العاشقى اڭگىمە نەمەسە فيلولوگيا جايىندا وي ءبولىسۋ
عاسىرلاردى كوكتەي ءوتىپ، ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇلاسىپ كەلە جاتقان ۇلى جۇمباق - جاراتىلىس. جاراتىلىستىڭ كوركەم بەينەسى - ونەر. ونەر - ءارى جاۋاپ، ءارى جۇمباق. ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى - ادەبيەت. دەمەك، ادەبيەت تە - ءارى جاۋاپ، ءارى جۇمباق... نەگە؟ .. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ءبىز الداعى اڭگىمەلەرىمىزدە قال- قادەرىمىزشە قايتارۋعا تالاپتاندىق.
ادەبيەت جايىندا ايتىلعان اسەرلى ءسوز دە، ادەمى ءسوز دە، اسىرە ءسوز دە از ەمەس. ادەبيەت ماسەلەلەرىن الۋان قىرىنان قاراستىرىپ، تانىم دەڭگەيىنە ساي تارازىلاپ، پىكىر وربىتكەن وي يەلەرى ەرتە داۋىرلەردە دە بولعان، بۇگىن دە بار، ەرتەڭگى داۋىرلەردە دە بولا بەرەرى حاق. ويتكەنى تولاسسىز ءومىر باردا ونەردىڭ دە وشپەسى انىق. ونەر وشكەن ساتتە ادامزاتتىڭ «ادامى» قوسا جويىلىپ، «زاتى» عانا قالارى اقيقات.
ۋاقىت وزعان سايىن ادەبيەت ونەرىنىڭ دە، ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ دا ءورىسى ۇلعايىپ، ورەسى بيىكتەي تۇسۋدە. بۇل - شىندىق. قيانى كوزدەگەن عىلىم ءسات ساناپ شارىقتاپ بارا جاتقان شاقتا ادەبيەتتانۋدىڭ «ءالىپ- بي» قاعيدالارىنا قارايلاۋدىڭ ءوزى قولايسىزداۋ سياقتى. دەسەك تە، سەبەپسىز سالدار بولمايتىنى جانە ءمالىم...
بۇل ەڭبەكتىڭ جازىلۋىنا قۇشتارحان دەگەن وقۋشىمەن اراداعى اڭگىمە سەبەپكەر بولدى.
ءداستۇرلى شارالاردىڭ بىرىنە اينالعان مەكتەپ بىتىرۋشىلەرمەن بولاشاق ماماندىق جايىندا ءسوز قوزعالاتىن كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە وقۋشىلار ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ، «زاڭگەر بولامىن»، «ەكونوميست بولامىن» دەگەن ۇلگىدەگى ارماندارىن ءبولىسىپ جاتتى. ءبارى دە - ۋاقىت تالابىمەن ۇندەس، قوعام بەينەسىنە ورايلاس وي- ارماندار. سوندىقتاندا بولار، ونداي ارمان- مۇراتتاردىڭ ءجيى قايتالانۋى ەشكىمگە دە توسىن ءجايت ەمەس ەدى.
كەزدەسۋدىڭ ورتا تۇسىندا ءسوز كەزەگى تيگەن وقۋشىلاردىڭ ءبىرى: «مەن ادەبيەتتى ۇناتامىن. بولاشاقتا فيلولوگ بولعىم كەلەدى. ءبىراق فيلولوگ ماماندىعىنىڭ قانداي ماماندىق ەكەنىن بىلمەيمىن»، - دەگەندە عانا، قۇربى- قۇرداستارى دۋ ەتە تۇسكەن. الايدا قۇربىلارىنىڭ بۇل دۋىلىنان ونىڭ قىسىلا قويماعانى اڭدالدى. جۇرت سايابىرلاعان ساتتە سابىرلى كەيىپتە: «فيلولوگ ماماندىعىنىڭ ءتىل مەن ادەبيەتكە قاتىستى ەكەنىن مەن دە ءبىر كىسىدەي تۇسىنەمىن. مەنىڭ ايتپاق بولعانىم مۇلدە باسقا»، - دەدى دە، ءوز ورنىنا ورالدى.
وزگەلەردى قايدام، مەنى سول وقۋشىنىڭ اسىرەقىزىل بوياۋسىز شىنايى ءسوزى ويعا قالدىردى. سەبەبى - ونىڭ ايتقان ءسوزى مەن وزگەلەردىڭ الگى ارەكەتى ءبىراز شىندىقتىڭ ايناسى ىسپەتتى ەدى. بۇل اينادان سول وقۋشىنىڭ ءسوز ونەرىن قۇپيا سىرلى جۇمباق الەم رەتىندە تانىپ- بىلۋگە قۇشتارلىعى مەن قۇرمەتىن دە، سونىمەن بىرگە كوپتەگەن جانداردىڭ ءسوز ونەرىن «الەكەي- شۇلەكەي ءسوز تىزبەسى» دەپ، فيلولوگ- ماماندى «سويلەي بەرۋشى» دەپ باعالايتىن تىم قارابايىر تۇسىنىگىن دە ايقىن كورۋگە بولاتىن...
