ايەل زاتىنا دومبىرانى باعىندىرۋ ءۇشىن ەرەكشە مىنەز، قايراتتى جىگەر، وعان قوسا ساۋساقتىڭ قارا كۇشى دە كەرەك - اسەل الينا
- اسەل، ونەر دەگەن جارىقتىق وسكەن ورتا، ونگەن توپىراققا دا بايلانىستى دەپ جاتادى. وزىڭە كۇيشىلىك كىمنەن قوندى؟
- قاراعاندى وبلىسىنىڭ قارقارالى اۋدانىنىڭ تۋماسىمىن. اتاقتى اقىن قاسىم امانجولوۆ تۋعان اققورا دەگەن اۋىل - اتا مەكەنىم. 1984 - جىلى قاراپايىم وتباسىندا دۇنيە ەسىگىن اشتىم.
اتا- انام - اگرونوم، بۋحالتەر ماماندىعىن يگەرگەن جاندار. ونەر قانمەن بىتەتىن قاسيەت دەيدى عوي. اكەم - توعىز اعايىندى، سولاردىڭ بارلىعى ءانشى بولىپ كەتپەسە دە، «ءاۋ» دەيتىندەي ءبىر كىسىلىك ونەرى بار جاندار.
ال شەشەم - ەگىندىبۇلاق اۋدانىنداعى تاتتىمبەت كۇيشى تۋعان توپىراقتان. سوندىقتان ماعان ونەر ءوز جاعىمنان دا، ناعاشى جۇرتىمنان دا دارىعان دەۋىمە بولادى. ۇلكەن اجەم ءانشى بولاتىن، سول كىسىنىڭ تاربيەسىندە ءوستىم.
كىشكەنتايىمنان ءان سالدىم، ءبي بيلەدىم. قاراپايىم ءارى ۇيالشاقتاۋ بولعاندىقتان شىعار، ءان مەن بيدەن گورى، ىشكى جان دۇنيەم ۇنسىزدىككە بەيىم ەدى دە، ونى مۋزىكامەن بەرگەندى قالايتىن ەدىم.
كۇيشىلىككە الىپ كەلگەن دە سول قاسيەت بولۋ كەرەك. اۋىلىمىز شاعىن بولعاندىقتان، نوتالىق ساۋاتىمدى اشاتىنداي مۋزىكالىق مەكتەپ بولعان جوق. 9-سىنىپتان سوڭ قاراعاندى قالاسىنداعى تاتتىمبەت اتىنداعى ونەر كوللەدجىنە دومبىراشى ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇسىپ، ونى قىزىل ديپلوممەن ءبىتىردىم.
سول جىلدارى قارا شاڭىراق كونسەرۆاتوريا «جانار جۇلدىزدار» اتتى باعدارلاما بويىنشا بارلىق وبلىستاردان دارىندى ستۋدەنتتەردى جيناپ جاتقانى جايىندا حابار كەلگەن. باۋىرجان دەگەن ناعاشى اعام الماتىداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ دومبىرا كلاسىن بىتىرگەن، قازىر قاراعاندىدا ونەر مەكتەبىندە باسشىلىق جاسايدى.
سول اعامنىڭ جول سىلتەۋىمەن 2003 - جىلى مەن دە قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتورياعا وقۋعا ءتۇسىپ، پروفەسسور كاريما ساحاربايەۆانىڭ دومبىرا كلاسىن 2007 - جىلى ءبىتىرىپ شىقتىم.
