ءبىرجان- سارا ايتىسى بولماعان با؟
جاقىندا «اباي» جۋرنالىنىڭ 1992 - جىلعى №3 ءنومىرىن وقىپ وتىرىپ، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بۇل ايتىس ۇلگىسىن ابايدىڭ اقىن شاكىرتى ءارىپتىڭ شىعارعاندىعى تۋرالى ماقالاسىن وقىپ، تاڭعالدىم.
نە دە بولسا، تاريحي شىندىققا كوز جەتكىزبەك ماقساتتا ايتىستى وقىپ شىعىپ، ول تۋرالى جازىلعان زەرتتەۋلەردى اقتارۋدى ءجون كوردىم.
ادەبيەت تاريحىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ باسىم بولىگى بۇل تاقىرىپتى اينالىپ وتپەگەن. «اناۋ ايتىپتى، مىناۋ بىلاي جازىپتى» دەگەننەن گورى، ايتىستى باسىنان اياعىنا دەيىن وقىپ شىققان ادام ماسەلەنىڭ اق-قاراسىنا ءوزى-اق كوز جەتكىزەدى. مۇحتار ومارحان ۇلى «ابايدىڭ تۋىسى مەن ءومىرى» اتتى ماقالاسىندا اباي ولەڭگە قاتاڭ تالاپ قويعاندىقتان، شاكىرتتەرىن قاتتى سىناپ، مىندەرىن ولەڭگە قوسىپ تا جىبەرگەندىگىن ايتادى:
«ماسەلەن، كوكباي، ءارىپ، شاكەرىم ۇشەۋىنىڭ ءۇش ءتۇرلى ولەڭدەرىن ەسكە الىپ:
حات جازدىم ازىرەت ءالى ايداھارسىز،
بىزدە جوق التىن يەك، سارى الا قىز.
كارىلىكتى جامانداپ، ءولىم تىلەپ،
بولسىن دەگەن جەرىم جوق جىگىت ارسىز، - دەيدى. ...العاشقى جولداعى - «ازىرەت ءالى ايداھاردى» كوكبايدىڭ قىسا جازعىش بولعاندىعىن ايتتى. «التىن يەك، سارى الا قىز» دەپ سىبان ءارىپ دەگەن اقىن «زيادا» دەگەن قىساسىندا سۇلۋ قىزدى سيپاتتايمىن دەپ، يەگى التىن، كوزى گاۋھار دەپ ماقتاۋىن اسىرىپ، تۇسىنە قاراماي، اسىل تاستاردى سىناي بەرسە كەرەك. سوعان ايتىلعان. سوڭعى ەكى اۋىز كارىلىكتى جامانداپ ايتقان شاكەرىم ولەڭىنە ارنالعان.
وسى سوزدەر اقىنداردىڭ بارلىعىنا دا اۋىر تيگەن شىعار. ءبىراق ىشتەرىندە، اسىرەسە ءارىپ قاتتى نامىس قىلىپ كەكتەنىپ، ابايدان ەسەسىن قايىرماق بولىپ، «ءبىرجان- سارانىڭ ايتىسىن» شىعارعان. سوندا سارا ايتتى قىلىپ ابايداعى كەگىن، شىنىمەن-اق، العانداي بولادى. ءبىرجان- سارا ارىپكە، اشەيىن ويدان شىعارعان «گەرويلار» ەسەپتى عانا كەرەك. سوندىقتان ءبىرجاننىڭ ارعىن ەمەس، كەرەي ەكەنىن دە ەسكەرمەگەن. مۇمكىن، ول كەزدە ءبىرجاننىڭ رۋىن بىلمەگەن دە شىعار».