قۇشتارحان ەكەۋىمىزدىڭ ارامىزداعى سول كۇننەن باستالعان تانىستىق ادەبيەت، ادەبيەتتىڭ قىر- سىرى جايىنداعى سۇراق - جاۋاپتان تۇراتىن اڭگىمەلەرگە ۇلاسىپ، ناتيجەسىندە وسى ەڭبەك دۇنيەگە كەلدى. ەكەۋارا اڭگىمە قاعاز بەتىنە كوشكەندە ازدى- كوپتى وڭدەۋ- وزگەرىستەرگە تۇسكەنىمەن، نەگىزگى جۇيەنى ساقتاۋعا ۇمتىلدىق. قۇشتارحان سياقتى ادەبيەت قۇمار، ادەبيەت الەمىنىڭ قىزىق تا قيىن، تىلسىم سىرلارىن تانىپ- ءبىلۋدى مۇرات تۇتقان تالاپكەرلەرگە ارنالعان بۇل ەڭبەك الابۇرتقان ارمان مەن ساليقالى عىلىم اراسىن ساباقتاستىراتىن دانەكەرلىككە جاراسا، اق قاعاز بەن قارا سيانىڭ تەككە ءراسۋا بولماعانى.
1- تاراۋ
فيلولوگيا عىلىمى
فيلولوگيا عىلىمى تۋرالى تۇسىنىك
لينگۆيستيكا جانە ادەبيەت
ادەبيەت تانۋ جانە پوەتيكا
العاشقى اڭگىمە
نەمەسە
فيلولوگيا جايىندا وي ءبولىسۋ
سۇراق. فيلولوگ - قانداي ماماندىق؟ «فيلولوگيا» دەگەن نە؟ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى قانداي؟
جاۋاپ. فيلولوگ تۋرالى ايتپاي تۇرىپ، ەڭ اۋەلى «فيلولوگيا» دەگەن ۇعىمنىڭ ءمانىن انىقتاپ الايىق. ءوز قۇرداستارىڭ ۇناتاتىن ەكونوميكا، زاڭ ءىسى سياقتى، فيلولوگيا دا ادام بالاسىنا، ادام يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى. ولاردان ايىرماشىلىعى - قىزمەت ەتۋ جولدارى مەن قۇرالدارىنا قاتىستى. سوندىقتان دا اڭگىمەنى وسى باعىتتا تاراتىپ كورەلىك. بىردەن باسىن اشىپ الار بولساق، فيلولوگيا - تاريحي تامىرى تەرەڭگە تارتاتىن كونە عىلىمداردىڭ ءبىرى. ءتۇپ- تەگىنە ۇڭىلەر بولساق، «فيلولوگيا» دەگەن اتاۋ گرەكتىڭ «philologia» سوزىنەن شىعىپ، «سوزگە سۇيىسپەنشىلىك» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.
ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى، اسىرەسە، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى, ءادىس- قۇرالدارى جايىنداعى شولاق تۇسىنىكتەردىڭ سالدارىنان، كوپشىلىك ۇعىمىنداعى فيلولوگ- عالىم ءارتۇرلى كىتاپتار مەن قولجازبالاردى، ۇلكەندى-كىشىلى ماتىندەردى اقتارىپ، ءسوز تىزگەن تۇسىنىكسىزدەۋ جان بەينەسىندە كورىنەتىنى بار. سىرت قاراعاندا ونىڭ ماقساتى بۇلدىر، ارەكەتى ءونىمسىز دە پايداسىز سەزىلەتىنىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ءبىراق بۇل ءبىر ساتتىك الدامشى كورىنىستەن تۋىنداپ جاتقان قاتە تۇسىنىك. ويتكەنى «ءماتىن قىزمەتشىسى» بولىپ تابىلاتىن فيلولوگيانىڭ ءمان- ماڭىزى دا، ادامزات دامۋىنىڭ تاريحىنداعى الاتىن ورنى دا ەش ۋاقىتتا قوسالقىلىق، كومەكشىلىك سيپاتتا بولعان ەمەس. قازىر دە سولاي.
دەمەك، فيلولوگيا - ادام بالاسىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ ءمانى مەن تاريحىن جازبا ماتىندەردى تىلدىك جانە ستيليستيكالىق تۇرعىدان تالداۋ ارقىلى تانىپ بىلۋگە نەگىزدەلەتىن لينگۆيستيكا، ادەبيەتتانۋ، تاريح، ت. س. س. گۋمانيتارلىق پاندەردىڭ بىرلەستىگى, جيىنتىعى. فيلولوگيانىڭ نەگىزگى تىرەگى - ءماتىن ، ءماتىننىڭ ىشكى-سىرتقى الۋان قىرلارى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى - بىرەۋ، ول - فيلولوگتىڭ قانداي دا ءبىر پىكىر- تۇجىرىمى ناقتى ءبىر كوركەم ماتىنگە نەگىزدەلۋى شارت ەكەندىگى. ماتىنگە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ، وعان تۇسىنىكتەمەلەر بەرە وتىرىپ، فيلولوگيا ادامزات بولمىسىن، اسىرەسە، ادامنىڭ رۋحاني الەمىن بارىنشا جان- جاقتى تانىپ- بىلۋگە ۇمتىلادى.