- ۇستازىم دەپ كىمدى ايتار ەدىڭ؟
- قۇباش مۇحيتوۆ، تىمات مەرعاليەۆ، مۇلكامان قالاۋوۆ سىندى ۇلكەن دارىندى كۇيشى، ونەرتانۋشىلاردان ءدارىس تىڭداعانىمدى، سول كىسىلەرمەن از دا بولسا قىزمەتتەس بولىپ، ءتالىم-تاربيە العانىمدى تاعدىرىمنىڭ ەرەكشە سىيى دەپ بىلەمىن. وكىنىشكە قاراي، اتتارى اتالعان ۇشەۋى دە قايتىس بولىپ كەتتى. ۇستازىم كاريما ساحاربايەۆانىڭ مەن ءۇشىن ورنى بولەك، سول كىسىنىڭ ارقاسىندا «ارت- مەنەدجمەنت» جانە «ءداستۇرلى ونەر» ماماندىقتارى بويىنشا قوس ماگيستراتۋرانى ءبىتىرىپ، كاسىبي مامان بولىپ قالىپتاستىم. قازىر ءوزىم ءبىلىم العان ۇلتتىق كونسەرۆاتوريادا ۇستازدىق قىزمەت اتقارامىن.
- كۇي جانرى توكپە كۇي، شەرتپە كۇي دەپ بولىنەتىنى بەلگىلى. ءوزىڭنىڭ تابيعاتىڭا قايسىسى جاقىن؟
- قالاي ايتسام ەكەن؟.. مەن ارقانىڭ قىزى بولسام دا، تابيعاتىما دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ بەينەسى جاقىن. سول كىسىنىڭ كۇي تارتۋ مانەرىن ءوزىمنىڭ مىنەزىمە لايىق سياقتى سەزىنەمىن. ول كىسىنىڭ ءۇنتاسپاسىن تىڭداعان سايىن، دينانىڭ ونەردەگى ديدارىن ءوز بويىمنان تاپقانداي بولامىن.
دەگەنمەن ارقانىڭ توپىراعىندا وسكەن سوڭ با، شەرتپە كۇي دە كوكىرەگىمنىڭ ءبىر بۇرىشىندا كۇتىپ جاتىر. جۇرت تا «سەن تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرىن جاقسى تارتاسىڭ» دەيدى. ارينە، مەن سول ەلدىڭ قىزى بولعان سوڭ، تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرىن ونسىز دا جاقسى تارتۋعا ءتيىسپىن.
ول مەنىڭ مىندەتىم دە.
كونسەرۆاتوريادا تاتتىمبەت اتىنداعى شەرتپە كۇي كلاسى بار، وعان كۇيشى، پروفەسسور ءبىلال ىسقاقوۆ باسشىلىق جاسايدى. - قاراعاندىنىڭ قىزىسىڭ عوي، سەن تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرىن ءبىلۋىڭ كەرەك، - دەپ، ول كىسى قوسىمشا ءوز كلاسىنا تارتقان.
ول جەردە دە ەكى جىلداي قوسىمشا ءبىلىم العانمىن. كاسىبي ورىنداۋشى رەتىندە ماعان توكپە كۇي دە، شەرتپە كۇي دە بىردەي، ەكەۋىن دە قاتار الىپ جۇرە الامىن. اقتاۋ مەن اقتوبەدە دينانىڭ كۇيىن تارتقانىمدا، زالدا وتىرعانداردىڭ «دينا شەشەيدىڭ جولىن بەرسىن، جاسىن بەرسىن» دەپ اق باتالارىن جاۋدىرىپ جاتقانىن كورىپ، قاتتى قاناتتانىپ قايتتىم. تابيعاتىما جاقىنى دا، ىزدەپ جۇرگەن بەينەم دە سول - دينانىڭ وبرازى.
- قىز- كەلىنشەكتەر اراسىنان باقىت قارابالينا، ايگۇل ۇلكەنبايەۆا سەكىلدى جەكە-دارا كۇيشىلەر شىقتى، ول قاتارعا مىنە، ءوزىڭ دە قوسىلدىڭ. دەگەنمەن دە، قىز-كەلىنشەكتەر اراسىنان وسىنداي جەكە-دارا ورىنداۋشىلاردىڭ سيرەك شىعۋ سەبەبى نەلىكتەن دەپ ويلايسىڭ؟
- مەنىڭ ويىمشا، دومبىرا - ەر ادامداردىڭ اسپابى. ايەل زاتىنا دومبىرا اسپابىن باعىندىرۋ ءۇشىن ەرەكشە مىنەز، قايراتتى جىگەر، وعان قوسا ساۋساقتىڭ قارا كۇشى دە كەرەك. ءوز باسىم وتىرىپ توگە سالاتىنداي كۇشىم از بولعاندىقتان، كۇيدى كوبىنەسە باسپەن قورىتىپ، جۇرەكپەن سارالاپ وتىرىپ ورىنداۋعا تىرىسامىن. قىزدار ءۇشىن دومبىرا تارتۋ فيزيكالىق تا، ءمورالدىق تا كۇشتى تالاپ ەتەدى. ايەلدەن كۇيشىنىڭ كوپ شىقپاۋى دا سوندىقتان.
