ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى
يراكتاعى ماسەلە مۇلدە شيەلەنىسىپ كەتتى. ناتيجەسىندە، الەمدىك ەكونوميكا دامۋدىڭ ورنىنا، كەرى كەتۋگە بەتبۇرىس جاسادى. قازىرگى تاڭدا كەيبىر ەكونوميكا ساراپشىلارى مەن ساياساتكەرلەر الەمدىك ەكونوميكادا از دا بولسا ىلگەرىلەۋشىلىك بار دەگەندى ايتىپ جاتىر. ءبىراق بۇل - اقيقاتقا تۋرا قارار بولساق، بولمىستان مۇلدە بولەك كەرەعار پىكىر. ويتكەنى الەم ەكونوميكاسى دامۋعا بەت بۇردى دەۋشىلەر 2008-جىلعى داعدارىستان بەرگى ا ق ش فەدەرالدىق قارجى جۇيەسى اينالىمعا شىعارىپ بەرگەن 20 تريلليون دوللارداي سومانى ەسەپكە الماي تۇر. ال بۇل ەسەپكە الىنار بولسا، قازىرگى دامۋ دەپ وتىرعانىمىز بار بولعانى نومينالدىق ءونىم بولىپ شىعادى دا، ناتۋرالدى ءوندىرىستىڭ كەرى كەتكەنىن ەشكىمگە ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، الەمدىك ەكونوميكا دامۋعا ەمەس، رەتسەسسياعا جول بەردى. اتاپ ايتار بولساق، ا ق ش جانە باتىس ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرى رەسەيگە قويعان سانكتسيالار، وعان جاۋاپ رەتىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ەمبارگولارى تاۋار اينالىمىن شەكتەدى دە، ناتۋرالدى ءوندىرىستىڭ ءبىر بولىگى شىعىستان شىعارىلدى. وقىرمان قاۋىم باتىس ەۋروپانىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىنىڭ استانالارىندا فەرمەرلەر وزدەرى وسىرگەن اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن كوشەدە تاستاپ، شاشىپ كەتكەنىن تەلەارنالار حابارلارىنان تالاي رەت كوردى ەمەس پە؟ مىنە، ءومىر اقيقاتى وسىلاي بولىپ تۇرعان شاقتا ناتۋرالدى ەكونوميكا دامىدى دەۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس.
دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكادا، گەوساياساتتا قالىپتاسقان وسىناۋ كەلەڭسىزدىكتى دەر كەزىندە كورە بىلگەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىن مەرزىمىنەن بۇرىن جاريالادى. ويتكەنى ەكونوميكاداعى كەرى كەتۋشىلىك الدا دا جالعاسا بەرەتىنىن پرەزيدەنتىمىز باسقالاردان ايقىنىراق كورگەندەي. اقىرى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سول كورەگەن ويى ءىس جۇزىندە دالەلدەنىپ شىقتى. مۇناي بەررەلىنىڭ باعاسى نيۋ-يورك تاۋار بيرجاسىندا 60 دوللاردان تومەندەپ كەتۋى - بۇل ءسوزىمىزدىڭ تولىق دالەلى. مىنەكي، «نۇرلى جول» باعدارلاماسى پرەزيدەنتىمىزدىڭ اسا كورەگەندىكپەن الدا بولاتىن دەرتتىڭ الدىن الاتىن ءىس-شارا جوسپارى ەكەنىن وسىنىڭ ءوزى كورسەتىپ تۇرعان جوق پا؟ سوندىقتان جىلدى قورىتىندىلاۋعا ارنالعان ءبىزدىڭ بۇل ماقالامىزدا بيىل جۇزەگە اسقان كەيبىر شارالاردى مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ، ءوز ويىمىزدى ودان ءارى دالەلدەي تۇسپەكپىز.