سۇراق. بۇل پىكىرىڭىزدە الدەبىر قايشىلىق بار سياقتى؟ ..
جاۋاپ. ءتۇسىندىم. ونىڭ سىرى فيلولوگيانىڭ ىشكى قۇرىلىمىنا بايلانىستى. الگىندە ايتىپ وتكەنىمىزدەي، فيلولوگيا ادام بولمىسىن كوركەم ءماتىن ارقىلى قاراستىرادى. ءماتىن - قانداي دا ءبىر داۋىردەگى ادام ويىنىڭ ەسكەرتكىشى، مادەنيەت جادىگەرى. ال ەستە ساقتاۋ قابىلەتى - جاراتىلىستىڭ ادامعا تارتۋ ەتكەن ايرىقشا قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى. بۇل قاسيەت جوق جەردە ادامعا ءتان وزگە قابىلەتتەردىڭ قاي- قايسى دا ءوز مانىندە پايدا كەلتىرەدى دەۋ قيىن. ءماتىن بويىندا سان- سالا قۇندىلىقتار ۇشتاسىپ جاتاتىندىقتان، ونىڭ شىنايى ءمان- ماڭىزىن انىقتاپ، ادامزات يگىلىگىنە جاراتۋ ءۇشىن فيلولوگ بويىندا دا كوپتەگەن قاسيەتتەر جيناقتالۋى شارت. فيلولوگ بولۋ ءۇشىن عىلىمنىڭ ءتۇرلى سالالارىنان مول حاباردار بولۋمەن قاتار، ءسوز قۇدىرەتىن تەرەڭ سەزىنە الاتىن ۇشقىر تۇيسىك (ينتۋيتسيا) يەسى بولۋ كەرەك.
شىندىعىنا جۇگىنسەك، ادام بالاسىنىڭ جۇمباق الەمىن ناقتى ءبىر ءماتىن كولەمىندە تانىپ- بىلۋگە ۇمتىلۋ، ءبىر قاراعاندا، مۇمكىندىك اياسىن شەكتەيتىندەي سەزىلەتىنى دە تۇسىنىكتى. بۇل ورايدا ول - ءارى ناقتى، ءارى جان- جاقتى امبەباپ عىلىم. ناقتى دەيتىن سەبەبىمىز - فيلولوگيادا دەرەكسىز (ابستراكتىلى) وي تۇجىرىمداۋعا جول بەرىلمەيدى. دەرەكتىلىك نەگىزى - ءماتىن. ال ونىڭ جان- جاقتى بولۋىنىڭ سىرى - ناقتى ماتىنگە سۇيەنە وتىرىپ، ول وزگە عىلىم سالالارىنداعى جەتىستىكتەردى ءوز قاجەتىنشە ەركىن پايدالانا الادى. سونىمەن قاتار فيلولوگيا جەتىستىكتەرىن وزگە عىلىمدار دا قاجەتتى جاعدايلاردا كادەگە جاراتىپ وتىرادى. الايدا فيلولوگيانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى دە، قيىندىعى دا وسىندا. ءبىر عانا ءماتىن شەڭبەرىنەن ءومىردىڭ سان الۋان كۇردەلى قۇبىلىستارىن كورە ءبىلۋ فيلولوگتان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى.
ءماتىن قۇرامىنداعى ءار بولشەكتەن ادام بولمىسىنىڭ ءمانىن ىزدەۋ، ىزدەپ قانا قويماي، ونى تانىپ- ءبىلۋ جانە وزگەلەرگە تانىتۋ فيلولوگتىڭ ءبىلىم- بىلىگىنە، قارىم- قابىلەتىنە، ويشىلدىعى مەن سەزىمتالدىعىنا تىكەلەي بايلانىستى. بۇل تۇستا ول ءبىر تامشى سۋدان ونىڭ قۇرامىن، شىققان جەرىن، پايدا- زيانىن، ت. س. س. بەلگىلەرىن ەشقانداي قۇرالسىز انىقتاۋعا ۇمتىلعان، ۇمتىلىپ قانا قويماي، سول ماقساتىنا جەتۋگە مىندەتتى اپەندىلەۋ دانىشپانعا ۇقسايدى. دەمەك، فيلولوگيا ەكىنىڭ بىرىنە جالىنان ۇستاتا بەرمەسى انىق. شىن مانىندەگى فيلولوگ بولۋ ءۇشىن ادام بالاسى جارالعالى بەرى قول جەتكىزگەن ونەر مەن عىلىم سالالارىنان، اسىرەسە، ادام بولمىسىن الۋان قىرىنان قاراستىراتىن عىلىمداردان نەعۇرلىم مول حاباردار بولۋ قاجەت. سوندا عانا تامشىدان تەڭىزدى، سوزدەن ءومىردى تاني بىلۋگە بولادى.
