قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى: ماحامبەت وتەمىس ۇلى
1846 -جىلى، 20 - قازاندا قاروي ءوڭىرى، قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ يندەر اۋدانىندا ومىردەن وتكەن، قازاقتىڭ ايگىلى اقىنى، كۇيشى كومپوزيتورى، وتارشىلدىققا قارسى يساتاي تايمان ۇلى باستاعان كوتەرىلىستى (1836-1837) ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى، وسى كوتەرىلىستىڭ جالىندى جىرشىسى.
باي ۇلى ىشىندەگى بەرىش رۋىنىڭ جايىق بۇتاعىنان. ءنادىر دەگەن كىسىدەن ءمالى (كەيبىر دەرەكتە قۇلمالى، قۇلمانياز دەپ ايتىلادى) تۋادى. ءمالىنىڭ قازاق ايەلىنەن وتەمىس پەن شىبىنتاي، قالماق ايەلىنەن قوبىلاي تۋعان. وتەمىستەن - ون ۇل، شىبىنتايدان - ءتورت ۇل، قوبىلايدان - ءۇش ۇل تۋىپ، ءمالى ۇلدىڭ وزىنەن ون جەتى نەمەرە سۇيگەن ادام. بۇل اۋلەت تايسويعان قۇمىنداعى ىرگەلى اۋىلداردىڭ ءبىرى. اتاسى قۇلمالى، اكەسى وتەمىس تە ءوز زامانىندا ايتۋلى تۇلعالار بولعان، قۇلمالىنىڭ تۇقىمىنان ءبي دە، شەشەن دە شىققان.
ماحامبەت ءوزىنىڭ بارشا بولمىس قاسيەتتەرىمەن كوشپەلىلەر اراسىنداعى كوسەم تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ول ءوزى تۋىپ وسكەن ءوڭىردىڭ قامبار باتىر، ەر تارعىن، سىپىرا جىراۋ، اسانقايعى، قازتۋعان، شالكيىز، جيەمبەت، دوسپامبەت سياقتى ءبىرتۋار تۇلعالارىنىڭ ولمەس مۇرالارىن كوكىرەگىنە توقىپ ءوستى. ءوزى ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ اعىمىنا جۇيرىك، قىر سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ، ءبىلىمدار ادام بولعان. ورىس، تاتار، اراب تىلدەرىن ءتاۋىر مەڭگەرگەن. مۇنى ول جازعان حاتتاردان ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
1836 - 38 -جىلدارى يساتاي تايمان ۇلى باستاعان شارۋالار كەتەرىلىسىنىڭ جالىندى جىرشىسى، قوزعالىستى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى.
ماحامبەت ءوزى جاڭگىر حاننىڭ قۋدالاۋىمەن ەكى جىل تۇرمەدە وتىرىپ، 1831 -جىلى قاشىپ شىققان. سانالى ءومىرىن پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋشى حان- سۇلتاندارعا قارسى كەكتى جىرلار تولعايدى، حالىقتى كۇرەسكە شاقىرادى.
كوتەرىلىس جەڭىلىسپەن اياقتاپعاننان كەيىن جەم، جايىق، ماڭعىستاۋ، حيۋا ەلدەرىن ساعالايدى، جاساق جيناپ، كوتەرىلىستى جاڭادان ءجانداندىرۋعا كۇش سالادى. بۇل نيەتى ناتيجەسىز بولدى، بوكەي ورداسىندا قولعا ءتۇسىپ، ورىنبور تۇرمەسىنە قامالادى. تۇتقىننان بوساعاننان كەيىنگى ءومىرىن كىشى ءجۇزدىڭ باتىس بولىگىندەگى ەل ىشىندە وتكىزەدى. ءبىراق، جاڭگىر حان ولگەن سوڭ اعا سۇلتان بولعان بايماعامبەت ايشۋاق ۇلىنىڭ جالدامالىلارىنىڭ قولىنان قازا تاپتى. ماحامبەت - حالىقتى پاتشالىق، حاندىق وكىمەتكە قارسى قارۋلى كەتەرىلىسكە شاقىرعان العاشقى قازاق اقىنى. ونىڭ بەينەلى دە جالىندى نەگىزىنەن شالكيىز، سىپىرا، دوسپامبەت، قازتۋعان سياقتى باتىر جىراۋلاردىڭ ۇلگىسىندە شىعارىلعان كوتەرىلىس تۋرالى تولعاۋلار. «جاڭگىرگە» ، «بايماعامبەت سۇلتانعا» دەگەن ولەڭدەرىندە ۇستەم تاپ وكىلدەرىن بەت- پەردەسىن جىرتا شەنەسە، «مۇنار كۇن» ولەڭىندە ەل باسىنداعى اۋىرتپالىقتى كۇيزەلە، اشىنا ايتتى. يساتاي - اقىننىڭ كەپ ولەندەرىنىڭ باستى قاھارمانى. «تايماننىڭ ۇلى يساتاي» ، «يساتاي دەگەن اعام بار» ، «يساتاي ءسوزى» ، «تارلانىم» ، ت. ب. ولەڭدەرىندە يساتايدىڭ ادامگەرشىلىگى، ازاماتتىعى، باتىرلىعى، قايسارلىعى سيپاتتالادى.