يسلام كاريموۆ ساپارى
وڭتۇستىكتەگى قانداس كورشىمىز وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ ەلىمىزگە رەسمي جۇمىس ساپارىمەن كەلىپ قايتتى. سوندا ونىڭ اۋزىنان شىققان ەستە قالعان ءسوز بىلايشا ورنەكتەلدى: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇسىنعان بۇل كەلىسىم-شارتقا بىلتىر-اق قول قويۋ كەرەك ەدى. ءسىز، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى، جاسىڭىزدان دانا بوپ وسكەن ادامسىز». ءيا، ارىپتەسى ءبىزدىڭ ۇلتتىق كوشباسشىمىزدىڭ دانالىعىن، كورەگەندىگىن ءىس جۇزىندە مويىنداپ، وسىلايشا بۇكىل الەمگە جاريالادى. وسى كەزدەسۋلەردەن كەيىن-اق قازاقستاننىڭ ورتا ازيانىڭ ۇيىسۋىنا ۇيىتقى بولاتىنىنا الەمنىڭ كوزى انىق جەتكەندەي. سالقىنقاندىلىق ساقتاپ جۇرگەن وزبەكستان پرەزيدەنتى وسىنداي ىقىلاس ءبىلدىرىپ جاتقاندا، تۇرىكمەنستان مەن تاجىكستان «كەتارىگە» بارمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. دەمەك، ءبىر كەزدەرى «بەت-بەتىنە تۇيە ايداپ»، ءارقايسىسى ءبىر-ءبىر پاتشا بولۋدى قالاپ العان ىرگەدەگى قانداس، دىندەس مەملەكەتتەر تۋرا جولدى كورگەندەي. ول - ءبىزدىڭ ساياساتىمىزدا باياندى ەتىلگەن ينتەگراتسيالىق ۇستانىم.
فرانسۋا وللاند ساپارى
فرانسيانىڭ پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند - ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جىل سوڭىنا قاراي ات باسىن تىرەگەن ەۋروپالىق مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى باسشىسى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك، فرانسيا رەسەيگە قاتىستى ا ق ش- تىڭ بيىلعى ۇستانىمىن قولداپ، سانكسيانى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جاريالاعان مەملەكەت باسشىسى. ال ءبىز - رەسەي مۇشەسى بولىپ سانالاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ۇيىتقىسىمىز. وسىناۋ كەرەعارلىققا قاراماستان، فرانسيا مەن قازاقستان كوپتەگەن ىسكەرلىك كەلىسىم-شارتتارعا قول قويىپ، سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستانعا الداعى جىلى 500 ميلليون دوللار كولەمىندە تىكەلەي ينۆەستيتسيا قۇيىلادى. ورايى كەلگەندە ەسكەرتە كەتەيىك، فرانسيا ەۋرووداق ەلدەرى اراسىندا قازاقستانمەن تىعىز جانە اۋقىمدى بايلانىس ورناتقان مەملەكەتتەر قاتارىنا جاتادى. قازىردىڭ وزىندە فرانسيا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە يادرولىق وتىن ءوندىرىسى سالاسىندا ۇلكەن ۇلەس العان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. سونىمەن بىرگە فرانسيا ءبىزدىڭ اەروعارىش سالاسىنداعى بىرەگەي ارىپتەسىمىز. تاياۋ بولاشاقتا قازاقستان ءوزىنىڭ عارىش اپپاراتتارىن ءوزى قۇراپ، ونى ءوز زىمىرانىمەن كوك اسپانعا كوتەرۋدى جوسپارلاپ وتىرسا، مىنە، ءدال وسى ىستە ءبىزدىڭ ارقا سۇيەرىمىز وسى مەملەكەت ماماندارىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەيتىن بىرەگەي كومپانيا دەر ەدىك.
قىسقاسى، ەۋروپانىڭ گەرمانيادان كەيىنگى يىقتى ەلى فرانسيا بىزبەن وزىق تەحنولوگيا، يننوۆاتسيا سالاسىندا دا ارىپتەستىك بايلانىس ورناتقان ەل. مۇنداي جاعدايدا ولاردىڭ بىزدەن اۋلاقتاۋى مۇمكىن ەمەس. سەبەبى ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ جانە ونىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بارشاعا ءمالىم كوپتاراپتى ۇستانىمى جالپاق الەمنىڭ قولداۋىنا يە بولعان. دەمەك، بۇل جولى دا ۇلت كوشباسشىسىنىڭ كورەگەن ساياساتى ءوز جەمىسىن بەردى دەي الامىز.