سۇراق. دەمەك، فيلولوگ ءوز سالاسىنىڭ بىلگىرى بولۋ ءۇشىن وزگە عىلىم نەگىزدەرىن جەتە مەڭگەرۋى قاجەت بولعانى ما؟ ..
جاۋاپ . ارينە. ەستەتيكا، ەتنوگرافيا، تاريح، فيلوسوفيا، ءدىن، ساياساتتانۋ، مادەنيەتتانۋ، الەۋمەتتانۋ، پەداگوگيكا، پسيحولوگيا، گەوگرافيا، ت. س. س. عىلىم سالالارىمەن بىرگە، ءوندىرىس پەن تەحنيكاعا قاتىستى عىلىم نەگىزدەرىمەن دە تانىس ادام عانا فيلولوگيادا جەمىستى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەرى ءشۇباسىز.
سۇراق. فيلولوگيا ءسوزدى، ءسوز ونەرىن زەرتتەيتىن عىلىم ەكەنىن تانىدىق. سوندا وسى «ءسوزتانۋ، ءسوز ارقىلى ادام تانۋ» عىلىمىنىڭ پايدا بولۋى، قالىپتاسۋى، دامۋى جايىندا نە بىلەمىز؟
جاۋاپ . ونەردى تانىپ- بىلۋگە قىزمەت ەتەتىن عىلىمداردىڭ ءبىرى رەتىندەگى فيلولوگيانىڭ پايدا بولۋى جازۋ مادەنيەتىنىڭ ەداۋىر وركەن جايعان كەزەڭىمەن ورايلاس كەلەدى. ويتكەنى تاياۋ شىعىستىڭ اسا جوعارى دامىعان ەجەلگى مادەنيەتىندە فيلولوگيانىڭ بەلگىسى دە جوق بولسا، ورتا عاسىرلارداعى باتىس ەۆروپادا فيلولوگيا ەنشىسىنە بولار- بولماس قانا ورىن تيگەن. سوعان قاراماستان، فيلوسوفيانىڭ وتانى بولىپ تابىلاتىن ەجەلگى ءۇندىستان مەن گرەكيادا فيلولوگيا ءسوز بەن سويلەۋدىڭ، ءسوز بەن ويلاۋدىڭ ارا قاتىناسىن گنوسەولوگيالىق تۇرعىدان قاراستىراتىن ءۇردىس رەتىندە دۇنيەگە كەلىپ، قالىپتاسا باستادى. كەيىنىرەك پايدا بولعان فيلوسوفيالىق دەرەكسىزدىك پەن فيلولوگيالىق ناقتىلىق اراسىنداعى قاراما- قايشىلىقتارعا قاراماستان، ءاۋ باستا فيلوسوفيا مەن فيلولوگيا ءبىرتۇتاس دۇنيەنىڭ ەكى بەتىندەي بولىپ كورىنۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس ەدى. فيلولوگيانىڭ شىن مانىندەگى ورلەۋى گنوسەولوگيالىق ويلار دامۋىنىڭ ۇلى داۋىرلەرىمەن ورايلاس كەلەدى. ماسەلەن، ەللينيزم داۋىرىندە (ب. د. د. 330 - 23 ج. ج. ) اريستوتەلدەن سوڭ، ەۆروپادا XVII عاسىردا - ر. دەكارتتان سوڭ، گەرمانيادا XIX عاسىردا - ي. كانتتان سوڭ فيلولوگيانىڭ كەڭ قانات جايعانى بەلگىلى.
سۇراق. الگىندە بىرنەشە رەت ايتىلىپ وتكەن «گنوسەولوگيالىق» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانىن قىسقاشا ايتىپ وتسەڭىز.
جاۋاپ. گنوسەولوگيا - فيلوسوفيانىڭ ءبىر تاراۋى. تانىمدىق ۇردىستەگى سۋبەكت مەن وبەكتىنىڭ قارىم- قاتىناسىن، ءبىلىمنىڭ اقيقات ومىرگە قاتىناسىن، ادامنىڭ دۇنيەنى تانۋ مۇمكىندىكتەرىن، ءبىلىمنىڭ اقيقاتتىعى مەن انىقتىعىنىڭ نەگىزگى ولشەمدەرىن (كريتەري) قاراستىرادى. سونداي- اق، ادامنىڭ دۇنيەگە تانىمدىق تۇرعىداعى قاتىناسىنىڭ ءمانىن، ونىڭ باستاپقى جانە جالپىعا ورتاق نەگىزدەرىن زەرتتەيدى. ارينە، گنوسەولوگيا نەمەسە تانىم تەورياسى جايىندا ۇزاق ءسوز ەتۋگە بولادى. الايدا، ءبىزدىڭ كوزدەگەن باعىتىمىز باسقا بولعاندىقتان، نەگىزگى ماسەلەمىزگە ورالايىق.