ماحامبەت وتەمىس ۇلى 1803 -جىلى، قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسى، جانىبەك اۋدانى، قازىرگى اتىراۋ وبلىسى، يندەر اۋدانى، جارسۋات اۋىلى قاراوي جەرىندە - اقىن، كۇيشى، يساتاي تايمان ۇلى باستاعان كوتەرىلىستىڭ (1836 -38) كوسەمى ءارى جالىندى جىرشىسى. بالا كەزىنەن مۇسىلمانشا، ورىسشا وقىعان. اكەسى وتەمىس ەلگە ىقپالدى ءبي بولعان.
1824 - 28 - جىلدارى ارالىعىندا ورىنبور قالاسىندا جاڭگىر حاننىڭ ۇلى زۇلقارنايىننىڭ قاسىندا بولدى.
1829 -جىلدارى ماحامبەت ىشكى ورداعا جايىقتان جاسىرىن ءوتتى دەگەن ايىپپەن ۇستالىپ، كالمىكوۆ بەكەتىندەگى اباقتىعا 2 -جىلداي قامالدى.
1831 - جىلى تۇرمەدەن قاشىپ شىقتى، ءبىراق ارتىنشا اقتالدى.
1834 - جىلى يساتاي باتىرمەن بىرىگەدى. سول جىلى 9 - ماۋسىمدا جاڭگىر حان ماحامبەتتى ءوز جاعىنا تارتۋ ماقساتىندا ستارشىن لاۋازىمىن ۇسىندى. جەر ماسەلەسى، جايىلىمنىڭ تارلىعى، ورىس يمپەرياسىنىڭ قازاق حاندىعىن جويۋ ماقساتىنداعى ءىس- قيمىلدارى، سونداي- اق، جاڭگىر حاننىڭ جەردى تۋعان- تۋىستارىنا ءبولىپ بەرۋى مەن ەل بيلىگىندە قايىن اتاسى قاراۋىلقوجاعا ۇستەمدىك بەرگەن استامشىلىق ارەكەتتەرى بۇلىنشىلىكتىڭ تۋۋىنا سەبەپشى بولدى. قاراۋىلقوجا مەن يساتاي- ماحامبەت اراسىنداعى تارتىس ءورشىل، نارازىلىق ۇلكەن قوزعالىسى اينالدى. يساتاي اتىنان جازىلعان « ءاي، ماحامبەت، جولداسىم!» اتتى ماحامبەت تولعاۋى، ونداعى «حان بالاسى جىلادى- اي، جانىمدى قي دەپ سۇرادى- اي» دەگەن جولدار حان ورداسىن قورشاۋعا العان سوعىس كۇندەرىنىڭ(1837) شىندىعىن سيپاتتايدى. وسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا كوتەرىلىسشىلەر بەكەتاي قۇمىندا وزدەرىنەن كۇشى الدەقايدا باسىم گەككە اسكەرىمەن سوعىسىپ، جەڭىلىس تابادى. بۇل وقيعالار ماحامبەتتىڭ «سوعىس» جىرىندا بەينەلەنىپ، «جابىعۋ» ، «ەرەۋىل اتقا ەر سالماي» تۋىندىلارىندا جەڭىلىستىڭ كۇيزەلىستى كۇيى شەرتىلەدى.
1838 -جىلى 12- شىلدەدە اقبۇلاق بويىنداعى شايقاستا يساتاي قازاعا ۇشىراپ، ماحامبەت حيۋا جاقتا 2 جىلداي جاساق جيناۋعا ارەكەت جاسادى. بۇل نيەتىنەن ارەكەت شىقپاعان سوڭ بوكەي ورداسىنا جاسىرىن ءوتىپ، ەل ءىشىن پانالادى. اقىن ومىرىندە اۋىر دا سۇرگىندى جىلدار جالعاسىپ،1841 -جىلى 4 -ناۋرىزدا بەلگىسىز بىرەۋلەردىڭ كورسەتۋىمەن تىلەكەيەۆ دەگەن قازاقتىڭ ۇيىندە وتىرعان جەرىندە ماحامبەت قولعا ءتۇستى. ورال اسكەرىنىڭ 40 مىڭ ادامنان قۇرالعان جاساعى ءۇي نەسى مەن ماحامبەتتى تۇتقىندالعان، كالمىكوۆ اۋىلىندا (قازىرگى تايراق اۋدانى) ەكى اپتا تۇرمەلە ۇستادى، كەيىن ورىنبورعا ايداتتى (17.3.1841) . ورىنبور گەنەرال- گۋبەرناتورى ماحامبەت ءىسىن اسكەري سوتتىڭ قاراۋىنا تاپسىردى.