ايتىستان ارعىن مەن نايماننىڭ رۋلىق ءسوز قاعىسى كورىنىپ تۇر. اسىرەسە ايتىستاعى سارانىڭ سوزدەرىنەن توبىقتىنىڭ ءىرى تۇلعالارى قۇنانباي مەن ابايعا قاتتى نارازى ەكەندىگىن بايقايمىز. سارا، ايتىستا اتالعانداي، قاپتاعاي رۋىنان ەمەس، ماتايدىڭ كەنجە دەگەن تارماعىنان. ال ايتىستا سارا ءبىرىڭعاي سىباننان شىققان 17 اقىن مەن بەدەلدى ءبي- بولىستارىن، جارما وڭىرىنە ءماشھۇر ادامدارىنىڭ ەسىمدەرىن جىپكە تىزگەندەي ايتىپ بەرەدى.
اباي تانۋشى قايىم مۇحامەدحان ۇلى «ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى» اتتى كىتابىندا جەتىسۋدىڭ 18 جاستاعى قىزى قانشا جەردەن «شەجىرەشى» دەسەك تە، سىباننىڭ ادامدارىن ءبىلۋى قيىن دەيدى. قايىم اتانىڭ: «لەپسى، زايسان، سەمەي ۋەزدەرىنە قارايتىن قاراكەرەيدىڭ بەلگىلى ادامدارىنىڭ اتى اتالماي قالعاندارى جوق. وسىلاردىڭ ءبارى ماتاي قىزى سارانىڭ اۋزىنان ماقتالادى.
ال ماتايدىڭ بۇلار قاتارلى اتاقتى ادامدارى، مىسالى، بۇعىباي باتىر، جاپالاق ءبي، سادىر سيقىمباي، قىزاي بالاپان ءبي تاعى باسقالار سارانىڭ اۋزىنا دا الىنباي قالادى. سول سياقتى «قاراكەرەي اقىنى تۇبەكپەن مامان الدىندا ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن ايتىسقان» دەيتىن ماتايدىڭ اتاقتى اقىنى تولعانباي دا سارانىڭ اۋزىنا الىنباي قالعان»، - دەگەن سوزىندە كورە بىلگەنگە استارلى اقيقات جاتىر. ب. ەردەمبەكوۆ تە اتى اتالعان ادامداردىڭ ساراعا ەمەس، ارىپكە تۋىس، جەرلەس ەكەندىگىن جانە ولاردىڭ بەدەلىن ءارىپتىڭ جاقسى بىلگەندىگىن ايتادى.
باۋىرجان ەردەمبەكوۆ، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، ابايدىڭ اقىندىق ورتاسىن زەرتتەۋشى:
- ايتىستىڭ تولىق نۇسقاسى دەپ تانىلىپ جۇرگەن 1899 - جىلعى زايسان نۇسقاسىن نەگىزگە الساق، ءارىپ ءبىرجان مەن سارانىڭ كەزدەسۋىن، ونداعى ولەڭ-سوزدەرىن ارقاۋ ەتە وتىرىپ، ايتىستى بەلگىلى ءبىر سيۋجەتتىك جەلىسكە قۇرىلعان كوركەم شىعارما ەتىپ جازعان.
ءبىرجاننىڭ ەشكىولمەسكە كەلۋى، سارانىڭ شەشەسىمەن، سىڭلىسىمەن ايتىسۋى، نايمان مەن ارعىن، دالىرەك ايتقاندا، ارىپكە جاقىن تاقىرىپ - سىبان- توبىقتى اراسىنداعى تارتىستى سارانىڭ باس بوستاندىعى سياقتى تاقىرىپقا ۇشتاستىرىپ اكەپ، ادەمى سيۋجەتتىك جەلىس قۇراۋى ءارىپتىڭ تولىق اۆتورلىق قۇقىعىن ايقىندايدى.