14 ميلليارد دوللارلىق كەلىسىم
قىتاي ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ۇكىمەت باسشىلارى جيىنىنا قاتىسۋىنا وراي وزىمەن بىرگە تولىپ جاتقان قۇزىرلى جۇمىسشى توبىن ەرتە كەلگەن ەكەن. ءىس ساپار بارىسىندا قىتاي مەن قازاقستان تولىپ جاتقان كەشەندى كەلىسسوزدەرگە قول قويدى. وسى قول قويىلعان كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە قىتاي قازاقستانعا 14 ميلليارد دوللاردىڭ تىكەلەي ينۆەستيتسياسىن قۇياتىن بولدى. قىتاي جاعى اۋىل شارۋاشىلىعى، وتىن-ەنەرگەتيكا جانە لوگيستيكا سالاسىندا جۇمىس ىستەۋگە كەلمەك. بىزگە قاجەتتىسى دە وسى. اسىرەسە، لوگيستيكا سالاسىنا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا مىڭداعان قازاقستاندىققا جوعارى جالاقىلى جۇمىس ورنىن، قازاقستانعا جاڭا ماماندىق اكەلەتىن ءىس بولىپ شىقپاق.
كوپ ۇزاماي-اق ەلىمىز ۇلى جىبەك جولىنىڭ وزەگىندە جاتقان ترانزيتتىك تاسىمال ارناسىنداعى مەملەكەت بولعاندىقتان دا حالىقارالىق لوگيستيكالىق قالىپپەن جۇمىس ىستەۋگە كوشەتىن بولادى. دەمەك، قىتاي جاعىنىڭ بۇل سالاعا قۇياتىن ينۆەستيتسياسى ءبىزدىڭ ءدال بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ ولقى تۇسىمىز وسى جەردى بەكىتە تۇسەدى. ال وتىن-ەنەرگەتيكا سالاسىنا كەلەتىن بولساق، قارقىندى دامۋشى قىتاي - ەنەرگياعا اسا ءزارۋ مەملەكەت. وسى زارۋلىكتەن قۇتىلۋ ءۇشىن بۇل ەلدە تاياۋ بولاشاقتا تولىپ جاتقان اتوم ەلەكتر ستانسالارى سالىناتىن بولادى. مىنە، وسى ستانسالاردى يادرولىق وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋشى قىزمەتىن قازاقستان اتقارسا، ول ەشقانداي داعدارىسقا تاپ بولمايتىن بيزنەس دەۋگە بولاتىن ءىس.
دەمەك، ىرگەدەگى الىپ كورشىمەن قازاقستاننىڭ وسىناۋ ەكى جاق ءۇشىن دە اسا پايدالى جانە اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق ءمانى بار بايلانىس ورناتۋدىڭ ۇيىتقىسى بولعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ سوناۋ 90-جىلداردىڭ باسىندا-اق، دالىرەك ايتساق، «دوستىق بەكەتىن» جانداندىرۋ جونىندەگى قىزمەتتىڭ باستاۋىندا-اق بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى ىستەردىڭ بولمىس-ءبىتىمىن كوزىمەن كورىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. قىسقاسى، كورەگەندىك كوشىمىزدىڭ كىدىرىسسىز العا جىلجۋىن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقانداي.
بەستىك وداعى
ۇلت كوشباسشىسى جىل اياقتالار الدىندا ساپارعا شىعىپ، ۋكراينا مەن رەسەي فەدەراتسياسىندا بولىپ قايتتى. مۇنى الەم ساياساتكەرلەرى «دۇرىس ءىس» رەتىندە باعالادى. ويتكەنى ن. ءا. نازاربايەۆ - ءارقاشاندا كەتىسۋگە ەمەس، بىتىسۋگە، كەلىسۋگە ۇندەيتىن تۇلعا. ماسكەۋدە ول ت م د مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتىنە قاتىستى. الداعى جىلى پوستكەڭەستىك اۋماقتاعى ەڭ ءىرى وسىناۋ حالىقارالىق ۇيىمعا قازاقستان ءتوراعالىق ەتەدى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك، ت م د دەپ اتالاتىن حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ءوزى ءىرىپ-ىدىراعان، السىرەگەن، ك س ر و دەرجاۆاسىنان ەنشى العان جاس مەملەكەتتەردىڭ قيىندىقتان بىرىگىپ قورعانۋىن قامتاماسىز ەتۋگە از دا بولسا سەپتىگى تيگەن ءبىر يگىلىك بولدى دەسەك، ونىڭ ءوزى ءبىزدىڭ كوشباسشىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ تىكەلەي ۇسىنىسىمەن ومىرگە كەلگەن قۇرىلىم ەدى.
