دوللار، ەۆرو، يۋان، قاي ۆاليۋتا سەنىمدى؟
2015 - جىل تابالدىرىقتان اتتاعالى بولعان فورەكستىك ساۋدادا ۆاليۋتالار باعامىنىڭ قۇبىلمالى كۇيى ودان ءارى جالعاستى.
انىعىن ايتار بولساق، رەسەي رۋبلى ونان سايىن قۇنسىزدانا ءتۇستى.
ەۆرونىڭ دا باعاسى ءبىراز تومەندەدى. يەنانىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. ءارى-بەرىدەسىن التىنعا شاققاندا دوللار باعاسى دا ءبىراز ارزاندادى.
ءيا، جىل اياعىنا قاراي ارزانداۋعا ءتيىس التىن ونشا باعاسىن تۇسىرە قويماي، جاڭا جىل باستالىسىمەن سارى مەتالل قايتادان قىمباتتاۋعا ۇمتىلدى. وسىلاردان شىعاتىن جالعىز قورىتىندى - الەمدىك ەكونوميكا تۇراقتى دامۋ ارناسىنا تۇسكەن جوق، سول سەبەپتەن دە ۆاليۋتا نارىعىندا سەنىمسىز بولاشاق جاعدايىنداعى ساۋدا- ساتتىق ءجۇرىپ جاتىر.
سوندىقتان الەمدىك ينتەگراتسيانىڭ جاھاندانۋ زامانىنداعى ءبىر ەلى قازاقستان ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، مەملەكەتتىڭ قازىناسىندا دا، حالىقتىڭ قورجىنىندا دا ءارتۇرلى ۆاليۋتالاردىڭ جۇرگەندىگىن بىلەتىندىكتەن، سولاردىڭ قايسىسى سەنىمدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋدى وسى ماقالانىڭ وزەگى ەتتىك.
دوللار. حالىقارالىق جالعىز ۆاليۋتا - دوللاردىڭ كۇنى قالاي دەسەك تە «ساناۋلى». بۇل جايلى بۇدان 5-6 جىل بۇرىن ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ارنايى ماقالا جازىپ، سەبەپ پەن سالداردىڭ بارلىعىن جانە بولاتىندىعىن ەسكەرتىپ، الەمدى بارشاعا بىردەي قىزمەت ەتەتىن جاڭا ۆاليۋتا جۇيەسىنە كوشۋگە شاقىرعان بولاتىن. سول كەزدە قازاقستان ۇلتتىق كوشباسشىسىنىڭ توسىن پىكىرى ۇلكەن تالقىعا ءتۇستى. ءبىلىمدى توپ كورەگەندىكپەن ايتىلعان ويدى قولدادى. دەسەك تە، دوللاردىڭ قازىرگى حالىقارالىق ۆاليۋتا قىزمەتىنەن ايىرىلىپ قالۋى مەملەكەت ءۇشىن اسا كۇردەلى، قيىن، سالدارلى بولاتىنىن ەسكەرگەن ا ق ش پرەزيدەنتى باراك وباما «دوللار ءالى دە ون شاقتى جىل حالىقارالىق ۆاليۋتا قىزمەتىن اتقارا الادى» دەپ سالدى.
ءيا، بۇل ون شاقتى جىل «دوللاردىڭ تۇياق سەرپەر» سوڭعى كەزەڭى بولارى داۋسىز. ويتكەنى 2027 - جىلدىڭ وزىندە الەمدىك ەكونوميكانىڭ كوشباسشىسى قىتاي بولماق. دەمەك، الەم سەنەتىن ۆاليۋتا «يۋان» بولارى ءسوزسىز. قازىردىڭ وزىندە بۇل باعىتتا قارقىندى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. دەمەك، دوللار اسا سەنىمدى ۆاليۋتا ەمەس. سولاي بولا تۇرسا دا، 5-6 جىل كولەمىندە ول «تاقتان تايا قويماس». سوندىقتان يۋاننان باسقا ۆاليۋتاعا قاراعاندا دوللار سەنىمدى ايىرباس قۇرالى. دەسەك تە، باعالى مەتالدارعا قاراعاندا، ول ءوز قۇنىن ازداپ-ازداپ جوعالتا بەرەدى. سول سەبەپتەن ۇلتتىق قورداعى دوللار ماسساسىن ازايتۋ ەڭ سەنىمدى ارەكەتتەردىڭ ءبىرى بولارى داۋسىز.