سۇراق. «فيلولوگ بولۋ ءۇشىن ادام بالاسى جارالعالى بەرى قول جەتكىزگەن ونەر مەن عىلىم سالالارىنان، اسىرەسە، ادام بولمىسىن الۋان قىرىنان قاراستىراتىن عىلىمداردان نەعۇرلىم مول حاباردار بولۋ قاجەت» دەگەن پىكىردىڭ اقيقاتتىعىنىڭ ءبىر دالەلى الدەن- اق بايقالىپ قالعان سياقتى. بۇل ماسەلەنى ءوزىم دە ارنايى قاراپ وتەمىن. ازىرشە جالپى جوباسىن اڭداپ قالعاندايمىن.
جاۋاپ. «فيلولوگيانىڭ باستاۋى ءۇندى جەرىندە جاتىر» دەدىك قوي. وسى ءۇندى فيلولوگياسى پانيني (شامامەن ب. د. د. V- IV ع. ع. )، پاتاندجالي (ب. د. د. II ع. ) سياقتى ۇلى گرامماتيكتەردى، كەيىنىرەكتە ستيل تەورەتيكتەرىن دۇنيەگە سىيلادى. ەجەلگى قىتاي مادەنيەتىندە دە ليۋ سە (V- VI ع. ع. ) ، ت. ب. وزدەرىنىڭ فيلولوگيالىق داستۇرلەرىن قالىپتاستىرعان ەدى.
ال جاڭا داۋىرلەرگە دەيىن ءۇندى فيلولوگياسىنداعى جەتىستىكتەرمەن تانىس بولماعان ەۆروپالىق فيلولوگياداعى داستۇرلەردىڭ ءتۇپ نەگىزى تۇبىرىمەن گرەك مادەنيەتىنەن ءوربيدى. گرەك فيلولوگياسى گومەر شىعارماشىلىعىنا بەرىلگەن تۇسىنىكتەمەلەردەن باستاۋ الادى.
...
سۇراق. ءتۇرلى ەلدەردەگى جاعدايلار ارقىلى جالپى فيلولوگيا تاريحىنا قاتىستى ءبىراز ماعلۇماتتاردان حاباردار بولعاندايمىز. الايدا قازاق فيلولوگياسىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى ەشقانداي مالىمەت ايتىلماۋىنىڭ سىرى نەدە؟ الدە قازاق فيلولوگياسى «كەڭەستىك ءداۋىر جەمىسى» مە؟ ..
جاۋاپ. فيلولوگيانىڭ ءوزى جەكە عىلىم بولىپ XIX عاسىردا عانا قالىپتاسقانىن ەسكەرسەك، قازاق فيلولوگياسىنىڭ عىلىم رەتىندە شاڭىراق كوتەرگەن ۋاقىتىن كەڭەستىك كەزەڭگە تەلىسەك تە، عىلىمي فيلولوگيا كوشىنەن كەنجە قالا قويماس ەدىك. بۇل جاعدايدا بارشانىڭ ويىنا ەڭ اۋەلى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ، قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ، حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى ورالۋى دا زاڭدى.
الايدا مادەنيەت تە، عىلىم دا ءبىر ساتتە پايدا بولا قالمايتىنى ءمالىم. قازاق فيلولوگياسىنىڭ ءتۇپ- تامىرى دا ارىدەن باستاۋ الاتىنى انىق. ادەبيەتتىڭ حالىقتىق ۇلگىلەرىندە كەزدەسەتىن ەستەتيكالىق ويلاردى ەسەپتەمەگەننىڭ وزىندە، حاتقا تۇسكەن، فيلولوگيالىق سيپاتى ايقىن، تامىرى قازاق توپىراعىنا تارتاتىن ەڭبەكتەر دە بارشىلىق. ناقتى دەرەكتەرگە جۇگىنەر بولساق، الەم تاريحىنداعى ۇلى فيلوسوفتاردىڭ ءبىرى ءابۋ ناسىر ءال- فارابيدىڭ (870 - 950 -جىلدار) ءبىرىڭعاي ادەبيەت ماسەلەلەرىنە ارنالعان «ولەڭ ىرعاعى تۋرالى»، «ىرعاق پەن ولەڭ تۋرالى ءسوز»، «پوەزيا ونەرىنىڭ نەگىزدەرى تۋرالى تراكتات»، «ولەڭ كىتابى» اتتى شىعارمالارى فيلولوگيا عىلىمىنىڭ قازاق تانىمى ءۇشىن كەڭەس داۋىرىمەن ىلەسە كەلگەن جاڭا نارسە بولماعانىن ايعاقتاسا كەرەك. ول از بولسا، ءال- فارابي ءوزىنىڭ «اريستوتەل ەڭبەكتەرىنە تۇسىندىرمە» دەگەن ەڭبەگىندە اريستوتەلدىڭ ايگىلى «پوەتيكاسىنا»، «ريتوريكاسىنا»، «سوفيستيكاسىنا» تالداۋ جاسايدى. اراب عالىمى يبن ابي ۋسايبيا (1203 - 1270 ج. ج. ) ءال- فارابيدىڭ «ولەڭ جانە ۇيقاس تۋرالى ءسوز» دەگەن ەڭبەگى بولعانىن ايتادى.