1841 -جىلى 7 - شىلدەدە سوت «بۇلىنشىلىككە» تاعى ارالاسسا، قاتاڭ جازالانسىن دەگەن ۇكىممەن تۇتقىننان بوساتىپ، شەكارادان وتپەۋدى قاتاڭ ەسكەرتتى.
1841 - 45 -جىلدارى ارالىعىنداعى ماحامبەت ءومىرى تۋرالى دەرەكتەر از.
1845 -جىلى اقپاندا ماحامبەت بالاسى نۇرسۇلتاندى وقۋعا ورنالاستىرماق نيەتپەن ورىنبورعا كەلدى. شەكارادان وتۋىنە بايلانىستى گەنەرال- گۋبەرناتور ءىستى قايتا قوزعادى، كىشى ءجۇزدىڭ باتىس بولىگىنىڭ اكىمى ب. ايشۋاقوۆ تا ماحامبەتتى قۋدالاۋىن قويمادى. ول اقىننىڭ باسىنا 1000 سوم تىگىپ، ونى ۇستاۋ ءۇشىن ارنايى ادامداردان (قۇرامىندا حورۋنجي ىقىلاس تولەي ۇلى، بەرىش رۋىنىڭ ءبيى جانبەرگەن بوزداق ۇلى، تابىن تورەجان تۇرىم ۇلى، بەرىش رۋىنىڭ قازاقتارى مۇسا نۇرالى ۇلى، ءجۇسىپ وتەۋلى ۇلى بار) قۇرالعان قارۋلى جاساق جىبەردى. ماحامبەت تورەجان تۇرىم ۇلىنىڭ قولىنان قازا تاپتى.
ماحامبەت شىعارمالارى
ماحامبەت شىعارمالارى - بۇقارا ءومىرىنىڭ رۋحاني- پوەتيكالىق شەجىرەسى، شارۋالار قوزعالىسىنىڭ شىنايى بەينەسى. ول جىراۋلىق پوەزيانىڭ كوركەمدىك الەمىن بايىتىپ، شىعارمالارىندا ۇلت- ازاتتىق يدەيالارىن كوتەردى، ەلدىكتى ساقتاپ قالۋعا تاقىرلى. «مۇنار كۇن» جىرىندا ول ەل باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى اشىنا ايتتى. «ەرەۋىل اتقا ەر سالماي» ، «ۇلى ارمان» ، «جايىقتىڭ بويى كوك شالعىن» ، «اتادان تۋعان ارداقتى ەر» جىرلارىندا اقىن الداعى كۇندەرىنە ۇمىتپەن، زور سەنىممەن قارادى. «بىرتىندەپ ساداق اسىنباي» ، «ارعىماق، سەنى ساقتادىم» ، «ارعىماقتىڭ بالاسى» ، «ازامات ەردىڭ بالاسى» ، «قارا نار كەرەك ءبىزدىڭ بۇل ىسكە» ، «ەمەننىڭ ءتۇبى - سارى بال» ، «جالعان دۇنيە» ، «ەرىسكەدەي ەر بولسا» ، ت. ب. شىعارمالارىندا ۇلت- ازاتتىق قوزعالىس رۋحى، ەل تاعدىرى مەن ارمان- مۇددەسى تەرەڭ ءارى شىنايى سۋرەتتەلگەن. «حالىق قوزعالسا، حان تۇرمايدى تاعىندا» دەيدى ول وتتى جىرلارىندا. اقىن ولەڭدەرىنىڭ باستى قاھارمانى يساتاي باتىر. «يساتاي دەگەن اعام بار» ، «يساتاي ءسوزى» ، «ارعىماققا وق ءتيدى» ، «تارلانىم» ، «سوعىس» ، ت. ب. ولەڭدەرىندە يساتاي باتىردىڭ كوركەم تۇلعاسى، ادامگەرشىلىك، قايسارلىق، تاپقىرلىق قاسيەتتەرى جان- جاقتى سيپاتتالدى. ونىڭ «جاڭگىرگە» ، «بايماعامبەت سۇلتانعا» ارناعان 106 ولەڭدەرى پاتشانىڭ جەرگىلىكتى بيلەۋشى وكىلدەرى - حان- سۇلتاندارعا قارسى جازىلعان، ولاردىڭ بەت پەردەسىن اشاتىن جىرلار بولدى. اقىن ولەڭدەرىن ءداستۇرلى