تالعات كەڭەسباي. اقمارقا - پوۆەست

ۇلى بەسىن ەدى...

ءيت- قۇستان باسقاعا ۇرە قويمايتىن جاقسىباي اۋىلىنىڭ ءداۋ توبەتتەرى باۋىرلارىن كوتەرىپ، ءدوڭ اسىپ تۇسكەن ءداۋىت باس، جىلپىڭ ءجۇرىستى، قارا بەستى مىنگەن جولاۋشىنىڭ ات ومىراۋىنا قارعىپ، ابالاپ قارسى الدى. قاراشا ءۇي ماڭىندا جۇرگەن قاتىن-قالاش، بالا-شاعا يتتەر ۇرگەن جاققا كۇن سالا قاراعان.

سالت اتتى التى تاسپا بۇزاۋ ءتىس قامشىمەن يتتەردى كەزەك-كەزەك وسىپ قوتانعا كەلگەن كەزدە، شاپانىن جەلبەگەي جامىلىپ سىرتقا شىققان اۋىل مىرزاسى ورنىندا سىلەيىپ تۇرىپ قالعان. يەلەرىن كورىپ اۋىل يتتەرى ىرىلداپ- گۇرىلدەپ كولەڭكە- كولەڭكەگە بارىپ جاتتى.

بۇل كەلگەن - دەگەلەڭنىڭ سىرتىندا توقتى قىسىر قالمايتىن قۇت جايلاۋدى قونىستانعان قامىسبايدىڭ ورتانشى ۇلى - نيەتباي ەكەنىن بىردەن تانىدى. ەجەلدەن جاقسىباي ەكەۋىنىڭ اۋىلى ات ساۋىرىسىن بەرىسكەن ەل- اق بولاتىن.

دالانىڭ بورىلەرى دە قاتارلاس قونعان ەكى قوتاننىڭ كىندىك تۇسىنان كوڭ ءيىسىن يىسكەپ، سىلەكەيلەرىن شۇبىرتاتىن. قوزى كوش جەردە وتىرسا دا، ءبىرىن-ءبىرى بيىل ەرۋلىككە شاقىرماعان. قىرعي قاباق. قازىقتارىنا قارا اينالعانمەن بارىمتاشى جىگىتتەر ەڭكۋ- ەڭكۋ دالاعا سيماي-اق قويعان. سويىل، قۇرىق ۇستالىپ جىلقىلارى كەزەك-كەزەك شابىلعان. وسىنداي بارىمتا-قارىمتا تۇسىندا قامىسبايدىڭ ءبىر جىلقىشىسى جەر قۇشقان. كەك قۋىپ، قۇن داۋلاعان بورىكتى بولمادى. تەك، بۇل وقيعا، وتىز تىستەن شىققاندىعىن جاساپ، وتىز رۋ اراسىنا اڭىزاقتان كەيىنگى كودەگە تيگەن ورتتەي قاۋلاپ تەز تاراعان.

مەزگىل جىلجىپ، بوقىراۋ كەپ، ساپ-سارى سالدالانى قىراۋ شالدى. جايلاۋدان قىستاۋعا قونىس اۋدارسا دا، قامىسباي اۋىلى تىم- تىرىس. جالعاندا ماقتامەن باۋىزداعان قيىن. جاقسىباي جايلاۋدان كۇزەۋگە الاڭداپ كوشتى. قايتسە دە قۇنىكەر كوڭىلى الاڭ ەدى. قىس بويى مال شەتىنە ەشكىم تيىسپەدى. اراعا جىل سالىپ ات تەرىن قيىپ كەلگەن نيەتبايدىڭ بۇل كەلىسىنەن كوڭىلىن اققا بەرگەن جاكەڭ تىكسىنبەدى.

- اسسالاۋماعالەيكۋم.

- ۋاعالەيكۋم، جاكە، ارمىسىز، مالىڭىز امان با؟

جۇت بولماي، ءتورت تۇلىگى تولدەپ، مالدارىنا مال قوسىلعان ەكى اۋىلدىڭ ادامدارى جىلى قاۋىشتى. قىمىز ءيىسى قولقانى قاۋىپ، كوڭىلدى قىتىقتايتىن ۇلكەن ۇيگە تۇسكەن قوناقتىڭ شىنتاعىنا مامىق تاستالدى. ءۇي-ءىشى قارا كولەڭكە. سارى قىمىز ساپىرىلدى. تۋمىسىنان توپىراعى اۋىر جاقسىباي ءۇنسىز. قار جاۋىپ، ءىز باسىلعانمەن جاپادان- جالعىز جالاڭ ءتوس بۇل كەلىسىن نەگە جورىرىن بىلمەي ويى ونعا ءبولىنىپ وتىر. قوناق وتاعاسىنىڭ مۇرىندىق قىمىزدى سىمىرە ءتۇسىپ، قىستان شىققان انت سۇيەككە ءتىسىن باتىرىپ-باتىرىپ قويادى.

اندا- ساندا تۇگى سالبىراعان قالىڭ قاباعىنىڭ استىنان تۇيمە كوزدەرى جىلت-جىلت ەتىپ مۇلىك بىتكەندى تىنتكىلەيدى. ول ول ما، كىشىلەۋ كوزىنە مەيىرىم ۇيالاعان جازىق ماڭدايلى ات جاقتى، قۇس مۇرىننان اقىرىن دەم الىپ اۋىل يەسىنە كوز توقتاتپاي وتىرعان قاز مويىن، قايماق ەرىن، مويىل كوزدى، مومىن ءجۇزدى جاس ايەلگە ۇرلانا قاراپ قوياتىنىن قايتەرسىڭ...

كۇن بەتىن توقىمداي قارا بۇلت جاسىرا قالىپ ەدى، ونسىز دا كوڭىلسىز ءۇي-ءىشى كۇڭگىرتتەنىپ، ءتۇرۋلى ىرگەدەن سوققان سامال ساقاۋلانىپ، نيەتبايدىڭ دەنەسىن تەر باستى. ۇنسىزدىك... وسى كەزدە ەسىك ءشيىن كوتەرىپ:

- اپا، - دەپ ىشكە بال اراسى قوناتىن گۇلدەي مايىسىپ، ماندايى جارقىراعان ون بەس-ون التىلارداعى قىز كىرىپ كەلدى. تابالدىرىقتان پەرىشتە اتتاپ، ارقانىڭ بار تازا اۋاسى اڭقىلداي سوققانداي، ەسى شىققان نيەتباي: «ءاپچۋ...» دەپ تۇشكىرىپ سالدى. قىز بوگدە ادامدى كورىپ تۇرىپ قالدى. «و، نە قاراعىم...» - دەگەن شەشە سوزىنە دە جاۋاپ قاتقان جوق. كوز الدىندا تۇرعان ءۇر سۇلۋعا سۇقتانا قاراپ، اقىل- ەسىنەن ايىرىلعان نيەتباي ورنىنان سيىرشىلاپ تۇرىپ كەتە جازدادى. بۇل قيمىلىن وتاعاسى بايقاپ قالعان. بوساعادان باسىن قىلتيتىپ، قوڭىر قوزى ماڭىراپ جىبەرگەندە ۇشەۋى دە سەلك ەتتى. «مەنى كوردىڭ بە، مەن وسىندايمىن»، - دەگەندەي جاڭا ءبۇرىن جارعان جاس ءورىم قايتادان سىرتقا ۇمتىلىپ كەتتى.

كوز قارىقتىرعان - اۋىل مىرزاسىنىڭ موينىنا بۇرشاق سالىپ، قۇدايدان تىلەپ العان جالعىز قىزى - اقمارقا. جاكەڭ جالعىزىن جاسىنان بەتىنەن قاقپاي ەركەلەتىپ وسىرگەن-ءتىن. كەيىن ومىراۋى ءبىلىنىپ، شىلبىر ۇستارلاردان بولەكتەنىپ، قىناما بەل كويلەك كيىپ، ءبىر-اق كۇندە كوزگە ۇرىپ شىعا كەلگەن. تەك ەر بالاعا ءتان اشىق- جارقىن. كەيبىر قىلىقتارىن ۇلكەندەر جاعى دا سوكپەيتىن. سويتكەن اقمارقانىڭ ايتتىرعان جەرى جوق. جاكەڭمەن باۋىزداۋ قۇدا بولارلىق بۇل ءوڭىردىڭ بەلدى-بەلدى مىقتىلارى ونىڭ جات جۇرتتىق بالا ەكەنىن بىلمەيتىن دە. بىلگەندەرى بەرتىندە عانا ءبىلىپ، ىشتەرىنەن: «قالاي عانا بايقاماعانبىز» دەسىپ ءجۇردى...

بارماعىنىڭ باسىمەن قارا كەسەك ەتتى ىسىرىپ، سارعىشتاۋىن عانا ءىلىپ وتىرعان قوناقتىڭ ارانى اشىلىپ، ساۋساقتارىن باتتيتا جازىپ، كوسەپ الىپ، تالعاماي كۇيسەپ وتىر. ول جالعىز كەلگەنىنە ىشتەي قۋانىپ وتىر...

...كوگەننەن قوزىلار اعىتىلىپ، يۋ-قيۋ بوپ جاتقان كەزدە سىرت كوزدەن تاسالانىپ، قامىسباي سەنىمدى ەكى جىگىتتەرىن ۇلكەن ۇيىنە شاقىرتقان. ونداعى ويى بىلتىرعى وقيعانى بەتكە ۇستاپ، جىم- جىرت جاتقان جاقسىبايدىڭ بەلىنە سالماق سالىپ كورۋ بولاتىن. جىعىلعانعا جۇدىرىق جاسايتىن جاقسىباي ەمەس...

