداعى «كىتاپحانا» باعدارلاماسىندا ول كىسى تۋرالى جىلى پىكىر ايتقانمىن. قازاققا دەگەن جاماندىق بۇل كىسىدە اتىمەن جوق. قالاي بولعاندا دا «قازاققا بولسىن» دەپ جۇرگەن ادام. بۇل كىسىنى مازاقتايتىندار كوپ، «تراكتورشى»، «ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى تومەن»، «سوزاققا نەمەسە جەتىسايعا بارىپ قازاق ءتىلى تۋرالى اڭگىمە ايتادى. ورىستى ەمگە تاپپايتىن قازاقتىڭ قايناعان ورتاسىندا جاستارعا اعىلشىن، ورىس تىلدەرىن ۇيرەن دەپ ايتۋى كەرەك ەدى» دەپ اقىلگويسيتىندەردىڭ مازاعىنا ءالى تويتارىس بەرىپ كەلەمىن.
- «ايەلدەن اقىن شىقپايدى، ءبيشى نە كۇيشى بولماسا» دەيسىز. وسى كوزقاراسىڭىزدا قالاسىز با؟
- «پايعامبارلىق پەن اقىندىق بۇيىرعان باستان ەركەككە» دەپ جىرلاعانمىن. سول ويىمدا قالامىن. جالپى الەمدە 124 مىڭ پايعامبار بار دەلىنەدى. ال، «قۇران كارىمدە» 21 پايعامباردىڭ اتى بار. سول پايعامبارلاردىڭ ىشىندە ءبىر ايەلدىڭ اتى جوق. ايتسە دە ولار دا انادان تۋىلعان. اقىندىقتى قيماي وتىرعان جوقپىن. اقىندىق ازاپتى جول. باسىڭا مىڭ باتپان جۇك ارتىپ الاسىڭ. وعان نازىكجاندىنىڭ شىدامى جەتە بەرمەيدى. مىنانى ءتۇسىنىپ العان ءجون. قازاقتا اقىن دەگەن ۇعىم بار، ولەڭشى دەگەن ۇعىم بار. ولەڭدى ەكىنىڭ ءبىرى جازادى. تۇيە مىنگەن قازاقتىڭ ولەڭ ايتپايتىنى جوق. ءبىراق ول اقىن بولۋ دەگەن ءسوز ەمەس قوي. وسىنى ايتقاندا ءبىراز اپالارىم وكپەلەدى. ەندى وزدەرى بىلەدى. ايتىس قازاق پوەزياسىنىڭ دەڭگەيىن ءتۇسىرىپ جىبەردى، بۇل اشتى شىندىق! قازىر قاراپايىم قازاق ايتىستاعى «ءاي، اۋىلىڭ امان با ەكەن-اي، اينالايىن-ەي» دەگەندى پوەزيا دەپ قابىلداپ قالدى. سوسىن راۋشانوۆ تا سونداي ولەڭ جازسا دەيدى. ءبىزدىڭ ادەبيەت ءوستى. زامان اعىمىنا ساي ايتىستىڭ دا ءوز اۋديتورياسى بولۋى كەرەك. ونى جالپاق جۇرتقا تىقپالاپ، «ايتىسكەر اقىن» دەپ جازبا پوەزيانىڭ اۋىلىنا ءسىڭدىرىپ جىبەرەمىز. «ۇلتشىل بولۋ ەسكى شاپان كيۋ» دەگەن ءسوز ەمەس. وسىدان 100 جىل بۇرىن حان-سۇلتاندارعا ساداق تولى سايگەزدى وقتاپ تۇرىپ وتكىر سىن ايتقان شىعار. جاسىراتىنى جوق، بۇگىندە ايتىس ادامداردى ماقتانسۇيگىشتىككە، بىرەۋدى وتىرىك ماقتاۋعا، شوۋعا اينالىپ بارادى.