ەۆرو. 18 مەملەكەتتىڭ ورتاق ايىرباس قۇرالى يەۆرو - قازىرگى تاڭدا CDR قورجىنىنداعى ەكىنشى ۆاليۋتا. سولاي بولا تۇرسا دا، بۇل ۆاليۋتاعا ەڭ ءبىرىنشى ايماقتاعىلاردىڭ سەنىمى ازايعانداي. گرەكيا ەۋروايماقتان شىعۋدى بولاشاقتىڭ جوسپارىنا ەنگىزگەندەي. ال يسلانديا جالپى ەۋرووداققا كىرۋ جونىندەگى وتىنىشتەرىن قايتىپ الاتىندىقتارىن مالىمدەپ ۇلگەردى.
ۇلى بريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى الداعى سايلاۋدان وتسە، ەۋرووداقتان ەلدى ءبولىپ الىپ شىعۋعا ۋادە بەردى. قىسقاسى، ەۋرووداق ىشىندە الاۋىزدىق پەن ىرۋگە بەتبۇرىس باستالعانداي. وتكەن جىلدىڭ سوڭعى ايى مەن جاڭا جىلدىڭ باسىنان بەرگى فورەكس ساۋداسىندا ەۆرو باعاسىنىڭ ءتۇسۋى وسىنىڭ ايعاعى. قالاي دەسەك تە، ءبىز قازاقستاندىقتارعا جانە ۇلتتىق قورلاردى باسقارۋشىلارعا قازىناداعى ەۆرو ماسساسىن ازايتۋدى ۇسىنار ەدىك.
ويتكەنى قازىرگى جاعداي وسىنى كورسەتىپ تۇرسا، الداعى جاعداي بۇدان دا تۇماندى. ونىڭ باستى سەبەبى - وندىرىستىك ەكونوميكانىڭ العا جىلجىماي قويۋى. ءتىپتى گەرمانيا مەن فرانسيانىڭ ءوزى 2014 - جىلدا جوسپارداعىداي وسىمگە قول جەتكىزە العان جوق.
رۋبل. الەمنىڭ ەرەكشە مازاسىن كەتىرگەن جاعداي - رۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋى. ول وتكەن جىلدىڭ سوڭعى جارتىسىنان جاڭا جىلدىڭ باسىنداعى فورەكس ساۋداسىنا دەيىن باعاسىن شامامەن 50 پايىزعا ءتۇسىرىپ الدى. بۇعان الەمدىك تاۋار بيرجاسىنداعى مۇناي باعاسىنىڭ ءتۇسۋى مەن ەلدەن جاتجۇرتتىق ينۆەستورلاردىڭ اقشاسىن الىپ قاشۋى سەبەپ بولعان دەلىنىپ جاتىر.
قالاي بولسا دا رۋبلدىڭ بۇگىنگى جاعدايى كوز الدىمىزدا. دەسەك تە سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ بۇل جاعدايى رۋبلدەن مۇلدە تۇڭىلدىرمەيدى. بۇل ۆاليۋتا، بالكىم، كوكتەمنىڭ وزىندە- اق باعاسىن وسىرۋگە ۇمتىلادى. سەبەبى الەمدىك بازارداعى مۇناي باعاسى سول ماڭايدا قايتادان وسۋگە ءتيىس. مۇنى دا جاسايتىن حالىقارالىق نارىقتاعى باستى ويىنشىلار - مۇناي وندىرۋمەن اينالىساتىن ترانسۇلتتىق كومپانيالار. دەمەك، رۋبل 2015 - جىلى ءبىزدىڭ تەڭگەگە شاققاندا 1=4 دارەجەسىنە جەتىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. ولاي بولسا، قازىر 1=3 دەڭگەيىندە تۇرعان رۋبلدى «قۇرتا باستاۋعا» اسىقپاعان ءجون.