قۇنىكەر اتى ونىكى بولعانىمەن، سوقتىققان ءوز جىگىتتەرى ەكەنىن، وقىستان بولعان وقيعانى قالاي ورشىتسە دە، ءوزىنىڭ ولىك شىعارعان اتى بارىن قامىسباي ارىدەن بولجاعان. ءسوز قىسقا بولدى. «ەرتەڭ جاقسىباي اۋىلىنا قاراي جول جۇرەسىڭدەر...» كوكەيىندەگىسىن اشىپ ايتپاعان، جىگىتتەرگە بوساعا جاقتى يەگىمەن نۇسقاعان. باي بالاسى ۇيقىسىن قاندىرىپ اتقا قونعانشا، ءتۇس اۋىپ كەتكەن-ءتىن. ەر ۇستىندە قالعىپ ۇيرەنگەن ىرعاي قامشىلى، ىقشام جىگىتتەر ونىڭ ىرعالىپ- جىرعالىپ اتقا قونعانىنشا ىشتەرى پىسقان. جولعا شىعىسىمەن جىگىتتەر كوڭىلدەنىپ، ەكەۋارا ۇزەڭگى قاعىستىرىپ، بۇنىڭ بار-جوعىنا قاراماي ارقان بويى الدا وزىپ بارا جاتتى. نيەتباي ولاردىڭ سوڭىنان شوقىراقتاپ كەلە جاتقانىنا وزىنشە نامىستانعان. ونىڭ ۇستىنە اۋىلدان ەرە شىققان سۋماقاي ەكى تازى ءار بۇتانىڭ باسىنا بۇتتارىن كەزەك- كەزەك كوتەرىپ، سالپاڭداپ قالماي قويعان...

ءبىر ءدوڭ اسىپ تۇسكەن سوڭ، نيەتباي اتىن تەبىنىپ ولاردى قۋىپ جەتىپ، «ءاي، سەندەر انا يتتەردى اۋىلعا اپارىڭدار، تەگىندە قۇماي تازىنى كوزدەپ جۇرگەندەر دە بار، ساق بولايىق»، - دەگەن. قۇرتقاندا قۇداي ءوستىپ قۇرتادى عوي. جەلوكپە كوڭىل، جاس تاقىمدار ونى رايىنان قايتارماققا ەداۋىر اۋرەلەنگەن. ايتار ءسوز، جاسار ايلا قالمادى. اۋزى قيسىق بولسا دا، باي بالاسىنىكى وڭ بولاتىنىنا زىعىرداندارى قايناعان. كۇڭكىلدەپ بوقتاعان، اتتارىن ساۋىرعا ءبىر-ءبىر سالىپ كەرى بۇرىلعان. باسقا امالدارى دا جوق ەدى...

ەكەۋىنىڭ اراسىندا جارىتىپ اڭگىمە بولماي- اق قويدى. بار بولعانى اس ءىشىلىپ، اياق بوسادى. قالاي بولعاندا دا، ادامنىڭ قانى توقتىنىڭ قۇنى ەمەس قوي؟ جاقسىباي جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالدى دەيىن دەسە، شىلدەسىندە شىراق كورگەن باي بالاسىنىڭ بۇنىسى نەسى؟ بۇل قاي قىرى؟ ءبىر باسى بەس بورىكتىنىڭ سىي- سياپاتىن كورىپ وتىرعانىنا قاراماستان قوناق جىگىت ەكى كەشتىڭ اراسىندا اۋىلىنا قايتپاقشى بولدى. «وت الا كەلمەگەن شىعارسىز. جاتا- جاستانىپ، اۋناپ- قۋناپ دەگەندەي بىرەر قونىپ اتتانىڭىز»، - دەگەن جاقسىبايدىڭ ءسوزىن جۇرە تىڭداپ، مەنمەندىك مىنەزىنە باسىپ، قايىرىلمايدى.

ەتەگىنە جارماسقانداي بولعان مىرزانى كوزىنە دە ىلمەي، ومىراۋلاپ، بايلاۋلى اتىنا قاراي اياڭدادى. كەرەگە كوزىنەن سىعالاعان ەركە قىزدىڭ پاك جانارى تاقىرلاۋ جەردە سىرعىپ بارا جاتقان قامشىنىڭ ءورىمىن كورىپ قالدى. يرەلەڭدەپ...

ات تۇياعىنىڭ ءدۇرسىلى ەستىلدى. ارتىنشا ورشەلەنە تۇرعان يتتەرگە اۋىل مىرزاسىنىڭ قاتتى اقىرىپ، زەكىگەن اشۋعا تولى، ءزارلى داۋىسى ەستىلدى. بال قىمىزدىڭ قىزۋى بويىن بالقىتقان نيەتباي جۋان قارنىن ەردىڭ الدىڭعى قاسىنا كوتەرە سالىپ، كوز الدىندا ايداي تولىقسىعان اقمارقانىڭ بەينەسىنە ەلتىپ، ءوز اۋىلى جاعىنان جايلاپ ەسكەن قوڭىر جەلگە كوكىرەگىن توسىپ، جەلىپ كەلەدى. كوز الدى تۇمان، الدە ءبىر ءتاتتى سەزىم مەن ءۇمىت كوڭىلىن قىتىقتايدى. بيە ساۋىم ۋاقىت بويى ءبىر ورىننان تاپجىلماي تۇرعان مىرزانىڭ جانىنا ەشكىم باتىپ كەلمەدى. جاقسىباي ونىڭ سوڭىنا ءبىر قارادى دا، جەرگە بىلش ەتكىزىپ تۇكىرىپ، قۇرىم ەتىگىنىڭ وكشەسى سىقىر- سىقىر ەتىپ، ۇلكەن ۇيگە قاراي اياندادى. اۋىل جىم- جىرت. 

 ***

اق بوتاداي ۇلپىلدەپ اي تۋدى. تۋدى دا ءسۇت ساۋلەسىن مولىنان شاشىپ، ساي- سالانى قۋىپ كەتتى. وسى كەز ادىرنانى دىرىلدەتىپ، باس كوتەرگەن جەل اۋىل ماڭىنداعى شيلەردى ءبيشى قىزداردىڭ ۇكىسىندەي اگۋگايعا ساپ تەربەتە باستاعان ەدى...

التىباقان. سىقىلىقتاي كۇلگەن قۇرعىر قىزدار، بارىن ورتاعا سالعان وڭكەي بوزبالا. جاراسىمدى ءازىل، اۋەلەگەن ءان. اقمارقانىڭ كوڭىلى ءپاس. ەرە كەلگەن جەڭگەسى قۇلاعىنا الدەنە دەپ سىبىرلاپ، بىلەگىنەن اۋىرلاي شىمشىپ وتسە دە، سەلت ەتكەن جوق. دەنەسى ءبىر ىسىپ، ءبىر سۋىدى. بۇرىن- سوڭدى ءوزى باسىنان كەشپەگەن بەيماعلۇم ۇرەي بويىن تىتىركەنتتى.

«اق قىز-اۋ، ساعان نە بولدى؟» - دەپ ەركە جەڭگەسى ىستىق دەمىمەن قۇلاعىن كۇيدىرە سىبىرلاعاندا: «باسىم اۋىرىپ تۇر، قايتايىقشى» دەگەندى زورعا ايتقان. ءوڭى قاشىپ، مولىنان تۇسكەن اي ساۋلەسى بەتىنە جۇگىرگەن قان تولقىنىن ايقىنداپ تۇردى. باتسايى كورپەنىڭ استىندا قۇشاقتاسا جاتقان جەڭگە مەن ەركە قىز سىرلاسپاعان. تەك اندا- ساندا جەڭگەسى بۇنىڭ و جەر، بۇ جەرىن قولىمەن سيپاپ كورىپ، «تۋ، دەنەڭنىڭ قىزۋى-اي، قۇشاقتاعان جىگىت ەسىنەن تانار-اۋ»، - دەپ سىلق كۇلگەن بولدى.

جەڭگەسى تىنىشتالىپ، ۇيقىعا كەتكەندە اقمارقانىڭ كوزىنىڭ الدى قاراۋىتىپ، ۇيقىلى-وياۋ كۇي كەشىپ ۇزاق جاتتى. قارا شاڭىراقتان اۋەلى قامشىنىڭ ءورىمى سالبىراپ كەلە جاتتى دا، كەنەت كوزدەرى جىلت- جىلت ەتىپ، قىزىل ءتىلىن جالاڭداتىپ، ءتۇرى سۋىق قارا جىلان بوپ شىعا كەلگەن. جىلان. سورعالاپ... اقمارقا داۋىسى شىقپاي باستىرىلدى. ادام قولى تيمەگەن كەۋدە تۇسى ءبىر كوتەرىلىپ، ءبىر باسىلعان. ءبىر زامات شوشىپ ويانعان. ءتۇسى ەكەن، ونە بويى دەل-سال، قول-اياعى ۇيىپ قالعان. قاپ- قاراڭعى، كەرەڭ تىرلىك. جامىلعىسى سۋسىپ جەردە قالىپتى. جەڭگەسى الدەنە دەپ ۇيقىسىرايدى. اقمارقا وبا قۇساپ ۇزاق وتىردى. ءبىر كەزدە بەلىنەن باقانمەن ۇرعانداي شالقالاي قۇلادى. اقىرىن تىنىستاپ، كەۋدەسى ءدىر- ءدىر ەتىپ ۇيىقتاپ جاتىر.

قاپ-قاراڭعى.

جىلان. جىلان...

مۇلگىگەن تاۋ قويناۋىنان وزەگىن سۋىرىپ جەتىم قوزى ايانىشتى ماڭىرايدى.

ءتۇن. قاپ- قاراڭعى... 

***

توقتىنىڭ ەتى توپىراق تاتىپ تۇرعان شاق ەدى...

جەلىدەگى قۇلىندار جۋاسىپ، باعلان ءپىسىپ، باس ءمۇجىلدى. بالا- شاعا تاي ۇيرەتىپ ءمىنىپ، ساي- سالادان بۇلدىرگەن تەرىپ قارىق بولدى. ەل ىشىندە شىلدەحانا، تۇساۋكەسەر، توقىمقاعار ءجيى جاسالادى. ءتىپتى، جوقتان وزگەنى سىلتاۋ قىلىپ كورشى- قولاڭ كەزەك- كەزەك شاقىرىسىپ، كۇبى ءتۇبىن شىن پەيىلدەرىمەن سارىقتى. اۋىل جاز قۇشاعىندا ەدى.. .