- ءوزىڭ كۇيدەن بىرنەشە رەسپۋبليكالىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى بولىپسىڭ...
- ستۋدەنت كەزىمدە رەسپۋبليكا سارايىندا تۇڭعىش رەت وتكەن تاتتىمبەت اتىنداعى رەسپۋبليكالىق كۇي سايىسىنا قاتىستىم. سول جولى احات بايبوسىنوۆ پەن ءبىلال ىسقاقوۆ اعالارىم باس جۇلدەگە يە بولدى. وسى كونكۋرسقا قاتىسقان جالعىز قىز، ونىڭ ۇستىنە تاتتىمبەت اۋىلىنان ەكەن دەگەن بولۋى كەرەك، قازىلار مەنى دە ارنايى جۇلدەگە لايىق دەپ تاپتى.
2006 - جىلى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ اتىنداعى «ۇكىلى دومبىرا» كۇي سايىسىندا لاۋرەات اتاندىم. 2011 - جىلى قاراعاندى قالاسىندا وتكەن تاتتىمبەت اتىنداعى رەسپۋبليكالىق كۇي سايىسىندا ءبىرىنشى ورىنعا يە بولدىم. سول جىلى اتىراۋ قالاسىندا قىز-كەلىنشەكتەر اراسىندا وتكەن دينا نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى «بۇلبۇل دومبىرا» كۇي سايىسىندا باس جۇلدەنى جەڭىپ الدىم.
- ال قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق ۇلت اسپاپتارى وركەسترىنە قالاي كەلدىڭ؟
- مۇنى مەن تاعدىرىمنىڭ ۇلكەن سىيى دەپ ەسەپتەيمىن. 2007 - جىلى شامعون قاجىعاليەۆ، تولەپبەرگەن ابدىراشيەۆ، ايتقالي جايىموۆ سىندى ونەر مايتالماندارىنىڭ الدىندا قاتال سىننان ءوتىپ، قارا شاڭىراق وركەسترگە دومبىراشى بولىپ جۇمىسقا قابىلداندىم.
بۇل جەردە باياعىدان ۇلكەن مەكتەپ قالىپتاسقان، ول جولدان ءوتۋ ءوزىن كاسىبي مۋزىكانت سانايتىن كىم-كىمگە دە مىندەت دەپ سانايمىن. ارينە، بىرەۋلەرگە ول ۇلكەن ارمان دا. مەن - سول ارمانىما قول جەتكىزگەن اداممىن. وعان شۇكىرشىلىك ەتەمىن. وركەستردىڭ رەپەرتۋارىنداعى كلاسسيكالىق جانرداعى بارلىق شىعارمالاردى ءبىلۋ مەن مەڭگەرۋ، ونى ۇجىممەن ءارى جەكە ويناي ءبىلۋ - بۇل ۇلكەن مەكتەپ! سوندىقتان وركەستردە قىزمەت جاساۋ مەن كونسەرۆاتوريادا ۇستازدىق ەتۋ - ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىسىپ جاتقان، ءبىرىن-ءبىرى ىشتەي ارتتىراتىن ەگىز سالالار.