ءوزىمىز جوعارىدا اڭگىمەلەپ وتكەن ەۆروپالىق فيلولوگيا تاريحىندا سوزدىكتەر جاساۋ ءىسى XVI عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن باستاۋ السا، تۇركى تىلدەرىنىڭ العاشقى عىلىمي گرامماتيكاسى بولىپ تابىلاتىن ماحمۇد قاشعاريدىڭ ايگىلى «تۇركى سوزدەرىنىڭ جيناعى» اتتى ەڭبەگى XI عاسىردىڭ ەنشىسىندە.
سونداي- اق، قاشعاريدىڭ زامانداسى ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك»، XIII - XIV عاسىرلاردا جازىلعان «قىپشاق ءتىلىنىڭ سوزدىگى» اتالاتىن ەڭبەكتەردى قازاق فيلولوگياسىنىڭ قاسيەتتى ىرگەتاسى دەۋگە بولادى. بۇل ەڭبەكتەردە فيلوسوفيا، جاراتىلىستانۋ، تاريح، لوگيكا، ەتنوگرافيا، الەۋمەتتانۋ، قوعامتانۋ، مۋزىكا، ەتيكا، ت. ب. دا كوپتەگەن سالالارعا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ فيلولوگيالىق ويلارمەن قاتار ءوربىپ وتىرۋى - سول داۋىرلەردەگى بارلىق عىلىمي ىزدەنىستەرگە ورتاق سيپات.
سۇراق. ەۆروپالىق عىلىم دامۋىندا دا وسى ۇلگىدەگى ءۇردىس بولعانى فيلولوگيا تاريحىن ءسوز ەتكەن تۇستا بايقالىپ وتىرعان. ال ەندى قازىرگى فيلولوگيانىڭ ءبىتىمىن بايقاتاتىن ماڭىزدى سيپاتتاردىڭ قاتارىنا قانداي ماسەلەلەردى قوسامىز؟
جاۋاپ . زەرتتەۋ نىسانىنا الىنعان قانداي دا ءبىر قۇبىلىسقا كەلۋدىڭ نەگىزگى ەكى ءتۇرلى جولى بولاتىنى عىلىم تاريحىنان بارشامىزعا جاقسى تانىس.
ونىڭ ءبىرىنشىسى - جاراتىلىستا بار سان الۋان دەرەكتەردى ، تابيعاتقا نەمەسە ادام قوعامىنا قاتىستىلىعىنا قاراي ەلەپ- ەكشەمەستەن، ءبىر عانا زاڭدىلىققا، ءبىر عانا قاعيداعا توعىستىرۋعا باعىتتالاتىن جول. ماسەلەن، ميلەتتىك ەجەلگى گرەك فيلوسوفى فالەس «دۇنيەدەگى باستاپقى نەگىز - سۋ» دەپ ەسەپتەسە، گەراكليت «باستاپقى جاراتىندى - وت» دەپ تانىعان. ايگىلى دارۆين ءىلىمى بويىنشا، جاراتىلىستاعى ەۆوليۋتسيالىق دامۋدىڭ سىرى تابيعي سۇرىپتاۋعا نەگىزدەلەدى.
وسى ۇلگىدەگى ىزدەنىس- زەرتتەۋلەر فيلولوگياعا دا جات ەمەس. فيلولوگيا تاريحىنا شولا كوز جۇگىرتكەننىڭ وزىندە، بۇل باعىتتى تاڭداعان عالىمدار قاتارىنان بەلگىلى تۇلعالاردى كورە الامىز. شۆەتساريالىق سوسسيۋر، دات ەلمسليەۆ، نەمىس بيۋلەر، ورىس پوتەبنيا مەن بودۋەن دە كۋرتەنە، ت. ب. ەسىمدەرى بۇل باعىتتىڭ فيلولوگيا تاريحىنداعى ورنى وسال بولماعانىن اڭداتسا كەرەك.
سۇراق. سوندا بۇل عالىمدار دۇنيەدەگى قۇبىلىستاردىڭ، دەرەكتەردىڭ كەي جاعدايلاردا ءبىر- بىرىنە قايشى كەلەتىنىن، ءتىپتى ءبىرىن- ءبىرى تەرىستەپ جاتاتىنىن جوققا شىعارا ما؟
جاۋاپ . اتالعان عالىمدار بۇل ماسەلەگە كوز جۇمىپ قارادى دەۋگە بولمايدى. سەبەبى - اۋاسىز تىرشىلىك بولمايتىنى سياقتى، ناقتى دەرەك، مالىمەتتەرسىز عىلىم دا جاسالمايدى. بۇل تۇستا ماسەلە عىلىمي ماقساتقا بايلانىستى. كەيدە جالپىلىق سيپاتى باسىم زاڭدىلىقتاردى ىزدەۋ بارىسىندا جەكەلەگەن عىلىمي دەرەكتەردەن الشاقتاتىپ اكەتەتىن ۇشقىر قيال دا قاجەت بولاتىنى بار. قانشالىقتى ناقتىلىققا نەگىزدەلگەنىمەن، عىلىمي تەوريانىڭ دا سولاردان قاناتتانىپ، سولارعا سۇيەنىپ وتىراتىن ساتتەرى از ەمەس.