كۇتپەگەن جەردەن ساۋ-ساۋ ەتىپ، ءتورت سالت اتتى جاقسىباي اۋىلىنا كەلدى. ءابيىر بولعاندا، ەرەسەك بالالار ءبىر-ءبىر ءيتتى بۇقىنتىپ ۇستاپ قالعان. اتتارى بايلانىپ، وزدەرى قوشامەتپەن ۇلكەن ۇيگە كىرگىزىلدى. جاكەڭ ولارعا بار ىقىلاسىن اقتارىپ، كارلەن كەسەگە قۇيىلعان باپتى قىمىزدى ءارقايسىسىنا جەكە- جەكە ۇسىنا وتىرىپ، تۇستەرىنە كوز توقتاتىپ قارادى. ورتا جاستاعى ۇشەۋىن تاني قويمادى. ساقالى ومىراۋىنا تۇسكەن، شەگىر كوزدى سارى شالدى بارىپ- بارىپ تانىدى. ءتىپتى، سول ءسات وعان كەسە ۇسىنا بەرگەن قولى دىرىلدەپ، سويىلعا جىعىلعان جىگىتتىڭ تۋعان ناعاشىسى - قاتىرما شال ەكەنى ەسىنە ءتۇستى. قاتىرما شال الدە قايعىدان، الدە دىمكەستىكتەن بە، انا جىلعىدان قاتتى جۇدەگەن ەكەن. بىردەن تانىماي قالعانى دا سول. تىزە ءۇزدىرىپ وتىرعان تورتەۋ دە، ولارعا قاراما- قارسى وتىرعان اۋىلدىڭ التاۋى دا - ءۇنسىز. قاتىرما شال ۇزاق-ۇزاق جوتەلدى. ءبىر زامات باعانادان كوكىرەگىن جوتەل ەمەس، اشۋعا تولى ءسوز قىسقانداي باسىن قالتاقتاتىپ سويلەدى. سويلەگەندە ءبۇي دەدى:

-  ۋا، جاكە! بەتىڭدى قارالايىق، جانىڭدى جارالايىق، -  دەپ كەلگەمىز جوق. ىقىلاسىڭنىڭ ىقتاسىنىندا ءبىزدىڭ ىزعارىمىز بولسا، ونى دا جىلىتقالى كەلدىك. ەڭسەڭدى جوعارى ۇستا، ءبىز ۇيىڭە جىلان بوپ ەنىپ، سەن اق قۇيىپ وتىرعان جوقسىڭ. بوساعا كەرىپ، باسىڭدى يەر تۋىسىڭ ءبىز ەدىك. ويتپەدىڭ... سەن تاسپەن اتساڭ، اسپەن اتايىق دەپ اقىرىن كۇتتىك. جايلاۋعا ەلدىڭ الدى بوپ قونساڭ دا، جاتىپ الدىڭ، جاتقانىڭ وزىڭە جايلى بولعانىمەن، ءبىزدىڭ ەسكى جارامىزدىڭ اۋزىن تىرناپ كەتتى، قىلىعىڭا قاراي قانعا قان قىلماققا بەل بۋعانداردى اقىلىمەن توقتاتقان، جاسى كىشى بولسا دا، وزىڭدەي ءبىر ەلگە پانا بولىپ وتىرعان قامىسبايعا ەندى قانداي وكپەڭ بار؟! جىل ءوتىپ، جەسىردىڭ كوز جاسى كەپسە دە، كوڭىلىندەگى مۇز سول قۇرساۋىندا. ەرىتەتىن ءوزىڭ ەدىڭ. ويتپەدىڭ. سوندا دا قامىسباي قاسقادان تۋعان توبەلدىگىن تانىتىپ: «ەر جىگىتىمىزدەن ايرىلساق تا ەلدىگىمىزدەن ايىرىلمايىق، بارىپ قايتىڭىز» -  دەگەن سوڭ، توردەگى باسىمدى تومەنگە سۇيرەپ، الدىڭا كەپ تۇرمىن. سىڭار سويىلسىندى، سوزگە توقتايتىن ازاماتسىڭ، توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتار بولساق: اۋىرلاما، ومىرتقاڭنىڭ ىشىندەگى جۇلىنىڭدى سۋىرعالى كەلدىك...

«اۋىرلاما...»

جاقسىبايدىڭ توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي بولدى. قاتىرما شال سۋىرىلىپ سويلەپ وتىر... ۇلكەن ءۇي- ىشىندەگى اڭگىمە ۇزاققا سوزىلىپ بارادى. «اۋىرلاما...» اقمارقاعا قۇدا تۇسە كەلگەندەرىن قاراشا ءۇي ماڭىنداعىلار دا ەستىپ، بەتتەرىن شىمشىستى.

ارالارىندا بۇل ءھام جاماناتتى ەستىپ، ون ەكىدە ءبىر گۇلى اشىلماعان اقمارقانى اياپ، كوزدەرىنە جاس العان ايەلدەر دە بولدى. مىرزا قاتتى قينالعان. باۋىرىنا ەكى باستى جىلان ۇيالاپ، بىرەۋى ءوزىن شاعاتىنىنا، بىرەۋى وزگەنى شاعاتىنىنا قينالدى. بايلاۋلى، ەشتەڭەگە اۋىزى بارمادى. بايبىشەسى ەل كوزىنە بايبالام بولماعانمەن، وڭاشا ويعا بارىپ كوي- كوي جىلادى. قاتىرما شال باسى قالتاق- قالتاق ەتىپ، سۋىرىلىپ سويلەپ وتىر:

«تۇيعىنىنا اققۋ كەرەك ەكەن، ونىسى - اقمارقا». 

***

اۋىلدىڭ وڭ قاپتالىندا ايدىن كول بار. اقمارقا ءتۇس اۋا قۇربىلارىمەن سوندا كەلگەن. ماڭىراپ سوڭىنان قالمايتىن جەتىم قوزىنى قولتىعىنا قىسىپ الا كەلگەن. كول بەتىن تولقىتىپ، وڭكەي جاس قىزدار شەشىنىپ تاستاپ، قولتىقتارىنان كەلەتىن تۇسقا دەيىن قالقىپ- قالقىپ كەتكەن. بەينە ءبىر جۇماقتان كەلگەن ارۋ قىزدار سياقتى قاراعان جاننىڭ كوزىن قارىقتىرادى. كۇلكىلەرى قانداي! ءىش كيىمدەرى دەنەلەرىنە جابىسىپ، ءبىر-بىرىنە سۋ شاشىسىپ، ءماز-مەيرام بولادى. اندا-ساندا سۋ جۇتىپ، قاقالىپ جاتقاندارى دا بار. كول بەتى كوڭىلدى. اسىرەسە، اقمارقا ەرەكشە سۇلۋلانىپ كول بەتىندەگى ون قىز اراسىنداعى جالعىز اققۋداي اسەمدەنە تارانادى. تۇياعىن سۋعا باتىرىپ، ماڭىراپ تۇرعان قوزىعا سۋ شاشىپ- شاشىپ قالىپ، سىقىلىق- سىقىلىق كۇلەدى. اۋىلداعى اڭگىمە ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەك ەمەس. ەركە قىز ايدىن كولدە اققۋداي ءجۇزىپ ءجۇر. 

***

ءبىر توبەگە يە جاكەڭ بىردەن جالتارا قويماسا دا، جالعىز بوتاسىنىڭ جاس قامىستاي ەكەنىن، قالاۋى بولسا قۇتتى ورنىنا ءوزى قوندىرۋعا ىشتەي تىلەۋلەس بوپ جۇرگەنىن ايتتى. سول- اق ەكەن قاتىرمانىڭ باسى قالتاقتاپ تاعى سويلەپ كەتتى:

- قۇرالاي باستاعان كيىكتىڭ وڭعانىن كورىپ پە ەدىڭ؟ بۇل قاي ءسوزىڭ؟ قايت سوزىڭنەن، اۋزىمنان وق شىقتى دەمە، وت شىقتى دە، ازار بولسا ەتەگىمىز كۇيەر، جەڭىمىزبەن جاپساق تا وشىرەرمىز، ورىسىمىزگە جىبەرمەسپىز، قايت رايىڭنان، بوتەن ءسوزدى اتاما، جات جۇرتتىق بالاڭدى جاتىڭا ەمەس جاقىنىڭا، قولتىقتاسار قامىسبايىڭا بەرەسىڭ، مال جايلاۋىن، قونار بەتىن قۇداي بۇيىرتىپ قيىق كوزدەن تۋتانىڭا كەلەر بولساڭ، تۇياق تيمەگەن تۋ ءشوپتى باسىپ كەلەسىڭ... توقتا سوزگە. سەن سوزگە توقتاماساڭ اشۋلى اعايىن قان توكپەككە، ەر قۇنىن داۋلاپ، دەگەلەڭنىڭ دالاسىن شاڭ كوتەرمەككە بەكىپ وتىرعالى قاشان، سەنىڭ جالعىز اۋىز ءسوزىڭ ەكى اۋىلدىڭ مال-جانىن ساقتاپ قالماق. ءبىزدىڭ ءتوزىمىمىز جەتتى... ءسوز سەندە، اعايىننىڭ ارازداسۋى دا، قۇيرىق-باۋىر اساسىپ، اۋىز جالاسۋى دا سەنىڭ بايلاۋىڭدا، سەنىڭ تاڭداۋىڭدا. الدىڭدا ەكى سۇرلەۋ جاتىر. تاڭداعانىڭمەن ءجۇر، مىنا وتىرعان اعايىندى تىڭداساڭ، تۋىسىڭدى تاۋىپ بەرەتىنىنە ءتۇس...