«ءبىرجان - سارا ايتىسىنىڭ» ءارىپ تاڭىربەرگەن ۇلى قولىنان تۋعان كوركەم تۋىندى ەكەندىگىن قۋاتتايتىن نەگىزگى دەگەن ماسەلەلەر:
- «ءبىرجان - سارا ايتىسىن» ءارىپ جازعان دەگەن پىكىرلەر توڭكەرىسكە دەيىن جانە ودان كەيىنگى 30-جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن تالاسسىز تۇردە ايتىلىپ كەلدى؛ - ايتىستىڭ كوركەم شىعارماعا ءتان بەلگىلەرىن اتاساق، بىرىنشىدەن، ايتىس باس- اياعى جيناقى، وقيعاسى بار، بەلگىلى سيۋجەتكە قۇرىلعان، ەكىنشىدەن، جەرى شالعاي ەكى ءوڭىر اقىندارىنىڭ ءسوز ساپتاۋى، ولەڭ قۇرۋلارى، بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا، ءستيلى ءبىر. وسىنداي كوركەمدىگى ءمىنسىز ايتىس قۇرۋ ءۇشىن ۇلكەن ايتىس اقىنى بولۋ شارت. ال ءبىرجان، ەڭ الدىمەن، ايتىس اقىنى ەمەس، سارانىڭ دا بىزگە جەتكەن ايتىستارى مۇنداي كوركەمدىك بيىكتەن كورىنبەيدى؛
- ايتىستا ءوزىن ارعىنمىن دەگەن ءبىرجان - ارعىن ەمەس، كەرەي رۋىنان. سارا دا، ايتىستا اتالعانداي، قاپتاعاي رۋىنان ەمەس. سارا ماتايداعى كەنجە دەگەن ەلدىڭ تاستەمىر دەگەن از عانا رۋىنان شىققان. ءوز رۋىنىڭ اتىنان سويلەمەۋ - ايتىسقا، جالپى، اقىندار تابيعاتىنا جات نارسە. قالاي دەسەك تە، ءبىرجاندى - ارعىن، سارانى قاپتاعاي ەتىپ وتىرعان - ءارىپ؛
- ايتىس ارعىن مەن نايمان، ونىڭ ىشىندە ماتاي اقىندارىنىڭ اراسىندا بولدى دەگەن كۇندە دە، ەكى اقىننىڭ رۋ جاعىن ءسوز ەتكەندە توبىقتى مەن سىبانعا اۋىپ كەتۋى - تاعى دا ءارىپتىڭ كوركەم تۋىندىنىڭ تارتىسىنا ىڭعايلاعان ءادىسى؛
- ايتىستاعى اباي مەن قۇنانبايعا قاتىستى سوزدەر تاعى دا ارىپكە قاتىستى. ءارىپتىڭ «زيادا- شاھمۇرات» قيسساسىنىڭ اباي تاراپىنان سىنالۋى، ءارىپ سونى كەك كورىپ (بۇل ارادا ونەر ادامدارىنىڭ اراسىنداعى شاكىرتتىڭ ۇستازعا دەگەن ارتى جوق اشۋى دەپ ۇققان ءجون)، ايتىسقا ابايدى جامانداعان سوزدەر قوسادى. بۇل تۋرالى تۇراعۇل اباي ۇلىنىڭ ەستەلىگىندە دە ايتىلعان. قۋانىشباي اقىنمەن ايتىسىندا دا ءارىپ بۇل قۇبىلىستى موينىنا الا جاۋاپ قايىرعان.
اقيقاتتى اقتارامىن دەگەن ادامعا قايىم اتانىڭ كىتابىندا دالەل جەتەرلىك. كوزكورگەن ادامداردىڭ ناقتى پىكىرى كوڭىلىمىزدى كونشىتەدى. ءارىپتى كورگەن اتاقتى حالىق اقىنى نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ ەستەلىگىندە سەمەيدە ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇل ۇيگە كوكباي، ارىپتەر كەلدى دەگەن سوڭ، سولارمەن تانىسۋعا بارىپ، قوناقتاردىڭ ىشىندەگى قانىشتىڭ اعاسى ابىكەي ساتپايەۆ ارىپتەن «ءبىرجان- سارا ايتىسىن» ءسىز شىعاردىڭىز با؟» دەپ سۇراعاندىعىن ايتىپتى. سوندا ءارىپ: «ءيا، بۇل ايتىستى بىرەر سەبەپپەن مەن جازىپ ەدىم. بۇل سوزدە قانشا كىنانىڭ بار ەكەنىن ءوزىم دە بىلمەيمىن، ايتەۋىر، «ءبىرجان - سارا ايتىسى» دەپ جازدىم»، - دەگەن ەكەن.
