قازاقتىڭ ەجەلگى داستۇرلەرى ساقتالعان شىنجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق ولكەسىندە بولعىم كەلەدى - دوكتور كەرولين براۋن
- دوكتور براۋن، وسىدان ەكى جىل بۇرىن ءسىز ۇلى بريتانيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى اتاندىڭىز. وسى ۋاقىت ىشىندە ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدى ءتۇسىنىپ، ەلىمىز تۋرالى كوبىرەك بىلە الدىڭىز با؟ ءوزىڭىزدىڭ العان اسەرلەرىڭىزبەن بولىسە وتىرساڭىز...
- ماعان سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدى زەرتتەگەن ۇنايدى. قازاقستاندى اۋماعى بويىنشا باتىس ەۋروپامەن سالىستىرۋعا كەلەدى جانە مۇندا بارۋعا بولاتىن كوپتەگەن قىزىقتى ورىندار بار. العاش رەت مەن قازاقستاندا 1989- جىلى بولعام. ارينە، سول كەزدەن بەرى كوپ نارسە وزگەرگەن.
ءبىزدىڭ وكىلدىكتەر اتىراۋ مەن الماتىدا، ال ۇلى بريتانيانىڭ ەلشىلىگى بولسا، استانادا ورنالاسقان. سوندىقتان مەن الماتى، اتىراۋ جانە استانا اراسىندا وتە كوپ جۇرەمىن.
مەن قىزىلوردا، بايقوڭىر، قاراعاندى، ورال جانە اقسايعا بارىپ، ۇلكەن اسەرگە بولەندىم. وسى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە مەن ىلە الاتاۋىنداعى تۇرگەن القابىندا وتكەن ءتورت كۇندىك كەمپينگ كەزىندە ۋاقىتىمدى تاماشا وتكىزدىم. تاياۋدا قورعالجىن ۇلتتىق قورىعىندا بولدىم، مەنى سونىمەن بىرگە تامعالى تاستارى تاڭ قالدىردى. بۇل پەتروگليفتەر يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇراسى تىزىمىنە ەنگەن.
جۋىردا مەن الماتى ماڭايىنداعى ەسىك قالاسىندا بولدىم. جەرگىلىكتى مۇراجاي مەن قورعاندارعا بارىپ كوردىم. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز جۇمباققا تولى، كەرەمەت، مەن ونى ەندى تاني باستادىم.
- قازاقستاننىڭ باسقا قانداي جەرلەرىنە بارعىڭىز كەلەدى؟
- ول جاعىنان ۇلكەن جوسپارىم بار. نورۆەگيانىڭ ەلشىسىمەن بىرگە قازاقستانداعى ارال تەڭىزىندە بولىپ، سول جەردە بالىق اۋلاعىم كەلەدى. ەۋروپا نارىقتارىنا ارقان بالىقتى ەكسپورتتاۋ بويىنشا نورۆەگيا مەن شوتلانديا ءوزارا باسكەلەستەر بولىپ تابىلادى. ءومىر بويى ءبىز قايسىسىنىڭ - شوتلانديانىڭ الدە نورۆەگيانىڭ - ارقان بالىعى جاقسى دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە پىكىر تالاستىرىپ كەلەمىز. جالپى، ءبىز نورۆەگيانىڭ ەلشىسىمەن داۋلاسۋدىڭ ورنىنا بىرگە بالىق اۋلاۋعا بارامىز دەپ شەشتىك. نەگە بارماسقا؟!
مەن، ۋاقىت بولسا، «التىن ەمەلگە»، جەزقازعان مەن ماڭعىشىلاققا بارعىم كەلەدى. كەلەر جىلدىڭ جازىندا ۇلكەن قازاق دياسپوراسى تۇراتىن باتىس موڭعولياعا بارعىم كەلەدى. سونىمەن بىرگە، قازاقتار كوپ تۇراتىن جانە قازاقتىڭ ەجەلگى داستۇرلەرى ساقتالعان شىنجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق ولكەسىندە بولعىم كەلەدى.
- ال ەندى ساياسي جانە ەكونوميكالىق سيپاتتاعى سۇراقتارعا كوشەيىك. سىزدەر قازاقستان مەن بريتانيا قارىم-قاتىناسىن قالاي باعالايسىزدار؟
- مەن ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار قارقىندى دامىپ كەلە جاتىر دەپ ەسەپتەيمىن جانە وسى ىنتىماقتاستىقتىڭ بەلسەندى تۇردە جالعاسقانىن قالايمىن. وتكەن جىلى تۇڭعىش رەت استانا مەن لوندون اراسىندا تىكەلەي رەيستەر اشىلعانىنا، سونىمەن بىرگە، قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن ۇلى بريتانياعا باراتىن ۆيزا ماسەلەسىنىڭ جەڭىلدەتىلگەنىنە دە قۋانىشتىمىن.
بۇرىن لوندونداعى وتانداستارىممەن ارالاسقان كەزدە ولار مەنەن «قازاقستان ناقتى قاي جەردە ورنالاسقان؟» دەپ سۇرايتىن. ەندى ولار: «مەن قازاقستاننىڭ قاي جەردە ورنالاسقانىن بىلەمىن. وندا نە بولىپ جاتقانىن ايتشى؟» دەيتىن بولدى. مەنىڭشە، سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز 2012-جىلى لوندوندا وتكەن وليمپيادا ويىندارىندا بۇكىل الەمگە تولاعاي تابىستارىمەن تانىلدى، سودان بەرى قازاقستانعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتتى.