 قاتىرما تىقسىرىپ بارادى. ماي قالاقتىڭ باسىنداي الاقانىن اشىپ- جۇمىپ سويلەگەندە جاقسىبايدىڭ جاۋىرىنىنان تارتىپ ءوز ىقتيارىنا باعىندىراتىن سيقىرى بار سياقتى. ءسوزى سۇيەگىنەن ءوتىپ، قولقاسىن قۋالاپ، ءتىلىن كۇرمەدى.

ءارى قاراي قۇلاعى شۋىلداسىپ، ەشتەڭە ەستىمەدى، شۇرالانعان اتتاي ورنىنان تىرپ ەتپەگەن. قۇدالار ونىڭ ىقىلاسىن الماسا دا: «اللانىڭ جازۋى» دەگەنگە اكەپ تىرەتتى. ءسوز وسىمەن ءبىتتى. دالا زاڭى - بولەك. بىلەگىڭ كوتەرمەيتىن شوقپاردى بەلىڭە بايلاتپايدى. قامىسباي ادامدارىنىڭ سەنىپ كەلگەندەرى دە وسى بولاتىن... 

***

قۇدا تۇسە كەلگەندەردى اۋىل يتتەرى ەستەرىن شىعارىپ تالاي جەرگە دەيىن شىعارىپ سالعان. جايشىلىقتا بالا-شاعاعا: «يتتەردى ۇستاڭدار» دەيتىن ۇلكەندەر دە جاق اشپاي ءۇنسىز قالعان.

«اۋىل جىم- جىرت...»

«اۋىرلاما...»

***

اقمارقا كولگە شومىلىپ ءجۇر. قامىس- قوعا ءبىر ءتۇرلى مۇڭ ايتقانداي. جەتىم قوزى جاعالاۋدا ماڭىراپ تۇر.

بايقۇس قىز بالا... 

***

كوپ ۇزاماي... قىرىق جەتىنىڭ قۇنى بوپ قىز كورشى اۋىلدان اتتانباقشى بولدى. اقمارقاعا وسىنىڭ ءبارى ءتۇس سياقتى.

ويانىپ كەتىپ، بۇرىنعى قىزعالداق داۋرەنىن قايتا كەشەتىنىنە ءۇمىتتى. شەشەسىنىڭ شىقپاعان جانى ءجۇر. قولدان كەلەر دارمەن جوق، ءتىل ۇشىنا كەلگەن ءزارلى ءسوزدىڭ ۋىتى ىشىنە جۇتۋلى. ءار جۇتىمى - وزەكتى تىلەر اشى. ارۋانا كوزدەرىنە جاس تولىپ، ومىراۋىن جۋادى. جاكەڭدى دە قولتىقتاي تۇرعان وڭكەي بۇقاعۋكە ىعاي مەن سىعايلار ءوزارا قاۋقىلداسادى. ارا-اراسىندا: «جاكەڭ، جاكەڭ» - دەپ، ءبىر-بىرىنە ناسىپ، ونىڭ مىرزالىعىن، بايلىعىن ايتىسىپ تۇر.

اۋىل مىرزاسىنىڭ ولارمەن ءىسى جوق، بۋىن-بۋىنىنان ءال كەتىپ، ءبىر ءسات قالىڭ جۇرتقا ەستىرتە اھ ۇرىپ كۇرسىنىپ الدى. ونىڭ بۇل قينالىسىن اركىم ءارقيلى جورىدى. ءجۇزى - جىلى، ءىشى - مۇز ءبىر توپ: «شوق، شوق، «ءيت تولەۋى - ءبىر كۇشىك» دەپ، قۇن ورنىن امال بەرمەي جالعىز قىزىڭدى قاتىن ۇستىنە بەرگەنىڭ - ءوز سورىڭ»، - دەسە، ەندى ءبىر از عانا ادامدار جاقسىباي مەن بايبىشەسىنىڭ جان اۋرۋلارىن تاندەرىنە تيگىزدى.

ەل ءسوزى، قاۋىم قوزعالىسى جاقسىبايدىڭ ويىن بولە المادى. قايتا وسى قالىڭ كوزدەر بۇعان جيىركەنە قاراپ، بەتىنە تۇكىرەتىندەي كورىندى. ءوزىن ءيىرىمى تەرەڭ وزەنگە باتىپ بارا جاتقانداي سەزىندى. تال قارمانۋعا شاما جوق. دارمەنسىز. كەنەت بالتىرىن بالىق تۇرتكىلەگەندەي بولدى. ونە بويى ءدىر ەتىپ، ارتىنا جالت بۇرىلدى. ادامداردىڭ اياقتارىنىڭ اراسىنان ءوتىپ، جەتىم قوزى ماڭىراپ، بۇنىڭ جانىنا كەپ تۇر. موينىنان ەركەلەتە سيپاپ ءسۇت بەرەتىن اقمارقانىڭ ايالى الاقانىن ىزدەپ ءجۇر. «تاز اشۋىن تىرنادان الادى». جاقسىبايدىڭ كەۋدە تۇسىن قىسىپ، ميىن شاققان بار اشۋ-ىزاسى سىرتقا تەپتى. «كەتشەي ءارى!»

... كوزىنە كورىنگەن جەتىم قوزىنى بۇيىرگە پارمەندەپ ءبىر تەپتى. قوزى تىماقتاي ۇشىپ، قۇدالاردى اتتاندىرىپ، ىرىم- جىرىمدى اۋداستىرىپ جۇرگەن قاتىنداردىڭ الدىنا ءتۇستى. ولار تىربىڭداپ جاتقان قوزىنى اتتاپ- اتتاپ ءوتىپ، بەتتەرىن شىمشىدى. قىز كوشى ورنىنان قوزعالىپ كەتتى. سىڭسۋ. كورىسۋ. جاقسىباي ەكى- ءۇش ۇمتىلىپ بارىپ، توقتادى. باۋىرى ەزىلىپ بارادى. ايەلدەر دە جىلاستى. وزگە جاۋلىقتىدان وزگەشە جىلاعان -  اقمارقانىڭ شەشەسى. تۇياعىن سەرپىپ، جان تاپسىرعالى جاتقان جەتىم قوزىنىڭ كوز ۇشىندا قىز كوشى ۇزاپ بارادى.

...اۋىلىنا كەلگەسىن نيەتبايدىڭ جەگەنى جەلىم بولدى. سول كەش باتپاستاي كورىنگەن. ءتىپتى، جايشىلىقتا ەڭكەيىپ ۇياسىنا كىرەتىن كۇن دە ءدال توبەدە شاقىرايىپ تۇرىپ العان. مىنا اكە مالىنىڭ قۇيرىق- جالىمەن كەلگەن جاس ارۋمەن وڭاشا قالار ءساتتى كوز الدىنا ەلەستەتسە، نار تارتقان كەزبەدەي باسى اينالىپ جۇرە بەرەدى.

كۇن باتپايتىنداي، قاراڭعى تۇسپەيتىندەي كورىنگەنى بەكەر ەكەن. كەش ءتۇسىپ، ىلە ىرگە- ىرگەدەن باس كوتەرگەن قارالى ايەلدەر قارا شاشتارىن جايىپ، قارا شىتتارىمەن جارىق بىتكەندى قىمتاپ، ازا تۇتىپ كەلە جاتتى. جىم- جىرت.

ءبىر وزگەشەلىگى داۋىس ساپ جىلاۋ جوق، تەك ىشتەي جان- دۇنيەلەرىن ەزىپ، ءۇنسىز جىلاۋ بار. قالىڭ قارالى ايەلدەر قاپ- قارا تۇنگە اينالىپ، قاپ- قارا تاس بولىپ قاتىپ قالعانداي. ءتۇن. قاراڭعى. اي دا بەتىن كورسەتە الماي قينالىپ، وسى قارالى قالىڭ جاۋلىقتىلاردىڭ قۇشاعىندا قالعان.

قاراڭعى... وڭاشا تىگىلگەن اق بوز ءۇي ىشىندە شىمىلدىق قۇرىلعان. پيالاداي سىنىپ كەتپەي، وقالى كيىم كيگەن اقمارقا سونىڭ ىشىندە وتىر. جۇدەۋ. ءبىراق تاككاپپار قىلىعى مولدىرەگەن بوتا كوزدەرىنەن بايقالىپ تۇر. وتاۋ ءۇي ىشىندە اۋەلى ايەلدەر كوپ ەدى. اقمارقاعا ولاردىڭ ءوزارا سىپسىڭ- سىپسىڭ ەتكەندەرى، كەيدە جىرتىڭداپ جىمىسقىلانا كۇلگەندەرى انىق ەستىلىپ قالادى. سول ايەلدەردەن وتاۋ ءۇيدىڭ ءىشى ارىلىپ، جۇرەگىن قايعى شايعان جاس قىزمەتشى كەلىنشەك قانا قالعان- تىن. ول، ەسىنە الدەنە ءتۇستى مە، ءجيى-ءجيى كۇرسىنىپ، ءجىتى قيمىلداپ، سىرتتان جەز لەگەن مەن تىرنا مويىن، قوزى قۇيرىق قۇمان اكەپ، ورتاعا قويدى. سىرتتان تۇنگى ءشوپتى سىرتىلداتا باسىپ كەلە جاتقان نيەتبايدىڭ اياق دىبىسىن ەستىپ، قىزمەتشى ايەل لىپ ەتىپ ورنىنان تۇردى دا، التى قانات وتاۋ ءۇيدىڭ ىشىنە اق تاڭداق شاپاعىن شاشىپ تۇرعان وندىق شامدى باسا كەتتى. نيەتباي تابالدىرىقتان اتتاماس بۇرىن جۇرەگىن باسقانسىپ، ءسات بوگەلدى. اينالاسىنا قاراپ الدى.

قاپ- قاراڭعى. مۇلگىگەن مەڭىرەۋ دۇنيە. ءتۇن تىنىشتىعىنىڭ تۋىرلىعىن ءتىلىپ، كەرمەدەگى ساۋرىك كىسىنەدى. مۇندايدا ۇرە جونەلەتىن يتتەر دە تىنىشتالا قالعان. جىم-جىرت. قاراڭعى. اسىق كوڭىلى الشىسىنان تۇسكەن نيەتباي اسىقتى. الدە كىمدەر سياقتى ەتىگىن قىزىقتايتىنىنا شەشكىزگەن جوق. كۇنى بويى ەڭسەسىن باسىپ جۇرگەن سىرت كيىمدەرىن شىمىلدىققا جەتپەي جۇرە سىپىردى.