بۇل قۇرىلىمنىڭ ىشىندە ينتەگراتسيانى دامىتا تۇسكەن بەس مەملەكەت تاعى دا ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ 1994-جىلعى ماسكەۋدىڭ م. لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جاساعان لەكسياسىنداعى ۇسىنىسىنا وراي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا بىرىكتى. بۇل وداق 2015-جىلدان باستاپ تولىققاندى، ياعني كاپيتال، جۇمىسشى كۇشى جانە تاۋاردىڭ ەركىن اينالىمى جۇزەگە اساتىن كەڭىستىك بولماق. قازىرگە دەيىن كەدەندىك وداققا بىرىگىپ جۇمىس ىستەگەن ءۇش مەملەكەت قازاقستان، بەلورۋسسيا، رەسەي ودان 50 پايىزدىق تاۋار اينالىمى ءوسىمىن الىپ، پايدا كورگەنى بارشاعا بەلگىلى. ەندى قۇرامى وسكەن بەس مەملەكەتتىڭ وداعى قيىن شاقتا ءبىر-بىرىنە سۇيەۋ، ءبىر-بىرىنە دەمەۋ بولادى.
ءتۇيىن
ماقالانىڭ باسىنان باستاپ سوڭىنا دەيىن كەلتىرىلگەن ناقتى مىسالدار قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ سوناۋ توقسانىنشى جىلداردا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تىرەگى ەتكەن كوپتاراپتى ەكونوميكالىق ۇستانىمنىڭ جەمىسى ەكەنى ايدان انىق. ال ەندى ءوز ىشىمىزگە كەلەتىن بولساق، وندا ول بىلايشا ورنەكتەلەدى: الەمدە قىسقارتۋلار مەن رەتسەسسيا قانشا ۋاقىتقا سوزىلسا دا قازاقستاندا مۇنداي كەلەڭسىزدىك مۇلدە ورىن المايدى. مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى سالدارىنان بولاتىن بيۋجەت كىرىسىنىڭ ازايۋى باسقا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى ەسەبىنەن تولىعادى. انىعىن ايتساق، ۇلتتىق قوردان 2015-جىلى بولىنەتىن 3 ميلليارد دوللارلىق ترانسفەرتتى ينۆەستيتسيا جول قۇرىلىسى، ەنەرگيا كوزدەرى قۇرىلىسى، باسپانا قۇرىلىسى سەكىلدى جاسامپازدىق جوسپاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وسىلايشا ءۇش جىل جۇمىس ىستەمەكپىز. ال ول ءۇش جىلدا الەمدىك بازارداعى مۇناي باعاسى قاناعاتتانارلىق دەڭگەيگە شىعارى ءسوزسىز. دەمەك، ءبىز بۇل كەزەڭدە ءوزىمىزدىڭ ىشكى جوعىمىزدى تۇگەندەپ الامىز. ءسويتىپ، ەكسپورتتىق ونىمگە باسىمدىق بەرەتىن بايگەگە قايتادان قوسىلامىز. بۇل ءۇشىن بىزدە جەتكىلىكتى ۆاليۋتالىق قور بار. جالعىز ۇلتتىق قورداعى 76 ميلليارد دوللار جىل سايىن 3 ميلليارد دوللاردان ىشكى ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا جاسايتىن بولساق، شامامەن 25 جىلعا جەتەتىن قاراجات ەكەن. مۇنداي قور ەۋروپانىڭ دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ وزىندە جوق. بۇل جەردەن دە كوشباسشى كورەگەندىگى تولىق كورىنىپ تۇر ەمەس پە؟ ءيا، ءبىز - كوشباسشىنىڭ كورەگەندىگىمەن العا ىركىلىسسىز ۇمتىلعان ەلمىز.
جۇمابەك جاندىلدين
«ايقىن»