ەكسپو-2017-مەن دە وسىلاي بولادى دەپ ويلايمىن. قازىر مەن جانە مەنىڭ ارىپتەستەرىم ۇلى بريتانيانىڭ ەلشىلىگى مەن ۇكىمەتىنە بيزنەسمەندەرمەن بىرلەسىپ، سىزدەرگە وسى كورمەنى ۇزدىك دارەجەدە وتكىزۋ ءۇشىن جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز.
- دوكتور براۋن، ءوزىڭىز بىلەتىندەي، وسى جاقىندا عانا پرەزيدەنت حالىققا «نۇرلى جول - بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىن ارنادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قانداي تاقىرىپتار ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى؟
- اعىمداعى جىلدىڭ 11- قاراشاسىندا جاريالانعان پرەزيدەنتتىڭ جولداۋى وتە قىزىقتى. مەن الداعى ءۇش جىلدا ۇلتتىق ەكونوميكاعا نەلىكتەن 3 ميلليارد دوللاردان مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعانىن، قارجىنى اۆتوجول، تەمىر جول قۇرىلىسىنا، جۇك پەن ادام تاسىمالى جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ نە ءۇشىن كەرەك ەكەنىن دە جاقسى تۇسىنەمىن. مۇنىڭ بارلىعى الداعى 15-20 جىلعا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قاعيداتتارىن قالىپتاستىرادى. مەنىڭشە، ۇكىمەتكە قويىلعان مىندەت - قازاقستاندى ينۆەستورلار ءۇشىن ەڭ تارتىمدى ەلگە اينالدىرۋ.
«نۇرلى جولدى» جاريالاۋ بارىسىندا پرەزيدەنتتىڭ جەمقورلىقپەن كۇرەس باعدارلاماسىنا تاعى ءبىر مارتە نازار اۋدارعانىن بايقادىم.
- قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءوزىنىڭ جولداۋىندا جاھاندىق ەكونوميكاداعى داعدارىس پەن الەمدىك ارحيتەكتۋراداعى وزگەرىستەردى بولجاپ وتىر. ءسىز قازاقستاندى ورتا مەرزىمدىك پەرسپەكتيۆادا قالاي ەلەستەتەسىز؟
- الەمدىك ەكونوميكا تەز وزگەرىپ كەلەدى. مۇنداي قارقىن ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولعان ەمەس. بۇل بارلىق ەلدەر ءۇشىن شىنايى سىن، الداعى عاسىر بىلىمگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكا ءداۋىرى بولادى دەگەندى بىلدىرەدى.
1993-جىلى «بولاشاق» ستيپەندياسىن تاعايىنداۋ جونىندەگى شەشىم ناعىز كورەگەن قادام بولدى. جانە قازىر، 20 جىل وتكەننەن كەيىن ءسىز بۇل شەشىمنىڭ قانشالىقتى ساليقالى بولعانىن باعالاي الاسىز.
بولاشاقتا مەن قازاقستاندى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە، جاھاندىق ەكونوميكالىق قۇرىلىمدارعا الدەقايدا كوبىرەك كىرىككەن، ءوز بولاشاعىن سەنىمدى انىقتايتىن ەل رەتىندە كورگىم كەلەدى. مەن قازاقستاندى ون بەس جىلدان كەيىن وڭىرلىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋشى ماڭىزدى ويىنشى رەتىندە كورەمىن.
مەن سونىمەن بىرگە قازاقستاندى يران، وڭتۇستىك-شىعىس ازيا، قىتاي ازاماتتارى وقۋعا كەلەتىن ورتالىق رەتىندە كورگىم كەلەدى. بۇل قازاقستان ءۇشىن تاماشا جەتىستىك بولار ەدى.
- دوكتور براۋن، ءسىز قازاقستانعا تاعايىندالعان كەزدە: «مەن ءۇشىن ۇلى بريتانيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى بولۋى اسا ۇلكەن قۇرمەت بولىپ تابىلادى. جانە ماعان 1989-جىلدان بەرى بىرنەشە مارتە ساپار شەككەن ەلگە ورالۋ وتە قۋانىشتى جاعداي» دەگەن بولاتىنسىز. سىزدىڭشە، ەلدىڭ بەينەسى قالاي وزگەرگەن؟
- 1989-جىلى سىزدەر ءالى سوتسياليستىك قازاقستان بولىپ تۇرعان كەزدە مەن الماتىعا كەلىپ ەدىم. سول كەزدە ول ەرەكشە قالا بولدى. الايدا وندا بولاشاققا دەگەن سەنىمدى سەزىنبەدىم. قازاقستانعا قايتادان 2013-جىلدىڭ قاڭتارىندا كەلىپ، ەۋرازيا تورىنەن ورىن العان جاڭا استانانى كورىپ، تاڭ قالدىم. كەيىن الماتىعا قايتىپ جولىم ءتۇستى، قالادا جارقىراعان جاڭا عيماراتتار پايدا بولىپتى. اتىراۋعا دا باردىم - ونداعى بولىپ جاتقان وقيعالار مەن قالانىڭ ەنەرگياسى ودان بەتەر تاڭ قالدىرادى. قاراعاندىدا شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ كوپتىگىنە، بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە كۋا بولدىم. قاي جەرگە بارسام دا، قازاقستاندىقتاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمىنە كۋا بولدىم. مۇندا 100-دەن استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلدەرى تۇراتىنىن كۇللى جۇرت بىلەدى. جارقىن بولاشاققا باستايتىن ورتاق جولدى سالىپ قالىپتاستىرىپ جاتقان قازاقستاندىقتاردى كورۋگە قۋانىشتىمىن!
- قازاقستاندىقتارعا نە تىلەيسىز؟
- دەنساۋلىق، اماندىق-ساۋلىق پەن باقىت تىلەيمىن!