بۇل ايتىستى بارىنشا زەرتتەگەن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ جاسى ەلۋلەردەگى سارامەن كەزدەسىپ، ارنايى سۇراعانىندا: «ونى شىعارىپ جۇرگەن ءارىپ قۋ عوي»، - دەگەنى دە بار.
1936 - جىلى جامبىلدىڭ مەرەكەسىن تويلاۋعا الماتىعا كەلگەن حالىق اقىندارىنىڭ ءبىر وتىرىستا ايتىستى ءسوز قىلعانىن ءسادۋ ماشاقوۆتىڭ ەستەلىگىنەن بايقادىق. سوندا ءىلياس: «ايتىس اقىندارى قولما- قول سۋىرىپ سالىپ ايتادى. ال بىردەن مۇنداي مازمۇندى، كوركەم ولەڭ شىقپايدى. بۇل كوپ ويلانىپ، تولعانىپ جازعان ءبىر اقىننىڭ عانا ولەڭى بولۋى كەرەك»، - دەگەن ەكەن.
ءتۇيىن
تاريح بەتىندە كوركەم سيۋجەتتى شىعارما بولىپ قالعان «ءبىرجان- سارا ايتىسىن» جازىپ، ابايدىڭ سىناۋىمەن قۇندى مۇرا قالدىرعان ءارىپ تاڭىربەرگەن ۇلىنا ۇرپاقتىڭ العىستان باسقا ايتارى جوق. ءارىپ تەك ءبىرجان مەن سارانى عانا ءسوز قاعىستىرتىپ قويماي، «تاۋكە مەن ۇرقيا ايتىسى» سىندى قازىنانى شىعارىپ، قازاق ادەبيەتىنىڭ توزبايتىن جاۋھارىنا اينالدىردى.
ارينە، اۋادان الىنعان اقپار ەمەس، راسىندا، تاريحتا بولعان ءبىرجان سال مەن اقىن سارانىڭ كەزدەسۋىنەن تۋعان تۇيتكىلدى وي ەدى.
جيەنقۇلداي جامانعا ايتتىرىلعان سارانىڭ تاعدىرىنا الاڭداعان ءبىرجاننىڭ ادەيىلەپ جەتىسۋعا ىزدەپ بارىپ، تۇرىسبەك قاجىعا ارىز ايتقانىن سارا تاستانبەك قىزىنىڭ ءومىرىن تەرەڭ زەرتتەگەن ت. قاليلاحانوۆ تاپتىشتەپ جازعان.
دەمەك، ءبىرجان مەن سارا اراسىنداعى اڭگىمە تاريحتا بولعان، ءبىرجان مەن سارا ءبىر- بىرىنە قانشاما ولەڭ ارناعانىنا قاراپ، بۇل ايتىسقا نەگىزگى تۇلعالاردىڭ دا ۇلەسى بار ەكەندىگىن ۇمىتپاعان ءجون. ارنايى ءسوز قاعىستىرىپ ايتىسپاسا دا، ومىردە بولعان كەزدەسۋدى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرۋدى، قوعامنىڭ ايەل زاتىمەن ساناسپايتىن ماسەلەسىن ورنەكتەۋدى قولعا العان ءارىپ اقىننىڭ ەڭبەگى ەرلىككە تاتيدى. ول - شىندىق.
جادىرا جۇماكۇلبايەۆا
Alashainasy.kz
