قازاقتىڭ «ميى» قيىردا ءجۇر
ميلارى ميللياردتاعان اقشاعا باعالانعان ماماندارى مەن ەرەكشە دارىندى كادرلارى دا اتاقتارى الىسقا جەتىپ، ۇلتتارىنىڭ ايبىنىن اسقاقتاتىپ ءجۇر. ال بىزدە شە؟
«ءبىز جوق جەردە ءبارى جاقسى» دەگەندەي، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بويىنداعى ەرەكشە دارىنىمەن جىلت ەتىپ كوزگە تۇسكەن تالانتتى جاستار ەبىن تاۋىپ شەتەل اسىپ، تالانتىن شەتەلدە ۇشتاۋعا قۇمار- اق. قازاقتىڭ التىن قۇرساقتى انالارى ەرەكشە قابىلەتتى، ايرىقشا دارىندى، تۋما تالانتتاردى ومىرگە اكەلۋدەن كەندە ەمەس. تەك اتتەگەن- ايى، «قولدا باردا التىننىڭ قادىرىن» ءبىلىپ، تالانتتى جاستىڭ شەكارا اسىپ كەتپەۋىنە قابىلەتسىزدىك تانىتىپ وتىرمىز. سونىڭ سالدارىنان تاۋەلسىزدىك العان جىلدان بەرى قاراي تالاي سپورتشى، ەرەكشە داۋىستى ءانشى، ماتەماتيك، تەحنيك تاعى باسقا ماماندارىمىز مۇحيت اسىپ كەتتى. بۇگىندە ولار سول ەلگە قىزمەت ەتىپ، سول ەلدىڭ اتىنان سىنعا ءتۇسىپ، وزگە ەلدىڭ ابىرويىن كوتەرىپ ءجۇر. وزەگىڭدى ورتەپ، ءىشىڭدى ىرىتەتىندەي شىندىق - وسى. ۇلتتىق تاعامىمىز، ۇلتتىق ويىنىمىز، ۇلتتىق بۇيىمدارىمىز عانا ەمەس ۇلت بالاسى دا وزگە ەل ءۇشىن قىزمەت ەتكەنىنە قالايشا جانىڭ اۋىرماسىن؟ !.. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ماتەماتيكادان الەمدى تاڭداي قاقتىرىپ، رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن قۋات ەسەنوۆ اتتى دارىنىمىز مۇحيت استى. قازاقتىڭ «التىن بالاسىنا» امەريكا قۇدا ءتۇستى. ءبىرتۋاردى باعالاي الماعانىمىز ءۇشىن بارماق شايناپ قالا بەردىك. قۋات ەسەنوۆ - حالىقارالىق وليمپيادالارداعى التى التىننىڭ يەگەرى. 24 جاستاعى ءبىلىمدى جىگىت نەبىر كۇردەلى ماتەماتيكالىق تەڭدەۋلەردىڭ شەشىمىن وڭاي تاۋىپ، ا ق ش وقىمىستىلارىن اۋزىنا قاراتقان. پاۆلودارلىق ورەنگە حالىقارالىق عىلىمي بايقاۋلارعا قاتىسۋعا شەنەۋنىكتەر جاعداي جاساماعان سوڭ، امالسىز مۇحيت استى. قازىر ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستاز قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇر دەگەن مالىمەتتى ۇزىن قۇلاق ارقىلى ەستىپ قالامىز. بار بولعانى، دارىنىمەن شەتەلدى تامساندىرعان ماتەماتيكتىڭ جەرلەسىمىز ەكەندىگىنە سىرتتاي ماساتتانىپ، قۇر ماقتانىپ، سۇيسىنەمىز دە قويامىز. كەيبىر دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك، سوڭعى ون جىلدا پاۆلودارداعى فيزيكا- ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ 15 تۇلەگىن ا ق ش- تىقتار اتتاي قالاپ، الىپ قالعان كورىنەدى.