- دەگەنمەن، وركەستردىڭ ىشىندە قالىڭ ۇجىممەن بىرگە وتىرعان سوڭ، قانداي ءدۇلدۇل كۇيشى بولساڭ دا، كوپتىڭ ءبىرى سانالاسىڭ. كورىنبەي قالام دەپ قورىقپايسىڭ با؟
- وركەستردە وتىرسام دا، كونسەرتتەردە جەكە ورىنداۋشىلىققا شىعىپ تۇرامىن عوي. ارينە، وركەستردىڭ جەكە ورىنداۋشى ءۇشىن ارتىقشىلىعى دا، كەمشىلىگى دە بار. ارتىقشىلىعى - نوتانى بىردەن وقۋعا، ءبىر ادامداي جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىنە داعدىلاندىرادى. كەمشىلىگى - نوتاعا قاتاڭ باعىنىستاسىڭ. ال جەكە ورىنداۋشى ءۇشىن نوتا دەگەن - بار بولعانى كۇيدىڭ قاڭقاسى، ءبىر باعىت قانا.
ال ونىڭ تۇتاس ورگانيزمىن، بۇكىل قان-تامىرلارىن نوتا تولىعىمەن جەتكىزە المايدى، كوپ تىلسىم دۇنيە قالىپ قويادى. سوندىقتان دا كونسەرۆاتوريادا ساباق بەرەتىن پروفەسسور ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆ نوتا دەگەندى الىپ تاستاپ، ستۋدەنتتەرىن ۇنتاسپامەن تاربيەلەۋدە. بۇل ءتاسىلدى مەن قۇپتايمىن. ءوزىم دە نوتا مەن ءۇنتاسپانى قاتار پايدالانامىن.
ءبىر ايتا كەتەر نارسە، بيىلعى جىلدىڭ باسىندا قۇرمانعازى اتىنداعى وركەستردىڭ ۇجىمى اكادەميالىق سىناقتان ءوتتى. سول كەزدە كوميسسيا مۇشەسى بولىپ وتىرعان اتاقتى كۇيشى-كومپوزيتور ءشامىل ابىلتايمەن ساحنادا العاش رەت كەزدەستىم.
بۇرىن ول كىسىنىڭ ورىنداۋىنداعى «ابىل»، «اقباي» كۇيلەرىن ءۇنتاسپادان ءجيى تىڭداپ جۇرسەم دە، ءوزىن كوزبە-كوز كورمەگەن ەدىم. ءشامىل اعا مەنىڭ ونەرىمە وتە بيىك باعاسىن بەردى. مايتالمان كۇيشىدەن بۇلايشا ماقتاۋ ەستۋ جاس ونەرپازدىڭ قاي-قايسىسىنا دا قانات بىتىرەرى انىق. اعانىڭ ءۇمىتىن اقتاسام دەيمىن.
وركەسترمەن بىرگە بولسىن، كونسەرۆاتوريا ۇجىمىمەن بىرگە بولسىن، ستۋدەنت كەزىمنەن باستاپ شەتەلدەرگە ءجيى شىعىپ تۇردىم. كورەيادا، قىتايدا، گەرمانيادا، يوردانيادا، ليۆاندا، امەريكادا، اۆستريادا بولىپپىن. شەتەلدەردە قازاق كۇيىن بەرىلە تىڭدايتىنىنا سان مارتە كۋا بولدىم.
- وزىڭە توي-تومالاقتاردا سۇرانىس بار ما؟
- توي-تومالاققا شىقپايتىنداردىڭ قاتارىندامىن. سوندىقتان ورانجيروۆكام دا، مينۋسوۆكام دا جوق. كۇيگە ادالدىعىمدى، ءوزىمنىڭ ءداستۇرلى ورىنداۋشىلىعىمدى ءال-ازىرگە بارىنشا ساقتاپ جۇرگەن اداممىن. كونسەرۆاتوريادا ۇستاز بولىپ جۇرگەن سوڭ بۇل مەنىڭ مىندەتىمە دە كىرەدى. ال ەندى تويعا شىعىپ جۇرگەن دومبىراشىلار وتە كوپ.