ۇلگىگە نەگىزدەي وتىرىپ، ءتۇر، مازمۇن جاعىنان بايىتا، جەتىلدىرە ءتۇستى. ماحامبەتتىڭ ليريكالىق ولەڭدەرى، كوبىنە، تولعاۋ، جىر، تەرمە ۇلگىسىندە جازىلدى. يساتايعا ارناعان ولەڭدەرىندە جوقتاۋ سارىنى باسىم. ماحامبەت شىعارماشىلىعى قازاق پوەزياسى جانرلارىنىڭ قالىپتاسۋىنا (ساتيرا، ەلەگيا، مونولوگ، ارناۋ، ت. ب. ) ، ءستيلىنىڭ دارالانىپ، پوەتيكالىق ءتىل قۇرالدارىنىڭ ارتۋىنا، فيلوسوفيالىق تەرەڭدىكتىڭ ورنىعۋىنا ۇلەس قوستى. حالىق ناقىلىنا قۇرىلعان فيلوسوفيالىق تولعاۋلارى مەن جىگەرگە تولى ەرلىك جىرلارى، جاۋىنگەر رۋحتى بيىك ولەڭدەرى اقىن شىعارماشىلىعىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەردى. ماحامبەت جىرلارى ءداۋىر شىندىعىن بەينەلەپ، كوتەرىلىس ايناسى بولىپ قانا قويعان جوق، اسقاق رۋح پەن بولاشاققا دەگەن سەنىمنىڭ ەرەكشە ۇلگىسىن كورسەتتى («مۇڭايما» ، «جەلپ- جەلپ ەتكەن الا تۋ» ، «جايىقتىڭ بويى كوك شالعىن» ، «ۇل تۋسا» ، «تولارساقتان ساز كەشىپ» ) . اقىن جىرلارىندا ورىس، اراب، پارسى سوزدەرى كوپ كەزدەسىپ، شاعاتاي تىلىندە جازىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ماحامبەت جىراۋلىق پوەزيا ءداستۇرىن شەبەر دامىتا وتىرىپ، قازاق ولەڭىنىڭ تابيعاتىن جاڭارتتى.
ماحامبەت شەبەر كۇيشى دە بولعان، 1982 -جىلى ونىڭ 11 كۇيى «شاشاقتى نايزا، شالقار كۇي» دەگەن اتپەن جارىق كوردى.
قارشىعا احمەدياروۆتىڭ ورىنداۋىندا شىققان ءبىرىنشى «شاشاقتى نايزا، شالقار كۇي» كىتابىندا «جۇمىر- قىلىش» ، «قايران، نارىن» ، «قيىل قىرعىنى» ، «يساتايدىڭ اقتابانى- اي» ، «جايىق اسۋ» ، «شىلتەرلى تەرەزە» ، «تارلان» سياقتى جەتى كۇي ەنگەن. ورازعالي سۇيىنبەكوۆ ەكى كۇي، قاناش يمانبايەۆ بەس كۇي اكەلگەن. بۇنداعى قانىش يمانبايەۆ تانىستىرعان «تارلان» كىشكەنتاي عانا كۇي، جارتىلاي جەتكەن. ماحامبەتتىڭ كۇيلەرىن ورازعالي سۇيىنبەكوۆ، قاناش يمانبايەۆتان باسقا ورال وڭىرىندەگى مىقتى دومبىراشى وتەگەن جۇماشيەۆ تارتقان. « قىزىلقوعا» اۋدانىنان كەرىمسال اسقاروۆ دەگەن اقساقال بار. ءومىرالى سەيسەنوۆ ەكى كۇيىن ويناعان. «جاۋعا شاپقان» ، «جورىق» ، «ارىسىمنان ايىرىلدىم» دەگەن كۇيىن اتىراۋ وبلىسىنىڭ نارىن قۇمىنىڭ بەكەتاي قۇمىمەن شەكتەسەتىن جەرىندەگى كۇيشى ماناپ داۋلەتوۆتەن تاپقان. سابىر مۇقاتوۆ دەگەن كۇيشى وتكەن، تاريحتا ونى «تەسىك تاماق سابىر» دەپ اتايدى. وسىنداي دومبىراشىلاردىڭ ورىنداۋىندا ماحامبەتتىڭ كۇيلەرى قۇلاقتان- قۇلاققا جەتىپ، ساقتالىپ قالدى.