تاعى ءبىر جەرلەسىمىز، بۇگىندە امەريكاداعى «ۋەين» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اتانىپ جۇرگەن ءۋالىباي ومىربايەۆ: «بوس ۋاقىتىمدا عىلىممەن اينالىسامىن. ول جاقتا الەۋمەتتىك ماسەلەلەر وڭاي شەشىلەدى. سوندىقتان وعان ۋاقىت جوعالتپايمىز» ، - دەپتى ينتەرنەتتەگى جازعان حاتىندا. تىزە بەرسەك، تارىداي شاشىلعان بىلىمدىلەرىمىزدىڭ قاتارى كوپ- اق. قىتايداعى ماتەماتيكا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى تۇردىبەك نۇرلىبەك ۇلى بىلىمىمەن ميللياردتاعان قىتايدى مويىنداتسا، جاپونياداعى قيلان ءالىمحان ەسىمدى باۋىرىمىزعا الەم ماتەماتيكتەرى تاڭداي قاعىپ وتىر. اكادەميك مۇحتارباي وتەلبايەۆ ەسىمدى قانداسىمىز دا شتۋرم- ليۋۆيلليا وپەراتورىنىڭ امبەباپ فورمۋلاسىنىڭ شەشىمىن تاۋىپ، اتاعى الىسقا جەتۋدە. وزگە ەلدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋگە اتسالىسىپ جۇرگەن مۇنداي تالانتتارىمىز وتە كوپ. ەرىكسىز «شىركىن، وسىلاردىڭ بارلىعى ءوز ۇلتىمىزعا قىزمەت ەتىپ، ەلىمىزدىڭ اتىن شىعارىپ، ايبىنىن اسقاقتاتۋعا ۇلەس قوسسا، قازاقتىڭ اتى الەمگە تەك دارىندىلارىمەن تانىلسا عوي» دەگەن ءتاتتى ارماننىڭ جەتەگىنە ەرەسىڭ. وكىنىشكە قاراي، ءبىز تالانتتىلارىمىزدىڭ قادىرىن و دۇنيەگە اتتانعاندا نەمەسە شەتەل اسىپ كەتكەندە عانا باعالايمىز. ال الپاۋىت مەملەكەتتەر ولاردان اقشانى اياماي، بىلىمدىلەردىڭ ورەسىن مەملەكەتتىڭ ءوسىپ- وركەندەۋى ءۇشىن پايدالانۋعا ابدەن ماشىقتانعان، وسىنىڭ جولىندا اقشانى دا ايامايدى. ءبىز بارىمىزدى باعالامايمىز. شىنى كەرەك، بۇگىنگى قوعام «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەن قاعيدانىڭ زامانى ەمەس. ءبىر كەزدەرى «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا مەملەكەتتىڭ قارجىسىمەن شەتەلگە بارىپ، ءبىلىم العان جاستاردىڭ دا ءبىرازى سول ەلدە قالىپ قويىپ جاتتى. رەسمي مالىمەت بويىنشا، 2004 -جىلدىڭ وزىندە شەتەلدە وقىعان 20 بالا سوندا قالىپ قويعان. ياعني سول كەزدەرى قازاقتىڭ بالاسىنان عانا ەمەس، جاقسى ماماننان دا ايىرىلىپ قالعانبىز. 1993-2011 - جىلدار ارالىعىندا «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا بەس مىڭنان استام بالا شەتەلدە ءبىلىم العانىمەن، ونىڭ قانشاسىنىڭ شەتەلدىك بولىپ كەتكەنى جونىندە ناقتى اقپارات جوق.
بۇگىندە قانشا قازاقتىڭ «ميى» وزگە مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەپ جاتقانى جونىندە ناقتى ستاتيستيكا جوق. ءبىراق ەلىمىزدەگى عىلىمدى دامىتۋ دۇرىس جولعا قويىلماعان كەزەڭدە تالاي وقىمىستىنىڭ ورنىن سيپاپ قالعانىمىز انىق.