قالعان عۇمىردا وسى قارىپپەن جازاتىن شىعارمىن
- «جالعىزدىق - ادامعا وتىرىك ايتقىزبايدى» دەيدى. قانشالىقتى شىندىق؟
- انىعىندا، بۇل قوعام سەنىڭ جالعىز قالۋىڭا مۇرسات بەرمەيدى. ءبىر ولەڭىمدە ريم يمپەرياسىنىڭ كەزىندە ءبىر بالا سوپىنىڭ ريم قالاسىن تاستاپ شىققانى ايتىلادى. سوندا اعاسى «ەي، باقىتسىزسىڭ عوي، ولەسىڭ، قايت ارتىڭا» دەيدى. ءيا، ونىڭ بەيشارا، كەدەي، ەكەنى راس. ءبىراق، باقىتسىز دەگەنى وتىرىك ەدى دەيدى. سەبەبى، ول كۇللى ريمدى تاستاپ، باقىت ىزدەپ بارا جاتىر. بالكىم، جولى ساتسىزدەۋ بولار. دەگەنمەن، وندا ماقسات بار ەدى دەپ اياقتاپپىن. «ءبىر جەردە تۇرىپ قالسا سۋ دا ساسيدى» دەگەندەي، «جازۋشى» باسپاسىن 15 جىلدام استام ۋاقىت باسقارىپپىن، كەيدە ورنىمدى جاستارعا بوساتىپ بەرسەم بە دەپ ويلاپ قويامىن. العاشقى جىلدارى قازاق پوەزياسى مەن پروزاسىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ادەبيەتتەر تىزىمىنە ەنگىزىپ، مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىپ وتىرۋعا قول جەتكىزدىك.
قازاق ادەبيەتىنىڭ 100 تومدىعى دەيتىن ۇلى ەڭبەكتىڭ العاشقى 17 تومدىعىن وسىندا شىعارتتىم. 20 تومدىق مادەنيەتتانۋ مەن 30 تومدىق فيلوسوفيالىق دۇنيەتانۋدىڭ جيىنتىعىن باستىردىق. قازاقتىڭ 100 رومانى، قازاق داستاندارىنىڭ 50 تومدىعىن شىعارىپ جاتىرمىز. العاش وسى باسپاعا كەلگەنىمدە مەكەمە يتكە سۇيەك قارىز ەدى. قازىر ەلدەگى 130 باسپانىڭ ىشىندە العاشقى وندىققا ەنىپ وتىر. مەنىڭ ميسسيام وسىمەن ءبىتتى. ەندىگى كەزەك جاستاردىكى.
- ولكەنىڭ اۋەدە ۇشقان قۇسىنان تارتىپ، بەتكەيدەگى بەتەگەسىنە دەيىن جىرعا قوسقان ەسەنعاليدىڭ «شىقتىڭ ءولىمى» اتتى جىرى بار. قازاق پوەزياسىندا جازىلۋى وزگەشە دەپ سانالعان وسى ولەڭىڭىز تۋرالى بايانداپ بەرسەڭىز.
- مۇقاعالي اعا نە دەيدى؟ «ولەڭ دەگەن تۋمايدى جايشىلىقتا، ولەڭ دەگەن تۋلايدى قايشىلىقتا» دەيدى. سول جىلدارى كوپ جازىپ ءجۇردىم. ويتكەنى, سول ساتتە شەشەم قايتىس بولدى. اكەمنەن ەرتەرەكتە كوز جازىپ قالعانمىن. «شەشە» دەگەن اياۋلى ۇعىم عوي. قابىرعامدى تانىمنەن تىرىدەي سۋىرىپ العانداي كۇي كەشتىم. پارىقسىز اق قاعازعا سيا توگە بەرۋگە دە بولمايدى. كەيىننەن جازباي كەتتىم. مەنىڭ قاتارلاستارىمنىڭ الدىندا 12 توم، كەيبىرىندە 6-7 توم ولەڭ بار. مەندە بار بولعانى ءبىر- اق توم. ونىڭ ءوزى دە 20 باسپا تاباققا جەتپەيدى. كەيدە ءوزىمدى «جوققا جۇيرىك جەتپەيدى» دەپ جۇباتامىن.
- لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە بايلانىستى ءوز ويىڭىزدى ايتىپ وتسەڭىز.
- وزبەكتەر لاتىنعا بىزدەن بۇرىن ءوتتى. قىسقاسى، ولاردا جاعداي وتە ناشار. وزبەكتىڭ سانى - 30 ميلليون. مىنە، وسىنداي حالىقتىڭ ادەبي جۋرنالدارىنىڭ تيراجى 3 مىڭنان اسپايدى. سەبەبى، اعا بۋىن كەيىنگى بۋىندى تۇسىنبەيدى. بۇل تۋرالى وزبەك قالامداستاردان سۇرادىم. ايتۋلارىنشا، وزبەكتىڭ جاستارى چەرنيايەۆكادان بەرى اسقاننان كەيىن بەيشارا بولىپ قالاتىن كورىنەدى. نە ورىسشا بىلمەيدى، نە كيريلليتسانى وقي المايدى. مۇحتار شاحانوۆتىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشپەيىك دەپ جۇرگەنىنىڭ ءوزى وسىنداي قورقىنىشتان تۋعان با دەيمىن.
دەگەنمەن، ءتۇبى ورىستان ىرگەمىزدى اۋلاق سالعانىمىز ءجون. ارينە، ورىستاردىڭ بىزدەي اقكوڭىل «كورشىسىن» ۇزىن ارقان، كەڭ تۇساۋمەن تۇساۋلاپ وتىراتىنى، بىزدەن ايرىلىپ قالعىسى كەلمەيتىنى بەلگىلى. عابيت مۇسىرەپوۆ اقساقالدى جاقسى بىلەتىنمىن. ءبىر قىزىعى، عابيت اقساقال دا، ونىڭ رۋحاني دوسى عابيدەن مۇستافين دە تەك احمەت بايتۇرسىنوۆ نەگىزىن قالاعان توتە جازۋمەن جازىپ ءوتتى. دەگەنمەن، كيريلگە، لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە قارسى بولمادى. ارينە، ساۋاتىن سول جازۋمەن اشقاندىقتان ولاردى ەشكىم دە كىنالامادى.
حالىقارالىق بىرنەشە تىل بىلەمىن، الايدا، قالعان عۇمىرىمدا وسى قارىپپەن جازاتىن شىعارمىن. بۇگىندە حالىقتىڭ 60 پايىزى ءوز انا تىلىندە وقىپ جازا المايتىندىقتان، قازاققا ەكىگە ءبولىنىپ قالۋ قاۋپى بار دەگەن وي ايتىلۋدا. وزبەكتەر مەن ءازىربايجانداردىڭ زيالى قاۋىمى جازۋ رەفورماسى تۋرالى ءسوز بولسا، كوز جاسىن كول قىلىپ ايتىپ بەرەدى. ءبىزدىڭ كيريللدەن لاتىن الىپبيىنە كوشۋىمىز مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى قىرۋار قارجى مەن ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىن شارۋا.
- شەتتەن كەلگەن قانداسقا قامقورلىعىڭىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە وسىدان ءبىراز بۇرىن «ەسەنعاليدىڭ ەلۋ قويى» تۋرالى جاقسى ەستەلىك وقىعانىمىز بار. ناقتىراق وزىڭىزدەن ەستىسەك.