ول تۇسىنىكتى جاعداي، مىنا زاماندا بارىنە دە اقشا كەرەك. قازىر تەحنيكانىڭ دامىعان زامانى. كۇي دجاز، بليۋز، ەسترادادا بولسىن، قانداي جاعدايدا ورىندالسا دا، كۇيدىڭ فورماسى، ءستيلى سول كۇيى وزگەرمەۋى كەرەك. ارينە، اسىلبەك ەڭسەپوۆ، ايگۇل ناريمان قىزى سەكىلدى قارا دومبىرانىڭ قايماعىن، ءدام-تۇزىن ساقتاپ، ادەمىلەپ حالىققا جەتكىزسە، حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاسا، وعان مەنىڭ قارسىلىعىم جوق.
دومبىرا - وتە قاستەرلى، كيەلى اسپاپ. وعان كۇيشى ىشكى دۇنيەسىن بەرىپ، حالىقپەن بايلانىس جاسايدى. مەن ماسەلەن، كۇي تارتقاندا بارلىق ەنەرگيامدى دومبىراما سالامىن، ەگەر باسقا ادام اسپابىمدى ۇستاسا، ونى كورمەسەم دە سەزىپ قويامىن. سوندىقتان جەكە دومبىرامدى كوبىنە باسقالارعا ۇستاتپاۋعا تىرىسامىن ءتىپتى ستۋدەنتتەرىمىنىڭ قولىنداعى دومبىراسىن كەيدە وزدەرىنە ۇيرەتۋ ءۇشىن الىپ تارتسام دا، قولىمداعى اسپابى ارقىلى ستۋدەنتىمنىڭ دەنەسىن تىرىستىرىپ قاتتى ۇستايتىنىن سەزىپ قويامىن. «دەنەڭدى نەگە بوس ۇستامايسىڭ، مىنا دومبىراڭ مەنىڭ ىرقىما كونبەي جاتىر» دەيمىن وندايدا. قالاي دەسەك تە، ءبىر تىلسىم ەنەرگەتيكالىق بايلانىستى دومبىرا وزىنە ءسىڭىرىپ الادى.
مارقۇم تولەپبەرگەن ابدىراشيەۆ اعاي كونسەرۆاتوريادا «جالپى ديريجەرلاۋ» دەگەن پاننەن ساباق بەردى. ول كىسى «سەن قىزدىڭ تۇلا بويىڭدا ديريجەرلىك قاسيەت تۇنىپ تۇر، نەگە وسى ماماندىقتا تۇپكىلىكتى وقىمايسىڭ؟» دەپ ۇسىنىس جاسادى. ءوزىم دە ول كىسى جۇرگىزەتىن پانگە قاتتى قىزىعاتىنمىن.
ءسويتىپ، 2007 - جىلى ديريجەرلىك ماماندىقتى اقىلى تۇردە مەڭگەرۋگە كىرىستىم. بىلەكتى سىبانىپ تاستاپ وقىپ جۇرگەنىمدە، تولەپبەرگەن اعايدىڭ كەنەتتەن قايتىس بولۋى قاتتى قۇلازىتىپ كەتتى. ول ماماندىقتى باسقا ادامنان ۇيرەنگىم كەلمەدى. ديريجەرلىك - ورىندالماعان ارمانىم. وركەستردە وتىرعاندا ديريجەردىڭ بارلىق قيمىل-قوزعالىسىن جان دۇنيەممەن، جۇلىن-جۇيكەممەن سەزىپ وتىرامىن...
بيىل ءوزىم ەڭبەك ەتىپ، نانىن جەپ جۇرگەن قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانىڭ 70 جىلدىعى، قۇرمانعازى اتىنداعى اكادەميالىق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ 80 جىلدىعى قاتار كەلىپ وتىر. وسىنداي ۇلكەن تاريحي وقيعانىڭ ءبىر پۇشپاعىندا ءبىزدىڭ دە ونەرىمىز باسپا سوزدە ەلەنىپ جاتسا، وعان باس ءيىپ، راقمەت ايتقاننان باسقا نە دەيمىن...
- اڭگىمەڭە راقمەت، اسەل! ونەرىڭ ورگە ءجۇزسىن!
تاشەنوۆ تورەعالي
«ايقىن»