...
سۇراق. قازىرگى فيلولوگيادا كۇردەلى قايشىلىقتار، نەمەسە ءوزارا كەلىسپەۋشىلىكتەر بار ما؟ بار بولسا، ونىڭ سىرى نەدە؟
جاۋاپ. ارينە، باسقا عىلىمدارداعى سياقتى، فيلولوگيادا دا قاراما- قايشى پىكىرلەر تارتىسى، ادىستەمەلىك قيعاشتىقتار، جاداعاي ەلىكتەۋشىلىكتەر بولىپ تۇرادى. سونداي- اق، ۋاقىتى وزعان «داستۇرلىك» كوزقاراستى ۇستانۋشىلار مەن جاڭاشىلدار، ءار ءتۇرلى فيلوسوفيالىق نەمەسە ساياسي باعىتتى جاقتاۋشىلار، ت. س. س. قاتار كەزدەسە بەرەتىنى دە تۇسىنىكتى بولسا كەرەك.
سونىمەن بىرگە، باسقا عىلىمدار سياقتى، فيلولوگيا دا تاريحي دامۋ جولىندا ورلەۋ كەزەڭدەرىن دە، توقىراۋ تۇستارىن دا باستان وتكەرىپ وتىرادى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدە فيلولوگيانىڭ ارىدەن كەلە جاتقان نەگىزگى ۇستانىمدارى قوعامدىق- الەۋمەتتىك ومىردەگى جانە ادامزات اقىل- ويىنىڭ دامۋىنا قاتىستى كەيبىر تەندەنتسيالارمەن ەداۋىر كۇردەلى دە قاراما- قايشىلىقتى قاتىناستارعا تۇسكەنى انىق. ەندى وسى تەندەنتسيالاردىڭ كەيبىرىنە توقتالىپ كورەلىك.
بىرىنشىدەن ، بارلىق زاماندا دا فيلولوگيا ىسىنە مورالدىق جاعىنان ۇلكەن دەمەۋ بەرىپ كەلگەن ناقتى ءبىر ماتىندەر توبىنداعى داستۇرلەردىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءشۇباسىز سەنىم ورنىنا سىنشىل كوزقاراس كەلدى. ونداي ماتىندەردەن ەڭ جوعارى رۋحاني مۇراتقا باعىت سىلتەيتىن جول ىزدەلىپ، سول ماقساتقا ءومىرىن ارناۋدان تايىنباعان كەزەڭدەر بولعانى دا تاريحتان تانىس. ماسەلەن، حريستيان ءدىندى وقىمىستىلار ءۇشىن - بيبليا، كونە وسيەت پەن جاڭا وسيەت ، قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ گۋمانيستەرى مەن ۆينكەلمان- گەتە ءداۋىرىنىڭ "نەوگۋمانيستەرى" ءۇشىن - انتيكالىق دۇنيە مۇرالارى اسا قىمبات ماتىندەر سانالعانى بەلگىلى. ال قازىرگى زامان ادامى ءوز تىرشىلىگىنە وتكەندى (قانشالىقتى قۇندى، قانشالىقتى كونە بولسا دا) ولشەم ەتەتىندەي اڭعالدىققا بارمايتىنى انىق.
سونىمەن قاتار عىلىمي وي دامۋى ناتيجەسىندە فيلولوگيانىڭ ءوزى دە سان جاعىنان دا، كوزقاراس تۇرعىسىنان دا جاڭارعانى ءمالىم. قازىرگى فيلولوگيادا قايسىبىر ماتىندەرگە ايرىقشا ماڭىز بەرىپ، بۇرىن داستۇرگە اينالعان دارالاپ قاراستىرۋ سياقتى بەلگىلەر مۇلدە جوق دەۋگە بولادى. بۇرىنعى فيلولوگيادا "كلاسسيكالىق" جانە "بيبليالىق" (نەمەسە "قاسيەتتى") اتالعان ەكى باعىت قانا جارىسا دامىسا، قازىر جەر بەتىندە قانشا تىلدىك ايماق بولسا، سونشا فيلولوگيالىق باعىت تا بار. فيلولوگيانىڭ نىساندىق اياسىنىڭ كەڭەيۋى ءبىر عانا ناقتى ماتىنگە ەرەكشە "بۇيرەك بۇرۋعا" مۇمكىندىك بەرمەيدى. ارينە، بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ايرىقشا كوڭىل ءبولۋدى قاجەتسىنەتىن ماتىندەر ءالى دە كەزدەسەتىن تۇستار بار. ماسەلەن، يتالياندار ءۇشىن - دانتە، نەمىستەر ءۇشىن - ي. ۆ. گەتە، ورىستار ءۇشىن - ا. س. پۋشكين، قازاقتار ءۇشىن - اباي تۋىندىلارى ايرىقشا ماڭىزدى ماتىندەر ەكەنى انىق.