يۋان. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، قازىردەن باستاپ ءۇمىت ارتاتىن ەڭ سەنىمدى ۆاليۋتا يۋان. بىرىنشىدەن، ول ا ق ش دوللارى سەكىلدى الەمگە «ەسەپسىز شاشىلعان» ۆاليۋتا ەمەس. سوندىقتان ول ءارقاشاندا باعاسىن جوعالتپايدى. كەرىسىنشە، ا ق ش جاعى قىتاي بيلىگىنەن «يۋاني باعاسىن ءوسىرۋدى» تالاپ ەتىپ كەلەدى. ءبىراق بۇل ەل ەكونوميكاسىنا پايدا بەرمەيتىن قادام ەكەنىن بىلەتىن قىتاي بيلىگى ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىن جوسپارلى دەڭگەيدەن اسىرماي تۇر. بىزدىڭشە، مۇنىڭ ءوزى ۋاقىتشا جاعداي. ويتكەنى قىتاي قازىردىڭ وزىندە الەمدەگى ونداعان مەملەكەتپەن ۇلتتىق ۆاليۋتالار بويىنشا ەسەپ ايىرىسۋعا كەلىسىمشارت جاساسقان. ال بۇل - ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءيۋانيدىڭ قىمباتتاۋىن تۋعىزاتىن ءبىر كۇش.
سونىمەن، ءبىز ءبىراز جاعدايدان مالىمەت بەردىك قوي دەپ ويلايمىز. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى جالعىز، ول - تەڭگەنىڭ ەڭ سەنىمدى ۆاليۋتا ەكەندىگى. ال اقشانىڭ قۇبىلۋى بولماي قويمايتىن ءبىر ارەكەت ەكەنىن ەسەرسەك، وندا قولداعى يۋاني ماسساسىن كوبەيتكەننەن پايدالىسى جوق. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي، ءقازىر قالتادا بولسا رۋبلدەن قۇتىلۋعا اسىقپاعان ءجون. ول دا سالماق جينايتىن ۆاليۋتالار توبىنا جاتادى. ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز، ۇلتتىق بانك التىن قۇيمالارىن وتاندىق بازاردا ساتۋعا رۇقسات ەتەتىندەي زاڭ قابىلداتتىرۋعا مۇرىندىق بولسا، دۇرىسى سول. ويتكەنى ۇلتتىق قورىمىزدا دا، وتانداستاردىڭ ساقتىق قورجىنىندا دا سوم التىن جاتسا، ەڭ سەنىمدىسى سول بولار ەدى. ويتكەنى التىن مەزگىل- مەزگىل باعاسىن وزگەرتكەنىمەن، ونىڭ تۇپكى قۇنى ءبارىبىر جويىلمايدى. وسى تۇرعىدان العاندا وتانداستار جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ ءبىر جولى دا وسى ەكەنىن ەسكەرتكىمىز كەلەدى. قازاقستاندىقتاردىڭ جاعدايى جاقسارماي، ساناۋلى وليگارحتار دا، مەملەكەت تە باي بولا المايدى. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز ول ەكەۋىنە دە قۇياتىن جالعىز ءنار قالىڭ بۇقارانىڭ تاپقان- تايانعانى، قالتاسىنداعى بايلىعى. بۇقارا باي بولسا، وليگارح تا، مەملەكەت تە باي. مىنە، وسىنى ۇمىتپايىق.
جۇمابەك ءجاندىلدين
«ايقىن»