ماقاش ءتاتىموۆ، دەموگراف- عالىم:
- ەرەكشە دارىندى جاستاردىڭ قانشاسىنىڭ شەتەل اسقانىن ەشكىم بىلمەيدى. ونىڭ ەسەبىن ەشكىم جۇرگىزگەن جوق. دەگەنمەن دەموگراف رەتىندە شامالاۋىم بويىنشا، بۇگىنگە دەيىن التى مىڭداي ءبىلىمدى ورەن شەكارا استى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دامۋى دۇرىس جولعا قويىلماعان، الايدا شەتەلدە ەرەكشە باعالاناتىن تەحنيكا، ماتەماتيكا، حيميا، فيزيكا سالالارى بويىنشا جاستار وتە كوپ كەتتى. وسىعان بايلانىستى سول كەزەڭدە «ۋتەچكا موزگوۆ» دەگەن ءسوز دە قالىپتاستى. بۇل ءبىز ءۇشىن وتە ۇلكەن شىعىن اكەلدى. جاستاردىڭ 11 جىل بويى مەكتەپتە، ودان كەيىن ج و و- دا تەگىن وقىتىپ- توقىتقان سوڭ وزگە ەلگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن كەتىپ قالۋى - ورنى تولماس وكىنىش. وسىلايشا، ۇلتتىڭ وركەندەپ، مەملەكەتتىڭ دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوساتىن ماماندارىمىزدان ايىرىلىپ قالىپ وتىرمىز. كوبىنەسە رەسەي مەن قازاقستان جاستاردى ءبىلىمدى ەتىپ دايىنداپ بەرەدى. ا ق ش ساتىپ الا سالادى. نەگىزى، عالىمدى دايىنداعاننان گورى، ساتىپ العان وڭاي. وسىنى ا ق ش وڭتايلى پايدالانىپ وتىر. نەگىزى، كوپتەگەن ەل ءوزىنىڭ تالانتتى ۇل- قىزدارىنىڭ يگىلىگىن وزدەرى پايدالانۋعا تىرىسادى. بىزگە دە وسىنى ويلايتىن كەز جەتتى.
سونداي- اق عالىمداردان بولەك، وتاندىق جۇزدەگەن تالانتتى ونەرپاز دا شەتەل اسقان. سولاردىڭ ءبىرى - قازاق بالەتىن الەمگە پاش ەتكەن داستان شىنىبايەۆتىڭ ءدام- تۇزى جات جۇرتتا تاۋسىلدى. ەلىمىزدە تالانتى باعالانباعان ونەرپاز ەرىكسىز شەكارا اسقان. اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ تاعى ءبىر ءانشىسى مەدەت شوتابايەۆ تا سىرت ەلدىڭ ساحناسىن انگە بولەۋ ماقساتىندا ەلىمىزدەن كەتىپ تىندى. ونىڭ ەرەكشە تەنور داۋسىنا ءتانتى بولعان يتالياندار وزدەرىنە جۇمىس ىستەۋگە شاقىرعان.
ايتا كەتەر جايت، ۇلت ۇرپاعىنىڭ شەتەل اسۋى ءالى تولاستار ەمەس. ەلىمىز باردى باعالاۋدى ۇيرەنگەنشە، بۇل كوش تولاستاماس تا. بالكىم، بارىمىزدى ەرتەرەك باعالاپ، دەر كەزىندە ولاردىڭ تالانتىن ۇشتاپ، ەل يگىلىگىنە ساي پايدالانا بىلگەنىمىزدە، ەلىمىز ەرتەرەك دامۋ جولىنا تۇسەر مە ەدى؟ ! ال باردى باعالاماعانىمىز ءۇشىن بارماق تىستەر كەز - ءالى الدا. ەندىگى 15-20 جىلدا اقپاراتتىق جۇيەنىڭ ورنىن نانوتەحنولوگيا كەزەڭى باسقاندا، سول جاستارىمىزدى شىراق الىپ ىزدەپ تاپپاسىمىز انىق.
«الاش ايناسى»