كويلەك- دامبالشاڭ اعاراڭداپ شىمىلدىققا ەندى دە، ءاي جوق، ءشاي جوق، ءبىر بۇرىشقا ۇركە جىلجىعان اقمارقانى تارپا باس سالدى. دەنەسىنە تىكەنەك كىرگەندەي تىتىركەنگەن جاس ارۋ بۇلتىڭ ەتىپ ونىڭ ۋىسىنان شىعىپ كەتتى. بەيكۇنا بالاپان قارا قۇبىجىقتىڭ تىرناعىنا ىلىنگىسى كەلمەي، اينالا قاشتى. شىمىلدىق باۋى ءۇزىلىپ، جيناۋلى جۇك قۇلادى. اقمارقانىڭ يىعىنان بۇرە ۇستاعان نيەتباي القىنىپ، ونى توسەككە قاراي سۇيرەدى. كيىمدەرى دار- دار ايىرىلىپ جاتىر. اقمارقا جەتىم قوزىداي...

«جوق، جوق!» كوزى قاراۋىتىپ، قانى تاسىعان نيەتباي قۇنى تولەنگەن قىزدىڭ بايبالامىن نە قىلسىن؟ ولەۋسىرەپ تۇرعان وندىق شامدى قولىنا ىلىنگەن كەبىنىمەن جالپ ەتكىزىپ ءوشىردى دە... اقمارقانىڭ بالدىرعان دەنەسىن جاپىراقتاي قالتىراتىپ، باۋىرىنا باستى. جاس ارۋدىڭ ايعايلاۋعا شاماسى كەلمەدى. ۋىز جانى قاقىراپ جۇرە بەردى. وبال-اي!...

...سول ءتۇنى بالا قويشى جەتىم قوزىنىڭ تەرىسىن سىپىرىپ الدى دا، مالتا جاعىپ، اربانىڭ دەرتەسىنە ىلە سالدى. جىلبىسقى، ارىق قوزىنىڭ سۇيەكتى ەتىن يتتەر تالاسا- تارماسا، جۇلىسىپ، ءاپ- ساتتە قاربىتىپ الدى.

جاقسىباي اۋىلى جىم-جىرت. تونالعان كەرۋەننىڭ كۇيىن كەشكەن. جىم- جىرت تىرلىك. اركىم ءوز قاراشا ۇيىندە باس ساۋعالاپ العان. ۇلكەن ءۇي ءىشى دە قۇسىنان ايىرىلعان ايدىن كولدەي مۇڭلى... ءتۇن قاراڭعى بولدى. تىنىشتىق. تەك الدەقايدان ەكى وكپەكتى قولىڭا الىپ، دەدەك- دەدەك جۇگىرىپ ىزدەسەڭ دە جەتە المايتىن جەردەن - پەندە بىتكەننىڭ ساي- سۇيەگىن سىرقىراتىپ بايعىز جىلايدى...

ۇرپەك تاڭ. باۋىرىن جازعان اقبوكەن- جەل كەڭ ساحارانى ءبىر ساتكە جەلپىنتىپ ءوتتى. وتاۋ ءۇي- ءىشى تۋ- تالاقاي. توياتتاعان نيەتباي ەزۋىنەن سىلەكەيى اعىپ قورىلدايدى. ءبىر-اق تۇندە ءتاتتى جەمىسىنەن تونالىپ، قۇپ- قۋ بوپ اقمارقا جاتىر. جالاڭاش. كىرپىگى ءالسىز قيمىلدايدى...

ءۇي-ۇيدەن شىققان ادامدار اسىعا باسىپ، وتاۋ ۇيگە قاراي كەلە باستادى. اۋەلى ءۇي- ىشىندەگىلەردى تەسىك- تەسىكتەن ەكى- ءۇش ادام كورگەن. بىرتە- بىرتە، اتتىلى- جاياۋلى ادامدار توبى كەلە باستادى. ءبارى كەلىنشەك كورمەككە كەلگەن. اق جۇمىرتقاداي وتاۋدان بارىنە كوز ساڭىلاۋ قايدان تابىلا قويسىن. جىمىڭ-جىمىڭ ەتىسكەن پەندەلەر كيىز ءۇيدىڭ ۋىق- كەرەگەسىن كورسەتىپ، ارشي باستادى. ەكى كوزدەرى ءۇي- ءىشىن جالماپ بارادى. اقمارقا ەسىن جيا الماي قينالىپ جاتىر. نيەتبايدىڭ ولارمەن ءىسى جوق، راقات ۇيقى قۇشاعىندا. و، قارا ءتۇن! قارالى كەبىن كيگەن قايعىلى ايەلدەر، تىم-قۇرماسا سەندەر جاس ارۋدىڭ ءتۇنىن جاسىرا تۇرمادىڭدار ما؟!

و، قارا ءتۇن! بەيكۇنا تاڭ بوپ نەگە كوزىڭدى اشتىڭ؟ بەتىڭ كۇيسە دە، بۇل سۇمدىقتى قالاي عانا كوردىڭ؟ !.. و، قازاعىمنىڭ قارا ءتۇنى...

***

ءۇش تاڭ. ءۇش كۇن. ءۇش ءتۇن.

اڭىزاق كەۋ- كەۋلەگەن. سۇتىگەن ساباعى كەۋىپ، دالا بەتى كۇرەڭىتىپ، ءيت ءتىلىن توپىراققا مالىپ، بۇيىرىمەن جەر سوقتى. جىلقى تۇياعىنىڭ جۇرەكشەسىن كۇيدىرىپ، ساۋىن جەلىنى سۋالدى. بۇل اپتاپ جۇتىنىڭ شەگى جوقتاي كورىنگەن. اۋىل قاقتالدى. ءتۇن بالاسى بولماسا، اۋىلدان بەيساۋات ەشكىم اتتاپ شىعا المادى.

وسى كۇندەرى نيەتباي ءوزىنىڭ ومىرگە كەلگەنىنە وكىندى. جۇتتىڭ ءبىر ۇشىعى - ءوزىنىڭ جاستاي العان توقالىنا كەپ تىرەلسە. ءۇش ءتۇن. ءۇش كۇن. ءۇش تاڭ.. . اقمارقا ءنار سىزباعان. شيەدەي ەرىندەرى شىت- شىت جارىلىپ، كەرەگەگە ارقاسىن سۇيەپ، جاعى سۋالىپ وتىرىپ العان. الدىنا اس-سۋ اكەلگەن ادامعا الايا قاراپ: «ولەمىن، اشتان بۇراتىلىپ ولسەم دە ارمانىم جوق. اق ءتانىمدى قۇرت جەسىن، قامىسبايدىڭ قورتىعىنىڭ قوينىنا جاتپايمىن» ، - دەپتى. بۇل ءسوز العاشقى كۇنى نيەتبايدىڭ جانىنا قاتتى باتقان. نامىستانعان. سوندا دا مىنا قاپىرىقتا كوز الدىندا قاتالاعان جاس توقالىن كورگەندە ءىشى قىپىلىقتاعان. ەل اقمارقانى «اۋرۋ» دەستى.

مولدانىڭ ايتۋىنشا: «بۇل - ەركەككە ەتەگىن اشقىزۋدان قاشقان ەلىرمە دەرت. ەمدەمەسە ىشەر سۋمەن، مال وتتار شوپپەن تومەن ەتەكتىگە جۇعا بەرەتىن كەسەل»، - دەپتى. سول ەمسەك مولداعا نيەتباي كەشە كەشكىسىن كىسى سالعان. «ۇلى سوزدە ۇياتتىق جوق. جاس توقالىمنىڭ باسىن دۇعالاسىن، اۋزىنا اس الدىرىپ، ادام قاتارىنا كەلتىرسىن».

اراعا جۇرگەن ادام مولدانىڭ كەلىسىمىمەن قۇلىندى بيە قۇنىن دا ايتا كەلگەن. بۇل ءۇنسىز كەلىسكەن. باسقا امالى دا جوق. سودان ءىن اۋزىنان سۋىر اڭدىعان اڭشىداي، ەكى كوزى مولدانىڭ ءۇي جاعىندا.

ۇلى بەسىن ەدى...

بيە ساۋىم ۋاقىت ىشىندە دۇنيە وزگەرىپ سالا بەردى. ءاپ-ساتتە اسپانعا بۇلت ءۇيىرىلىپ، ارتىنشا مول جاڭبىر توگىپ-توگىپ ءوتتى. ءۇش كۇن قان-جىنىن ساسىتىپ سويعان تاساتتىق مال قۇربانى قابىل بولعانىنا اقساقالدار مەن قاراساقالدار قاتتى قۋاندى. اۋىل ەس جيا باستادى. كەنەزەسى كەۋىپ قالعان جەر مەيىرى قانعانداي، سارعىشتانعان ءجۇزى قايتادان جايناعالى، تۇرلەنىپ كەلە جاتتى. اۋىل تىرشىلىك تىزگىنىن مىقتاپ قولدارىنا العان. سول كەز شەتكى سيىرشىنىڭ ۇيىنەن ايقاي-شۋ شىقتى. سيىرشى جىگىت ايەلىن شاشىنان سۇيرەپ، تەپكىلەدى. سەبەبىن بىلگەندەر ايتتى: «ەكى كۇن بوپتى، ەردەن شىعىپتى».  

مولدانىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. اۋىل ادامدارى ەكى تىزەسىن قۇشاقتاپ، شولمەكتەي اعارعان اقمارقا جاققا شوشىنا قارادى. اقمارقا ورنىنان قوزعالعان جوق. ول ءۇشىن مىنا ءپاني قاراڭ ەدى. قاتتى قايعىرىپ كوز جاسىن توككەن كەزدە، توركىن جاعى، قايرانى جوق، كول بولدى. مولدانىڭ اقمارقاعا جاساماق ەم- دومىن ۇلكەن ءۇيدىڭ بايبىشەسى ەستىگەندە ەسىنەن تانا جازدادى. بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن ەم-دومى. بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن سۇمدىعى. تىرىدەي كورگە كومىپ، ۇستىنەن قوي ايداماق. اۋەلى ەستىگەندە بەتىن باسىپ جۇرەلەي وتىرىپ قالعان. كيىز ءۇيدىڭ اعاش ەسىگىن تەۋىپ اشىپ، قامىسباي كىرىپ كەلدى. «سۋسىن اكەل» . بايبىشە بايىنىڭ ءورت سوندىرگەندەي ءتۇرىن كورىپ، قالتىراپ كەتتى. قامىسباي ۇيگە سيماي الاسۇردى. كەۋدەسىن «اقىسى - ق ۇلىندى بيە» دەگەن ءسوز تەسىپ بارادى. بايبىشە توستاعان تولى قىمىزدى ۇسىنىپ:

- اكەسى، - دەگەن ءجۇزىن تومەن سالىپ، - مولدا قايناعاما توقتاۋ سالىڭىزشى. - ومىرىندە بايىنىڭ بەتىنە ايتقان ءسوزى - وسى. قامىسبايدىڭ جاق جۇندەرى ءۇرپيىپ، ءجۇزى سۇرلانىپ بارادى. - قىرىق جەتىسىن ماتاپ الىپ بەرگەندە قىرىق كۇن قىزىعىن كورمەگەن. ءوز سورى دا. تەگىنە تارتسا، حوردىڭ قىزى بولسا دا، تالاق ەتەر ەدى. جاتىرىندا بىلعانعان جىلبىسقى دا... توقال الام دەپ نەسى بار ەدى. جاقسىبايدان ءورىس الاتىن ەدىم عوي. ءورىس...

قامىسباي قولىنداعى قىمىز قۇيىلعان توستاعانعا ەرنىن دە تيگىزبەي لاقتىرىپ جىبەردى. ونسىز دا، جەر بولىپ وتىرعان بايبىشەنىڭ باسىنا قىمىز مولىنان شاشىرادى. قامىسباي ۇيدەن شىعىپ كەتتى. بايبىشەنىڭ ءجۇزىن جاسپەن بىرگە اپپاق ءسۇت جۋىپ جاتىر... مولدانىڭ بۇيرىعىمەن ءتورت- بەس جىگىت بىلەكتەرىن ءتۇرىپ ىسكە كىرىسكەن. شىدامى تاۋسىلعان نيەتباي جۇرت كوزىنە ءتۇسىپ، اقمارقانىڭ جانىنا بارعان.

- سەنى تىرىدەي كورگە كومبەك، ماعان كونەتىنىڭدى ايت، بوسقا... - اقمارقاعا سول ساتتە نيەتبايدىڭ بەتىندەگى قوراسان ورنىندا قۇرتتاردىڭ قارا باسى جىبىر- جىبىر ەتىپ تۇرعانداي كورىندى. وعان جيىركەنە قاراپ، زورلانا جىميعان:

-  سەنىڭ، سەندەي قورتىقتىڭ قوينىڭدا شىرىگەنشە، قارا جەردىڭ قۇشاعىندا- اق جاتايىن...

امالى قۇرىعان نيەتباي ەكى ءيىنى سالبىراپ دالاعا شىققان كەزدە، قارسى الدىنان قىزداي العان، قۇرساق كوتەرمەگەن قاتىنىن كوردى. ەل كوزى دەمەي ءتىلىن سۋماڭداتتى. تالاي ۋاقىت ىشىندە جۇرگەن زاپىرانىن توگىپ جاتىر: - وتاعاسى، تىزەڭدى جىلىتىپ، بويىڭدى بالقىتقان جاس توقالىڭدى قيماي ءجۇرسىڭ- اۋ... قيماي، قينالاتىن نەسى بار، مولدا قايناعامدىكى وڭدى. قارقىنى جامان ەمەس ەكەن، كەيىن بۇقانىڭ قىلىعىنا وگىز ءسۇيسىنىپتىنىڭ كەرى بوپ جۇرمەسە... نيەتباي جەردەن جۇدىرىقتاي تاس الىپ، قاتىنىنا قۇلاشتاپ جىبەرىپ قالدى. ايەل كەۋدەسىن باسىپ وتىرىپ قالدى. جىلاعان جوق. كوزدەرى وت شاشىپ، كەتىپ بارا جاتقان بايىنىڭ سوڭىنان ىزالانا قارادى.

***

دەگەلەڭنىڭ ءبىر ءبۇيىرىن قىزىل الاۋعا بولەپ، كۇن-انا ۇياسىنا قاراي ەڭكەيىپ بارا جاتىر. تاسپيىعىن تارتىپ، قاقپانعا تۇسكەن ساسىق كۇزەندەي شاق- شاق ەتكەن مولدانىڭ اشى داۋىسى توڭىرەككە ەستىلەدى. ۇرەي بيلەگەن ادامدار جارتاسقا قامالعان ءۇيىرلى ارقارداي ءيىرىلىپ تۇر. ءتورت جىگىتتىڭ الدىنا ءتۇسىپ اقمارقا كەلە جاتىر. ەكى بەتىنە قان جۇگىرىپ، كەلىن بوپ تۇسكەن كەزىنەن دە اجارلانىپ، ءتىپتى قاپ- قارا شاشى قالاقتاي جاۋىرىنىن جاۋىپ، توبىعىنا تۇسكەن. اياعىن نىق باسىپ، ادامداردى قاق جارىپ، كوردىڭ جانىنا كەلدى. مولدا الدەنەنى كۇبىرلەپ كەتتى. ەل دەمىن ىشىنەن الدى.

اي ماڭدايى جارق ەتىپ اقمارقا كورگە ءوزى تۇسكەن كەزدە «تيىسپەڭدەر!» - دەگەن ايەلدىڭ شىڭعىرعان داۋىسى شىقتى. ەلمەن بىرگە نيەتباي دا داۋىس شىققان جاققا جالت بۇرىلعان. ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەدى. ايەلى ەكەن. كەمسەڭ- كەمسەڭ ەتىپ جىلاپ تۇر. بۇلارمەن مولدانىڭ ءىسى بولعان جوق. قولىندا - تاسپيىعى، تىلىندە - بۇيرىعى.

كور بەتىنە قالىڭ شىلىك تاستالدى، توپىراق شاشىلدى. وسىنىڭ ءبارىن ءۇن- ءتۇنسىز كورىپ تۇرعان دەگەلەڭ تاۋى ابدەن قارتايىپ، كەلىن مەن بالادان كورگەنسىزدىك كورىپ قاجىعان قاريانىڭ كۇيىن كەشكەن. مىنا سۇمدىقتى سەن كورمە، ەرتەڭ اعارىپ اتاسىڭ عوي دەگەندەي كۇن جارىقتىقتى قۇشاعىنا تارتا بەرگەن. بالا قويشى قويلاردى دۇرىلدەتە ايداپ كەلە جاتىر. قالىڭ قويدىڭ ارا-اراسىنا، باۋىرىنا ەنىپ العان قاراڭعىلىق جىلجىپ كەلەدى. قاراڭعى. ەل مەن دالا كۇرسىندى. كور ۇستىنەن ءارلى- بەرلى قويلار ون شاقتى رەت ايدالدى.

كوز بايلانعان. ءتۇن بالاسىندا ءبىر بۇيىردەن باس كوتەرەتىن اي دا بۇل سۇمدىقتى كورگىسى كەلمەگەندەي بەسىگىندە قۇنداقتاۋلى كۇيىندە جاتىپ قالعانداي. كوز بايلانعان. قاراڭعى...

اقمارقا اپپاق بوپ كوردەن شىقتى. كور ىشىنەن سۋىرىپ العاندار شوشىنا ايعايلاپ اۋىلعا قاراي قاشتى. شاشى، كىرپىگى اعارىپ كەتىپتى. ساق- ساق كۇلەدى. ادامدار بىت- شىت بوپ قاشتى. مولدانىڭ ساسقانى سونداي ءتىلى كۇرمەلىپ، بويىنان كىشى دارەتى ءجۇرىپ كەتتى. اۋىل ۋ- شۋ. ءدۇبىر. قالىڭ ءدۇبىر. تاۋ- تاس، جىرا-جىڭعىلدىڭ، دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان باس كوتەرگەن قارالى كيىم كيگەن كوپ ايەل ءبىرىن- ءبىرى ءۇن- ءتۇنسىز قۇشاقتاپ، داۋىس شىعارماي ىشتەن جىلاپ جاتىر. سول ءۇن-ءتۇنسىز ەزىلگەن قارالى ايەلدەردىڭ ورتاسىندا اعاراڭداپ، اقمارقا- ارۋاق داۋىس سالىپ جىلاپ بارادى.

ءتۇن. قاراڭعى ءتۇن. اعاراڭداپ... قازان ايىندا قاڭباق ۇشىپ، جىلعا- جىرانىڭ قوينى- قونىشىنا تىعىلدى. قاراشا تۋىپ، قارا داۋىل جەر توزاڭىن اسپانعا كوتەردى. دالا ىزعارلى. ەل كۇزدەۋگە جۇدەۋ قونىستاندى. اقمارقانىڭ ءتىرى ارۋاق بوپ كەتكەنى جاقىن اۋىلداعىنىڭ جەڭگەسىنە،الىستاعىنىڭ اتاسىنىڭ قۇلاعىنا شالىنعانى قاشان. اۋىل-اۋىل اراسى الىپ- قاشپا ءسوز. بۇل سۇمدىقتى ەستىپ-ءبىلىپ وتىرسا دا، جاقسىبايدىڭ تۋعاندارى سىرت كوزگە سىر بەرمەدى. نە بولسا دا، ىشتەرىندە. وكپەگە قيسا دا ولىمگە قيمايتىن - تۋعاندىق قاسيەتتەرىنە caپ، جاقسىبايدىڭ كوڭىلىن اۋلايدى. كوپ ۇزاماي دەگەلەڭ وڭىرىنە اپپاق قار جاۋىپ، كەشەگى ايقىش-ۇيقىش قاسىرەتتى ىزدەردى كوزدەن تاسالاپ، كوڭىلدەن ۇمىت قالدىرماق بولعان. قار قالىڭ جاۋدى. جاقسىباي اۋىلى اقمارقانى جاسىرىن ىزدەي باستادى. ءىزىم-قايىم جوق. «بالەن جەردە بالەن دەگەن ەمشى كەمپىردىڭ قولىندا ەكەن- مىس» دەگەن حابار بولسا- اق، بورىكتىلەر بەلدى اتقا قونادى. تاپپايدى.