ەكىنشىدەن، ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەگى جاڭا دا قىزعىلىقتى مۇمكىندىكتەر «ماكروقۇرىلىمدىق» جانە «ميكروقۇرىلىمدىق» زەرتتەۋلەرگە بايلانىستى تۋىنداپ جاتاتىنىن بىلەمىز. ياعني زەرتتەۋلەردىڭ ءبىر سالاسى عالامدىق دەڭگەيدەگى جيناقتاۋلارعا، ەكىنشى ءبىرى، وعان كەرىسىنشە، ءمان- ماعىنانىڭ ەڭ كىشى بولشەگىن جەكەلەي قاراستىرۋعا باعىتتالادى.
الايدا، ءماتىن تۇتاستىعىنا، ءماتىن ارقىلى ادامي بولمىس ولشەمدەرىن پايىمداۋعا باعىت ۇستاناتىن فيلولوگيانىڭ ءداستۇرلى قۇرىلىمى، اتالمىش ۇلگىدەگى تەندەنتسيالار قانشالىقتى قىزعىلىقتى بولسا دا، قابىلداي المايدى.
ءۇشىنشىدەن، قازىرگى كەزەڭدەگى گۋمانيتارلىق عىلىمداردا ءپىشىن قۋالاۋشىلىققا بەيىمىزدەنىستەر دە كەزدەسىپ قالادى. بۇل ۇلگىدەگى ىزدەنىستەر ءماتىندى تالداۋ كەزىندە سۋبەكتيۆتىلىك پەن ءجونسىز ەركىنسۋگە توسقاۋىل قويۋ ماقساتىن كوزدەيتىنىن دە تۇسىنۋگە بولادى. ايتسە دە، زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەزىندە قولدانىلاتىن ءادىس- تاسىلدەرگە قانشالىقتى قاتاڭ تالاپ قويىلعانىمەن، فيلولوگيانىڭ ءداستۇرلى قۇرىلىمىندا سول ارەكەتتەرگە قايشى كەلەتىن الدەبىر شەتىن جايتتەردىڭ قاي كەزەڭدە دە ساقتالىپ قالا بەرەتىنى جانە بار. بۇل تۇستا ءبىزدىڭ «شەتىن جايتتەر» دەپ وتىرعانىمىز - سالقىن قاندى عىلىميلىققا جات سانالاتىن پىشىندەر مەن قۇرالدارعا، باسقاشا ايتقاندا، كۇندەلىكتى تۇرمىستا ۇدايى ۇشىراسىپ جاتاتىن حالىقتىق دانالىق، ايقىن وي، ۇشقىر قيال، ادامي ءبىلىم، تۇيسىك پەن ىشتەي سەزىنۋ جايىنا قاتىستى ماسەلەلەر. ادام بالاسىنا ءتان مۇنداي قاسيەتتەر قوسىلمايىنشا، فيلولوگيا ءسوز ونەرىنىڭ ءمان- ماڭىزىن، وزىندىك ەرەكشەلىگىن تازا عىلىمي قۇرالدار ارقىلى عانا تولىق تانىپ- بىلە الماس ەدى. دەمەك، فيلولوگيا ماسەلەلەرى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلىپ قانا قويماي، ەموتسيالىق تۇرعىدان دا ەلەپ- ەكشەۋدەن ءوتۋى قاجەت.
ماتەماتيكالىق دالدىككە نەگىزدەلگەن ادىستەر فيلولوگيانىڭ كەيبىر جەكە سالالارىنا قاتىستى قولدانعاندا عانا ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن. سەبەبى - فيلولوگ ءۇشىن ءوزىنىڭ سۋبەكتيۆتى پىكىرىن كۇشتەپ تاڭۋعا جول بەرمەۋ قاجەتتىگى قانداي ماڭىزدى بولسا، دالدىككە نەگىزدەلگەن ءادىس- ءتاسىلدەر شەڭبەرىندە تۇيىقتالۋ سالدارىنان لوگيكالىق جۇيەلىلىكتەن اۋىتقۋعا جول بەرمەۋ قاجەتتىگى دە سونشالىقتى ماڭىزدى. فيلولوگياداعى ايرىقشا «دالدىك» عىلىمي تانىممەن قوسا، كوركەمدىك تانىمدى دا قاجەتتى جاعدايدا قاجەتتى مولشەردە پايدالانا بىلۋدەن كەلىپ شىعادى.
قىسقاسى، فيلولوگيانىڭ تانىمدىق قىزمەتى ادامزاتقا ورتاق مىندەتتەردىڭ ءبىرىن شەشۋگە، ياعني ءبىر ادامنىڭ ەكىنشى ادامدى (نەمەسە مادەنيەتتى, ءداۋىردى) تانىپ- بىلۋىنە جاردەمدەسۋگە باعىتتالادى. الايدا ونىڭ ادامدى (مادەنيەتتى, ءداۋىردى) «ءدال ەسەپتەپ شىعارىلعان» نارسەگە، نەمەسە ءوز قيالىنىڭ جەمىسىنە اينالدىرۋعا ەشقانداي دا حاقى جوق.
(جالعاسى بار)
adebiportal.kz