- اۋىت مۇقيبەك دەگەن ءىنىم عوي جۇرتتى «شۋلاتىپ» جۇرگەن. نەگىزى مەن تۋرالى وسىرىڭكىرەپ جازىپتى. بىردە الدىما قىتايدان كوشىپ كەلگەن قانداسىمىز سەرىك دەگەن جىگىت كەلدى. دەلدالدار اقشاسىن الداپ الىپ قويعان. كوزى جاۋدىرەگەن شيەتتەي ءۇش بالاسىن كورگەندە قالاي كومەكتەسپەي تۇرا الاسىڭ؟! ەلۋ قازاقى ساۋلىق الىپ بەرگەنىم راس. ەڭبەكقور جىگىت ارى قاراي شارۋانى دوڭگەلەتىپ اكەتتى. بىراق ول ەرلىك ەمەس. ەلۋ ساۋلىق الىپ بەرۋدى جۇرەگى تاس بولماسا، كەز كەلگەن قازاق ىستەي الادى. ءبىزدىڭ قازاق بىرەۋدى ماقتاسا ءتۇبىن ءتۇسىرىپ جىبەرەدى عوي. الايدا، اۋىت ايتقانداي، قاتتى باي دا ەمەسپىن. ءبىرشاما جىلقىلارىم مەن قازاقى توبەت-تازىلارىم بار. مۇنىم ناندىكتەن، بارلىقتان تۋىنداعان دۇنيە ەمەس. انىعى، قازاقى تۇرمىس- سالتتى جاقسى كورەمىن. مەندەگىنىڭ اكەسىندەي بايلىق ۇستاپ جۇرگەندەردىڭ قاسىندا بىزدىكى نە تۇرادى؟ مەنىكى سىرتتان كەلگەن اعايىنعا قايدا كەلدىم دەگىزبەۋدىڭ امالى ەدى...
- حالقىمىزدىڭ ەجەلگى توتەمىندە تۇركىنىڭ تۋىندا قارعا بەدەرلەرى تۋرالى ءسوز بولادى. ءتىپتى، «قارعا تامىرلى قازاق» دەگەن تىركەس بار. «قۇس تانۋشى» ەسەنعالي بۇل تۋرالى نە دەيدى؟
- ماسەلەن، ۇلكەندەر ۇرپاعىن «قارعام»، «قاراعىم» دەيدى. حالىق اۋەندەرىندە «اۋەدە ۇشىپ جۇرگەن الا قارعا، ولەڭ ايتىپ بەرەيىك بالالارعا» دەگەن جولدار قارا قۇستىڭ بىزگە قاتىسى بار ەكەندىگىن ايعاقتاسا كەرەك. وسىدان شىعاتىن قورىتىندى، يسلامنان بۇرىن، ءتىپتى تۇركىلىك كەزەڭنەن دە ءارى قازاق دەگەن حالىق بولدى. بالكىم، ونىڭ اتاۋى باسقا بولعان شىعار. مەنىڭشە، قارعا تامىرلى دەگەن ءسوز انىعىندا «قارعى تۇمارلى قازاق» دەگەن شىعار دەگەن جەكە ويىم بار. ءبىزدىڭ كوپ سوزدەرىمىز دىبىستىق وزگەرىسكە ءتۇسىپ كەتكەندەي سەزىلەدى. قارعى ول كادىمگى بۇيىم، ال، تۇمار «جانىم-اۋ مەنىڭ جاعاما تاعار تۇمارسىڭ» دەپ كەلەتىن جىر جولدارى بار. سوسىن حاق يسلامدى ۇستانعانىمىزدى ەسكەرسەك، سوڭعى تىركەس اقىلعا قونىمدى كورىنەدى. انىعىن، لينگۆيستەر ايتا جاتار. ماسەلەن، باتىرلار جىرىندا «ارعىماق قارا قۇلا جالسىز، ەل مالسىز، اللانىڭ نە بەرەرى بولجاۋسىز، جولداستارىم مۇڭايما» دەيدى.
ءبىرىنشىسى، ول قارا بولعاسىن قالاي قۇلا بولادى؟ دۇرىسى «قارا قۇنان جالسىز، ەل مالسىز» بولۋى مۇمكىن. باسقا ەلدەردە ول باسقاشا ۇعىم بەرسە دە، قازاقتىڭ دۇنيەتانىمىندا قارعا جاقسىلىقتىڭ سيمۆولى بولعانى انىق.
- تاعىلىمدى سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
سۇحباتتاسقان نۇرشات توكەن
Alashainasy.kz