قۇر قول، قاتۋلى قاباق قايتادى. تاي باۋىرىنان جاۋعان قار قۇرساۋىندا جاقسىباي اۋىلى اقىرەتكە شالا- جانسار ورالعان پەندەنىڭ ءبىر بۇيىرىندەي بۇلكىلدەپ جاتا بەردى...

ءتىرى پەندە نە كورمەيدى... تورعاي اۋزىن قار سۋىنا شىلاپ، ءتورت تۇلىك ءتولىن باۋىرىنا الار-الماستان جاقسىباي اۋىلى جايلاۋعا شىعىپ كەتكەن. ونداعىسى - قىس بويى اياز قىسىپ، سارتاپ بولعان كوڭىلدەرىن ءبىر سەرگىتپەك. ولارى قۇر بوس الدانىش ەكەندەرىن قۇرعاق توبە- توبەگە ءۇي تىگىپ بولىپ، قازانعا اس سالعان كەزدەرىندە ءبىر-اق بىلگەن.

بايبىشەنىڭ بوتاسىنان ايىرىلىپ بوزداعان بوزىنگەندەي اڭىراۋى جەرگە جاباعىداي جابىسىپ جاتقان قار قاساتىن قاقىراتىپ، كوز جاسى ساي- سالانى قۋعان قىزىل سۋداي اقتى. قۇر ات مىنگەن جىگىتتەر ءاربىر اۋىلعا ات باسىن ىركىپ، اقمارقانى اشىق سۇراستى. ىزدەۋشىلەر قاتارى كوبەيىپ، مولايا ءتۇستى.

ەل عوي... قامىسباي اۋىلى جىلقىسىن دۇرىلدەتە ايداپ، بۇل وڭىردەن قۇنان جارىستىرار تۇسقا بارىپ قونعان. اشۋلى ەل ىرگەسىن بۇزار دەپ ويلاعان. ساقتىقتا قورلىق جوق. تۇنگى كۇزەت كۇشەيتىلىپ، جىگىتتەر قۇرىققا سۇيەنىپ قالعىدى. ات اۋىزدىعى الىنبادى. ءيت-قۇس - قورىعانعا ءوش. جىلقىعا قايتا-قايتا ءتيىپ، ەكى- ءۇش تاي-جاباعىنىڭ قارىنىن اقتارىپ كەتتى. كۇندىز-ءتۇنى دامىل كورگەن جوق. نەبىر ارلان قانجىعاعا بوكتەرىلدى. سوندا دا دالا بورىلەرى مايداندارىن توقتاتقان جوق. ويتپەسە، قاسقىر-قاسقىر بولار ما... جاقسىبايلار جىم-جىرت. ءيت-جىعىس ءومىر.

***

توڭىرەك تىم-تىرىس. بۇلاق باسىندا ءۇش-ءتورت بالا ۋلاپ- شۋلاپ باقا اۋلاپ ءجۇر. بەت اۋىزدارى، جالاڭاش قارىندارى باتپاق- باتپاق. وسىلاردان باسقا اۋىلدا ءتىرى پەندە جوق سياقتى. جىم- جىرت. ءتىپتى، اشەيىندە ىشىنەن كىسى ارىلمايتىن ەڭسەلى ءۇيدىڭ تۇندىگى ءالى اشىلماعان. تاڭعى اس باعانا ازىرلەنگەنمەن ىشىلمەگەن. ونى-مۇنى، ۇساق-تۇيەك شارۋاعا بولا باس سۇققان قىزمەتشى ايەل بايبىشەنىڭ الدىنا لەگەن مەن قۇمان اپارىپ، بەتى- قولىن شايعىزىپ شىعىپ كەتتى. اقمارقانىڭ شەشەسى كۇرسىنە دەم الدى. اۋرۋ. سارى ۋايىم سۇلىكتەي سورعان. كەيدە ايتىپ وتىرعان سوزىنەن جاڭىلىپ، بەيبەرەكەت بىردەڭەنى قوزعاپ تا كەتەدى. ايتاتىنى -  جالعىز قىزى.

داۋىستاپ شاقىراتىنى - اقمارقا. انا قاسىرەتى اۋىر. كەۋدەسىندە -  شىقپاعان شىبىن جانى... وتاعاسىنىڭ قان جۇگىرىپ تۇراتىن شىرايلى ءجۇزى -  وتى قاشقان جەردەي توزعان. بۇل دا قايعىلى.

اقمارقانى ىزدەتىپ جىبەرگەن جىگىتتەردەن حابار-وشار جوق. كۇن قۇرىق بويى كوتەرىلىپ، كولەڭكە-قامشى سابىنداي ۇزارعان. ىسسى اۋا. اربا استىندا يلەنبەگەن وگىزدىڭ تەرىسىندەي بۇكتەلىپ ءداۋ توبەت جاتىر. مازاسى جوق. ىز- ىز ەتكەن كوك باس شىبىندى اۋادا قابامىن دەپ، ازۋ تىستەرى ساق- ساق ەتەدى. تۇمسىعىن ءجۇنى قالىڭ تەرىسىنە تىعىپ قىرشىپ- قىرشىپ العان كەزدە، اۋزى قىلشىققا تولىپ شىعا كەلەدى. كەنەت، كوزدەرى وت شاشىپ، ورىنىنان اتىپ تۇردى.

جەلكە ءجۇنى كۇجىرەيىپ، اۋىل شەتىنە قاراي اياندادى. ۇرگەن جوق. ساپتاما ەتىكتىڭ باسىنداي مۇرنىن الدىعا سوزىپ، ءيىس الدى. كوز ۇشىندا - جەلبىرەگەن اق كەبىن. توبەت ەكى بۇتىن تالتايتىپ، جەر تارپىدى. وسى كەز الا مويناق قارا كۇشىك ارسالاڭ- ارسالاڭ ەتىپ، موينىنا اسىلدى. توبەت اپانداي اۋىزىن اشىپ، ارس ەتىپ كۇشىكتىڭ جەلكەسىنەن تىستەدى دە، جەلى ورنىنا شاڭىن بۇرق ەتكىزىپ، تاستاي سالدى. قاڭق ەتكەن كۇشىكتىڭ داۋىسىن ەستىپ، قۋىس- قۋىستا بۇيىعىپ جاتقان يت اتاۋلى ءدۇر كوتەرىلىپ، قۇلاقتارى جەلپ-جەلپ ەتىپ، ەلەڭ- ەلەڭ قاعىپ، اتىپ- اتىپ شىعىستى. اق ساعىم جاقىنداپ، جەلبىرەپ كەلەدى. اقمارقا.. .

ۇستىندەگى كۇن كوزى جەگەن كەبىنى - جۇلىم-جۇلىم. جالاڭ اياق، جالاڭ باس. تىلەرسەگىنە تۇسكەن اق شاشىنىڭ ۇشى ۇيىسىپ، وشاعاندار جابىسىپ، سۇيرەتىلىپ ءجۇر. قۇلىن مۇشەسى بۇزىلماعان. سول - باياعى قۇربىلارىمەن ويناپ-كۇلىپ جۇرگەن شاعىنداعى - ءورىمتال بەينەسى. شاشى كۇنگە شاعىلىسىپ، كۇمىستەي جىلتىرايدى. ءمولدىر قارا كوزدەرىندە نۇر وينايدى. اجارى، ادىمداپ جۇرگەن سايىن ءشولدى دالا توسىنەن قاناتىن تالدىرىپ، سايالى باققا ۇشىپ كەلگەن توتىداي، تۇرلەنەدى. اقمارقا اۋىلعا جاقىنداپ كەلەدى. يتتەر ارس-ارس ەتىپ ۇمتىلعانىمەن، بويىن ءتىپ- تىك ۇستاپ، كەبىنى جەلمەن جەلبىرەگەن ونىڭ ەتەگىنەن الا تۇسۋگە باتا المادى.

- ارۋاق...

- ارۋاق...

اۋىل ۇياسى بۇزىلعان ۇلارداي شۋلادى. اسىرەسە، ۇلكەندەر جاعى بالا- شاعانى تاسالاپ، ايقاي- شۋدى ۇدەتىپ جىبەردى. جەلىدەگى قۇلىندار قىلعىنا شۇرقىراپ، تاي-بيەلەر قۇيرىقتارىن كوككە كوتەرىپ، شاپقىلادى. اقمارقا ءدوڭ ەتەگىندەگى مالتا تاستاردى شىقىر- شىقىر باسىپ، اۋىل شەتىنەن ءوتىپ بارادى. سوڭىندا يتتەر... ۇلكەن ۇيدەن بايبىشە اڭىراپ شىقتى. ۇستاپ قالماق بولعان ءبىر-ەكى ايەلدى قايرات قىلىپ قاعىپ تاستادى. ايەلدەر ونىڭ جانۇشىرا ايقايلاعان داۋىسىنان شوشىپ، قايىرا جارماسپاي، سوستيىپ، تۇرىپ- تۇرىپ قالعان.

- بالام- اۋ، باۋ-اۋ-ىىر ەتى- ءىم- ا اۋ... ءماسىسىنىڭ تابانىن تاس ءتىلىپ، ىزىنەن قان تامشىلاعانىنا دا قاراعان جوق. ايعايلاپ، جالىنىپ، وكسىپ جىلاپ، اقمارقانىڭ سوڭىنان جۇگىرىپ كەلەدى. اقمارقا توقتاعان جوق، يتتەر مەن ادامداردىڭ داۋىسىن ەستىگەن سايىن، ونە بويىن ەركىن بيلەپ قاشا بەردى، قاشا بەردى... سورلى انا ءالى قۇرىپ جەرگە قۇلاپ ءتۇستى. كوز الدى قاراۋىتىپ، ەشتەڭە كورمەيدى. ءتىلىن تارتىپ، ىشقىنا وكسيدى. كوزدەن اققان جاسىن بەتىن جاپقان قارا شاشىنىڭ ۇشىنان جەر ءۇن- ءتۇنسىز جۇتىپ جاتىر. انا ەكى قولىن كوككە سوزىپ، قارعاندى: - و، قامىسباي جالعىزىمنان ايىرعان جالماۋىزىم، كولىڭ كورىڭە اينالسىن لاعىنەت... لاعىنەت...

ەكى وكپەلەرىن قولدارىنا الىپ، جۇگىرىپ-جۇگىرىپ كەلگەن ءۇش ەركەك تالىقسىپ كەتكەن سورلى انانىڭ بەتىنە سۋ بۇركىپ، بىرەۋىنىڭ مول شاپانىنا سالىپ كوتەرىپ، اۋىلعا اكەلدى. بايبىشە ەسىن جيا الماي جاتىر. ءۇي تورىندە وتىرعان جاقسىباي ورنىنان ءۇش ۇمتىلىپ، تۇرا المادى. قىلشا موينىن تالشا ءيىپ، ومالىپ قالعان. الدە ءبىر قارۋلى دۇلەي كەۋدە تۇسىن كوك شىبىقپەن شاباقتاپ جاتقانداي.

دال-دۇل. بۇندايدى كىم كورگەن. ولىك بولسا، اتا داستۇرىنەن يەك ارتىپ، قارەكەت قىلماق-تى. قاپەلىمدە ءجون سۇراماققا ماڭدايىن جەرگە تىرەپ، بۇك ءتۇسىپ قايعى شەككەن مىرزانىڭ جانىنا ەشكىم باتىپ بارا المادى. قۇرالايدىڭ سالقىنىندا قۋعىن كورگەن ەلىكتىڭ لاعىنداي اقمارقا كوز ۇشىندا بۇلدىراپ كەتكەن. يتتەر دە تىلدەرىن سالاقتاتىپ اۋىلعا قايتقان.

اقمارقا اۋىلدان ۇزاپ كەتتى. سوڭىنان قۋعىنشى بولعان جوق. ءسۇرىنىپ كەتىپ، جەرگە ەتبەتىنەن ءتۇستى. ەكى قولىمەن جەر تىرەپ ءبىراز وتىردى دا تىپ- تىنىش دالانى باسىنا كوتەرىپ ساق-ساق كۇلدى.

قوس قولىمەن شاشىن ۋىستاپ، جۇلىپ- جۇلىپ الدى. توبەسىنەن ۇشقان قۇسقا كوزى تالعانشا قاراپ ويلاندى. جەرگە اۋناپ- اۋناپ الىپ، ساق- ساق كۇلدى. سوسىن، الدەنەگە ۇياتتى بوپ قالعان بالاداي الاقاندارىمەن بەتىن باسا قويىپ، ساۋساقتارىنىڭ اراسىنان كوزدەرى جىلتىراپ، كۇلىمدەدى. كەنەت، قۇلاعىنا ءوزىنىڭ سوقىر قوزىسىنىڭ ساعىنىشتى ءۇنى كەلە قالدى.

انە... انە. التىباقان. ورنىنان تۇرىپ، اياعىن قورعانا باسىپ كەلەدى. انانى قارا، قامشىنىڭ ءورىمى. يرەلەڭدەگەن بوز ەلتىرىنىڭ ۇستىمەن سۋسىپ بارادى. ءورىمدى ۇستاماققا ۇمتىلدى. بەلى بۇگىلىپ بۇلكەك- بۇلكەك جۇگىرە باستادى. كوز جازىپ قالدى. ءان قالىقتاپ بارادى. ارتىنا جالت بۇرىلدى.

باياعى ءان، قىز كوشىنىڭ زارلى ءانى... كوزدەرى الاق- جۇلاق ەتىپ ۇزاق تىڭدادى. ءان ەستىلگەن جاققا قاراي ءجۇردى. قۋانىپ كەتتى. قىزىق... ءورىم شىبىقتاي شانشىلىپ تۇر. سول ءبىر زارلى ءۇن... توقتاي قالدى. ويلاندى. كەنەت ءورىمدى جۇگىرىپ بارىپ ۇستاماققا ۇمتىلدى. ءورىم قاتتى ىسقىرىپ، وڭ جاق ءبۇيىرىنىڭ تۇسىنان اۋانى وسىپ ءتۇستى. جالت بەردى. جىلانعا اربالعان بوزتورعاي قاناتتارىن زورعا قاعىپ، اۋادا ۇرشىقشا ءيىرىلدى. بوز جۋسان ۇستىندە يرەلەڭ-يرەلەڭ ەتكەن جىلاندا ءوشى كەتكەندەي، قايتادان ۇمتىلدى. قۋىپ كەلەدى... ەندى ەكى شۇبار جىلان قاتار جارىسا يرەلەڭدەدى. ءبىرازدان سوڭ، كوز جازىپ قالدى. جەلى بويى جەر ءجۇردى دە، جۇرەلەپ وتىرا كەتتى. سالقىن لەپ ەستى. قاپ- قاراڭعى...

شۇباتىلعان اق شاشىن تارامداپ كورىپ ءبىراز وتىردى. تۇرا بەردى. تۇرا بەرگەندە- اق باستالدى. قىپ- قىزىل شوقتار ونە بويىنا جان-جاعىنان شاشىلىپ-شاشىلىپ ءتۇستى. اقمارقا قورعانا ايقايلاماق ەدى، ءۇنى شىقپادى. قىزىل شوقتار قولتىعىنىڭ استىنان، ومىراۋىن، اش بەلىن، قارا ساندارىن قۋالاپ، شىمىرلاتىپ بارىپ باسىلدى. اقمارقا ءوزىن ءبىر كەزدە تىرىدەي كومگەن كوردىڭ جيەگىندە تۇر ەدى. قۇدىق ىشىنە ۇڭىلگەن بالاداي شوقيىپ ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىت وتىردى دا، ۇستىندەگى تەر سىڭگەن كەبىنىن شەشىپ تاستادى. انادان تۋعانداي جالاڭاش كۇيىندە جەل مەن كۇنگە ءتانىن سۇيگىزىپ، ءۇن- ءتۇنسىز، تىپتەن اقىرىن اق شاشى جەلپ ەتىپ، سۋسىپ كورگە ءتۇستى. تابانىنان كور ءىشى سالقىنداۋ سەزىلدى. دەنەسى جەر تارتتى. جاتا كەتكەنى سول ەدى: تاعى دا قىپ- قىزىل شوق- مونشاقتار ونە-بويىنا ءورىپ كەتتى. اقمارقانىڭ جانى ازاپتاندى. شوق- مونشاقتار اش بەلىنە وراتىلىپ، قوس انارىن كۇيدىرىپ، اق تاماعىنا ءۇيىرىلىپ، ابدەن ەسىن الىپ بارادى. وسى كەز ارۋاققا اينالعان ارۋ جاتقان كوردىڭ ەكى جيەگىنەن تىلدەرىن جىلتىڭ- جىلتىڭ ەتكىزىپ باعاناعى ەكى جىلان سالبىراپ ءتۇستى. ءتۇستى دە، سۇپ-سۋىق بوپ ونىڭ اياقتارىنا وراتىلىپ، قارا ساندارىن سىعىمداپ، بەلىنە وراتىلا بەردى. باعاناعى ما، قىزىل شوقتار تىرس-تىرس جارىلىپ، الپىس ەكى تامىرى ەكىگە ءبولىنىپ، قانى تاسىدى. جاس دەنە مول ءلاززات قۇشاعىندا.

ماۋقىن ءبىر باسىپ، ءبىر ىسىتىپ الاسۇرتقان جىلاندار ونىڭ تال شىبىقتاي بۇرالعان اش بەلىن قاتتى سىعىمداپ، باستارىن ورايشا ءيىپ تۇرىپ الدى. قوماعايلانا قورىلدايدى. سۇر قابىرشاقتار قىرتىستانعان كومەيلەرى بۇلك- بۇلك ەتەدى. اقمارقانىڭ كوز الدىنا قاناتىن دامىل- دامىل قاعىپ بوزتورعاي شىر اينالدى. جىلاندار الاسۇرعان دەنەسىن سىعىمداپ بارادى. اقمارقانىڭ تىستەرى ساق- ساق ەتىپ، يەگى دامىلسىز دىرىلدەدى. ومىراۋى تەپسىندى. كوز الدىنا سول ءبىر ءتۇن... شىمىلدىق ءىشى، سوسىن...

ءبىر ساتكە: .. شىر-شىر ەتكەن بوزتورعايعا قارادى.

ءبىر ساتكە: ...سوناۋ- سوناۋ، بيىك- بيىك اسپاننىڭ ار جاعىنان ءان مەن جىرعا بولەنگەن جاساۋلى قىز كوشىن كورگەندەي بولدى. جىلاندار كەڭ دالانىڭ بارلىق اۋاسىن جۇتپاق بولعان الاپات اۋىزدارىن اقمارقانىڭ قوس انارىنىڭ ۇشىنا قاداي سوقتى.

ءبىر ساتكە: ...ارۋاق-ارۋ كوز ۇشىندا بوزتورعاي شىرىلداپ بارا جاتتى.

ءبىر ساتكە:

ۇلى بەسىن ەدى...

اۆتور تالعات كەڭەسبايەۆ

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى