نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن العاشقى قىتاي جازۋشىسى گاۋ شيڭ جيان
XX عاسىردىڭ 90 - جىلداردان سوڭ قىتاي مۇلدە ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرادى، ساۋدا-ساتتىق ەكونوميكاسى جانداندى، قىتاي حالقى ەگىستىك ەگۋگە دەگەن ماحابباتىن ساۋدا-ساتتىققا اۋىستىردى.
بارشا قىتاي ۇلتى جاڭا نارىقتىق كوزقاراستىڭ ىشىندە ءومىر ءسۇردى، «دامۋ دەگەن داۋ جۇرمەيتىن شىندىق»، «جالپى حالىقتىق ىشكى ءونىم» دەگەن كوزقاراستى جانە عىلىم ارقىلى دامۋ باعىتىن ۇستاندى، ۇزدىكسىز رەفورما جاساۋ، ۇزدىكسىز ورتاعا بەيىمدەلۋ، ۇزدىكسىز العا ىلگەرىلەۋ دەگەن سياقتى ءتۇرلى باعىتتاردا ۇرانداتتى.
وسى زامان قىتاي ادەبيتىندە وراسان زور وزگەرىس پايدا بولدى، بۇندا ادامدار تانىمدىق جاقتان تومەندەپ، ساۋدا- ساتتىق ەكونوميكاسىنىڭ جەتەگىمەن تۇتىنۋ مادەنيەتى قالىپتاستىردى، وسىلايشا وسى زامانداعى مادەنيەتتە، ادەبيەتتە ادمدىق قۇقىق، ازاماتتىق سانا ماسەلەسى كوتەرىلدى، شەتەلدە تۇراتىن قىتاي جازۋشىلارى مەن شەتەلدىك كۇشتەردىڭ ىقپالىندا ادەبيەت كوپ باعدارلىلىققا بەيىمدەلدى.
ادامداردىڭ گۋمانيتارلىق رۋحاني سۇرانىستارى ءسوز بولا باستادى، ادەبيەتتە ىشكى يرىمدەر تومەندەپ، بۇگىنگى جارگون سوزدەر ەنە باستادى، تۇتىنۋ مادەنيەتى، ادەبيەتتە ءتۇرلى ءتۇستى وي- تولعامدار بەينەلەنەتىن بولدى. جاڭا عاسىردىڭ جاڭا ماسەلەلەرى كورىنىس تابا باستادى. ادەبي شىعارماشىلىقتا جازۋشىلارعا ءوز ويىنداعىسىن ەركىن جازۋعا تولىعىمەن مۇمكىندىك بەرىلدى، ادەبيەتتە بۇگىنگى كۇننىڭ ۇساق-تۇيەك تاقىرىپتارى جانە زاماندانۋ دەپ ۇياتسىزداۋ دۇنيەنى جازۋ ءوز الدىنا ۇردىسكە اينالدى.
سونىمەن قاتار بۇگىنگى كۇننىڭ تۇتىنۋ مادەنيەتىن دارىپتەۋ باستى نازارعا ۇستالدى. XX عاسىردىڭ سوڭعى مەزگىلدەرىندە تەك تومەن قاراپ الىپ كىتاپ جازعىشتىق وزگەرىپ، ناقتى بولعان ىستەر عانا جازىلىپ، اقپاراتتىق، ديداكاتيپتى شىعارمالار جارىققا شىقتى. XXI عاسىردا جازۋشىلار ماتەريالدىق تۇرعىدا قامتاماسسىز ەتىلىپ، ولارعا رۋحاني، قوعامدىق ماسەلەلەرگە شىنداپ كىرىسۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى. سول سەبەپتى دە ادەبيەتكە قازىرگى زامان مادەنيەتى قاتتى اسەر بەرىپ، ادەبيەتتە كوپ باعدارلىلىققا جول بەرىلدى.
وسى ءداۋىردىڭ دارىندى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى جازۋشى، دراماتۋرگ، سىنشى، پروزاشى - گاو سينتسزيان (高 行 徤 Gao Xing jian). ونىڭ اتا-باباسى جياڭسۋ ولكەسىنىڭ ادامدارى، ءوزى جياڭشي ولكەسىندە 1940 - جىلى دۇنيەگە كەلگەن. 1962 - جىلى بەيجىڭ شەت تىلدەر ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعاننان كەيىن، قىتاي حالىقارالىق كىتاپ دۇكەنىنە اۋدارماشى بولىپ قىزمەتكە تۇرادى. 1971-1974 - جىلدار ارالىعىنداعى كادرلىق قىزمەتكەرلەردىڭ مەكتەبى جۇرگىزىلگەندە، ۋان نانشان اۋدانىنىڭ اۋىلىنا ورتا مەكتەپ وقىتۋشىسى بولىپ قىزمەتكە تۇرادى. 1975 - جىلى بەيجىڭگە ورالادى. 1977 - جىلى سىرتقى بايلانىستار كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. 1978 - جىلى ءوز شىعارماشىلىعىن باستايدى.
1979 - جىلى «巴 金 在 巴黎» سانۆەن، «寒 夜 的 星 辰» رومانى جارىق كورەدى. 1981 - جىلى بەيجىڭ ۇلتتىق كوركەم تەاترىنا سەناريست بولىپ تاعايىندالادى. دراممالىق شىعارمالارىن جازادى.
گاو سينتسزيان (گاۋ شيڭ جيان) 2000 - جىلى ادەبيەت سالاسى بويىنشا العاشقى بولىپ قىتاي جازۋشىلارىنىڭ ىشىنەن نوبەل سىيلىعىن الدى. ءبىراق جۇلدەنىڭ، تەك شەت ەلدىكتەر ءۇشىن عانا اسا تانىس ەمەس سونىمەن قاتار قىتايدىڭ وزىندە تۋىندىلارىن وقۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان اۆتورعا بەرىلۋى ەشكىمنىڭ ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەگەن جاعداي. نوبەل ماراپاتىنا لايىق دەپ تانىلعان تۋىندىسى «رۋح تاۋى 灵山». بۇندا بىرەگەي سيۋجەتپەن جازىلماعان، قايتا ساياحاتشى رەتىندە قىتاي تۋرالى جازعان وچەركتەرىنەن قۇرالعان.
اتالمىش ەڭبەك «الەمدىك ماڭىزدىلىعى بار سونىمەن قاتار قازىرگى زامانداعى ادام ورنىن شىنايىلىقپەن بەينەلەگەن شىعارما» جانە « قىتاي پروزاسى مەن دراماتۋرگياسىنا جاڭا جول اشاتىن تۋىندى» دەۋمەن بىرگە شۆەد اكادەمياسى «رۋح تاۋى» بىرەگەي رومان، ەشقانداي تۋىندىلارمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن، تەك وزىمەن عانا سالىستىراتىن تۋىندى» دەگەن باعامەن ماراپاتتالدى. قىتايدا شىعارماشىلىعىنا كونترريەۆوليۋتسيالىق ناسيحات رەتىندە تىيىم سالىنعان گاو سينتسزيان، قىتاي بيلىگىنەن قاشىپ، سىچۋان پروۆينسياسىنىڭ تاۋلى ايماقتارىندا، بەس ايعا جۋىق ۋاقىت بويى يانتسزىنى باستان-اياق ءجۇرىپ وتەدى.
ءبىر بولىگى فيلوسوفيادان، باسقا بولىگى ماحاببات حيكاياسىنان تۇراتىن بۇل جول كورسەتەر كۇندەلىك زاماناۋي قىتايدىڭ تەرەڭ تۇكپىرىنە ەنىپ، ۇمىتىلماستاي اسەر قالدىراتىن، كەربەز رومانداردىڭ ءبىرى. مادەني جازالاۋدىڭ ورتاسىندا جانە تۇرمەگە ءتۇسۋ قاۋىپىندە بولعان گاو سينتسزيان باس ساۋعالاپ، بەيجىڭ قالاسىنا قاشتى.
ول ورتالىق قىتايدىڭ ورمانى مەن تاۋلارىن، وزەن كولدەردە ساياحاتتاعانداردىڭ العاشقىسى بولدى، سول جاقتان شىعىس قىتاي جاعالاۋىنا سەگىز قىستاق ارقىلى ءوتىپ، ون بەس مىڭ كيلومەترگە سوزىلعان كرەمەت ساپار گاو سينتسزياننىڭ «رۋح تاۋى» شىعارماسىنا نەگىز بولادى. قىتايدا گاو سينتسزياندى «سانانى ازعىرۋشى» مەن «يدەولوگيالىق ورتانى لاستاۋشى» دەپ ايىپ تاعادى.
الايدا «رۋح تاۋى» رومانىندا بايقاعانىمىزداي قىتايدىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى نەمەسە ادام قۇقىعى جايلى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. شىعارماداعى اۆتوردىڭ «مەنى» بولىنەدى، جىكتەلەدى، ءوزارا بەينەلەنەدى. «مەن»، «سەن»، «ول» اۆتوردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ ءارتۇرلى جاعدايىن كورسەتەدى.
مۇمكىن بۇل ماقام گاو سينتسزياننىڭ دراماتۋرگيالىق باعىتىنان كەلگەن بولۋعا كەرەك، سەبەبى دراماتۋرگياسىن وقىعاندا بايقاعانىمىزداي ول ارتىستەردىڭ الدىنا، سومداعان كەزدە رولگە كىرە وتىرىپ سول مەزەتتە بولىپ جاتقان وقيعانى سىرتتان باقىلاعانداي بولۋ كەرەك دەگەن تالاپ قوياتىن. گاو سينتسزياننىڭ شىعارماشىلىعى سەكىلدى، بۇل كىتاپقا تۇرتكى بولعان ول كوپشىلىك ماقۇلداعان اۆتوريتارلىق كوزقاراسقا كۇدىكتەنە قارايدى.
قىتاي تىلىندە «灵山» (Lingshan)، ورىس تىلىندە «گورا دۋحوۆ»، ال اعىلشىن تىلىندە «Soul mountain» دەپ اۋدارىلعان، نەگىزىندە قىتاي تىلىندە 灵 يەروگليفى كوپتەگەن ماعىناعا يە «رۋح»، «ولگەننىڭ جانى»، «اتا-بابالار ارۋاعى» بولسا، 山 تاۋ دەگەن ماعىنانى بەرەدى، وسىدان ارۋاقتار مەكەندەيتىن «قاسيەتتى تاۋ» دەپ اۋدارىلسا دا بولادى. ءبىراق گاو سينتسزيان «رۋح تاۋى» دەپ اۋدارىلعانعا دا قارسى ەمەس ەكەنىن ايتادى.
رومان كوپتەگەن شەت تىلدەرگە اۋدارىلعان، ماسەلەن اعىلشىن، فرانسۋز، شۆەد جالپى الەمنىڭ وتىز التى تىلىنە اۋدارىلعان، وسىنداي اۋقىمدى شىعارمانىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ورىس تىلىنە اۋدارىلماعانى قىزىق، بالكىم روماننىڭ كۇردەلىلىگى ورىس اۋدارماشىلارىن قيىندىق تۋعىزعان بولۋعا كەرەك.
1982 - جىلى قىتايلىق دراماتۋرگ، پروزاشى جانە دراماتۋرگى گاو سينتسزيانعا دارىگەرلەر وكپە راگى دەگەن قوقىنىشتى دياگنوز قويادى. التى اپتا بويى ولىكتىڭ كۇيىن كەشىپ ءجۇرىپ سول كەزدەگى قۋانىشى بەيجىڭ ماڭىنداعى كىشكەنە قالاشىقتاعى مولا باسىندا كوپ كىتاپتار بولادى. الايدا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن، دارىندى تۇلعا گاو سينتسزيان ەكىنشى مارتە تەكسەرىلۋدەن وتەدى.
تەكسەرىلىستىڭ ناتيجەسى اۋرۋدىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى، ءولىم مەرزىمى ۇزارتىلعان گاو سينتسزيان تىرىلەر الەمىن جازادى. روماننىڭ جەلىسى دە وسى نەگىزدە بولادى، اۋرۋعا ۇشىرايدى باس كەيىپكەر، سودان كەيىن ول تاۋلى قىراتتارعا ساياحاتقا شىعادى، بۋدداعا تابىنادى. ونىڭ قۇلان تازا ساۋىعىپ كەتۋى، بۋدداعا دەگەن سەنىمىنىڭ كۇشەيگەندىگى جانە سول جول بويىندا كورگەن-تۇيگەندەرى نەگىزىندە. روماندى جازۋشى 1982 - جىلى باستادى، جەتى جىل كولەمىندە جازىلىپ، 1989 - جىلى پاريج قالاسىندا سوڭعى بەتتەرى جازىلىپ، 1990 - جىلى العاشقى كىتاپ جيناعى تايپەيدە باسىپ شىعارىلدى. 1992 - جىلى گوران مالمكۆيست ەسىمدى اتاقتى شۆەد اۋدارماشىسى شۆەد تىلىنە اۋدارىپ، باسىپ شىعاردى. ال فرانسۋز تىلىنە نوەليا مەن ليليان ديۋترەلەر ەسىمدى ءتىل مامانى 1995 - جىلى اۋدارادى.
«رۋح تاۋى» كىتابىندا اۆتوردىڭ بۇگىنگى كۇنى ساقتالىپ قالعان، قىتايدىڭ وڭتۇستىك، وڭتۇستىك- باتىسىنداعى داستۇرلەردەن العان اسەرىن جازادى. شىعارما تولىعىمەن كونە لاو زى دانالىعىنا نەگىزدەلگەن، سونىمەن قاتار قاراقشىلاردىڭ رومانتيكالىق وقيعالارى مەن باللادالارى دا بار.
قۇرىلىسى بويىنشا رومان وتە كۇردەلى، ءتىپتى اتاۋىنىڭ ءوزى اۋدارعاندا ءبىراز قيىندىقتار تۋعىزعانعا ۇقسايدى، روماندا ءارتۇرلى ادەبي ستيلدەر، تەحنيكا قولدانعان. گاو سينتسزياندى دەسسيدەنت، كوتەرىلىسكە قاتىسۋشى، بۇلدىرگىش، قىتايلىق سولجەنيتسىن دەپ تە اتايدى، الايدا ءدال وسى كىتاپتا ادام قۇقىعى جايلى دا قىتاي كومۋنيستىك پارتياسى جايلى دا ءبىر اۋىز ءسوز كەزدەستىرمەيمىز.
جالپى روماندى جازۋشى اۋىلدىق جەرلەردى زەرتتەپ، ونداعى تۇرمىس-تىرشىلىكپەن تانىسادى، ەل ەستىمەگەن مەكەندەردە ساقتالعان عۇرىپتاردى زەرتتەيدى. بەس ءجۇز بەتتەن تۇراتىن بۇل تۋىندىدا فيلوسوفيالىق شەگىنىستەر، ەتنوگرافيالىق جازبالار كەزدەسەدى. كىتاپ تولىعىمەن شىنايىلىقتى نەگىز ەتەدى.
نەگىزىندە تۋىندى جول كورسەتەتىن كۇندەلىككە ۇقسايدى، قىتايدىڭ شالعايداعى ايماقتارىنا ساياحات جاساپ اۆتور وزىندىك ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزەدى، حالىق اندەرىن جازادى، قارتتاردىڭ ميفتىك اڭگىمەلەرىن تىڭدايدى، ادام بالاسى اياق باسپاعان بيىك شىڭدارعا شىعادى، تاماشا دوستارمەن، البىرت قىزدارمەن جانە كۇماندى شەنەۋنىكتەرمەن كەزدەسەدى.
وسىنىڭ بارلىعى كىتاپتا كەزدەسەدى، ءبىراق وداندا كوپ كەزدەسەتىنى تۇسىنىكسىز ناقىلدار، بۇلىڭعىر ەستەلىكتەر، قۇپيا ديالوگتار. بارلىعى ماتىندىك بىرلىككە جينالعان، ءارتۇرلى بايانداۋشى قاباتتان قۇرالىپ ەلەس ءتارىزدى، سەنىمسىز شىنايىلىقتى بەينەلەيدى. شىعارمانى وقي وتىرىپ بولىپ جاتقان وقيعا شىنايى ومىردە مە الدە اۆتوردىڭ قيالىندا نەمەسە تۇسىندە ما ەكەنىن ايىرا الماي قالامىز.
تۋىندىنىڭ قۇرىلىسى مەن ءستيلى جايلى كوزقاراس قالىپتاسۋ ءۇشىن ءبىراز ءۇزىندى كەلتىرەيىن: - «تەرەزەنىڭ ارعى بەتىندە قار ۇستىندە مەن كىشكەنتاي قۇرباقانى كورىپ تۇرمىن. ءبىر كوزىن قىسىپ، ال ەكىنشى كوزىن كەرىسىنشە باقىرايتىپ اشىپ العان ول ماعان تاپجىلماستان، تەسىلە قاراپ وتىر. مەن بىلەمىن، بۇل-قۇداي. ول مەنىڭ الدىما، مەن ونى تۇسىنەمىن با جوق پا سونى كورۋ ءۇشىن كەلدى. ول مەنىمەن كوزىن بىردە اشىپ، بىردە جاۋىپ ءتىل قاتىپ وتىر.
قۇداي ادامعا ءتىل قاتقاندا ءوزىنىڭ داۋىسىن ەستىگەنىن قالامايدى. مەندە بۇنى جات دەپ ويلامايمىن، بەينە ءبىر سولاي بولۋ كەرەك سياقتى. قۇدايعا قۇرباقانىڭ كەيىپىندە كەلۋ ورىندى بولىپ كورىنەدى.
سانالى، دوڭگەلەك كوز تاعى ءبىر مارتە اشىلىپ-جابىلدى. مەندەي جاردەمسىز پەندەگە قاراعان ءبىر كوزقاراسىنىڭ ءوزى نەتكەن جاقسى ەدى. ءبىر كوزىن جاۋىپ، ەكىنشىسىن اشىپ، ادام بالاسىنا تۇسىنىكسىز تىلمەن سويلەۋدە. مەن ونى تۇسىنەمىن با الدە جوق پا ونى مازالامايدى. ارينە، بۇل كوزدى اشىپ-جۇمۋدا ءبىر ەشقانداي ماعىنا جوق دەپ ءتۇسىنۋىم دە مۇمكىن، ءبىراق ايتىلعالى تۇرعان حاباردىڭ ماڭىزدىلىعى دا سول، ەشقانداي ماعىناسىسىنىڭ جوقتىعىندا شىعار. الەمدە عاجايىپتار بولمايدى، بۇنى قاناعاتسىز ادام بالاسى ماعان قۇدايدىڭ ايتقانى.
ءبىراق ودان باسقا نە ىزدەيمىن؟ - ودان سۇرايمىن مەن
اينالا تىم-تىرىس، ءۇنسىز اپپاق لۇپىلدەگەن قار قارا جەردى باسىپ جاتىر. مەن بۇل ۇنسىزدىككە عاشىقپىن. ءجانناتتا دا ءدال وسىنداي تىنىشتىق شىعار بالكىم. قۋانىش جوق، قۋانىش جۇرگەن جەردە ۇنەمى الاڭداۋشىلىق، قايعى جۇرمەيدى ما. قار ءالى دە جاۋىپ تۇر. مەن قايدا ەكەنىمدى بىلمەيمىن. بۇل اسپاننىڭ قايدان پايدا بولعانىن دا بىلمەيمىن، اينالاما قارايمىن. بارلىعىن بىلەمىن دەگەن ويمەن، مەن ءوزىمنىڭ ەشنارسە بىلمەيتىنىمدى بىلەمىن.
مەنىڭ ارتىمدا ءبىر تۇسىنىكسىز قۇبىلىس بولىپ جاتىر، قۇپيا باقىلاۋشى، ول ۇنەمى سەنى باقىلاپ جۇرەدى، سول سەبەپتەن مەن تۇسىنگەندەي بولايىن، ءبىراق مەن سول كۇيى ەشتەڭە تۇسىنبەدىم. مەن تۇسىنگەن ادامنىڭ بەينەسىندە وتىرعان كەزدە، ءوزىمنىڭ ەشتەڭە تۇسىنبەي وتىرعانىمدى بىلەمىن. ماسەلەنىڭ نەگىزى دە سوندا، مەنىڭ ءتىپتى ءبىر نارسەنى تۇسىنۋگە دە قابىلەتىم جوق، مەن ەشتەڭە تۇسىنبەيمىن».
شىعارمانى وقي وتىرىپ شىندىق قايدا، اۆتوردىڭ قيالى قايدا ءتۇسىنۋ ءبىراز قيىندىقتار تۋعىزادى، الايدا گاو سينتسزياننىڭ شىعارمالارىنىڭ ەرەكشەلىگى دە سول، شىنايلىقپەن جالعاندى ءوزارا ءتۇيىستىرىپ، بايلانىسىتىرۋ.
شىنايلىقپەن جالعاننىڭ اراسىن اجىراتا وتىرىپ، گاو سينتسزيان ول جەرگە رومانىنىڭ اتى سەكىلدى كوپ ماعىنعا يە ادەبيەتپەن تولتىردى. رومان تەرمينىن قىتاي مەن باتىستا قالاي ءتۇسىنىپ، قابىلداسا دا بۇل ەڭبەكتىڭ جانرىنا قاراپ ونى رومان دەپ اتاۋ قيىن بولادى. كلاسسيكالىق قىتايدا جازۋشى ءدال ءتۇپنۇسقادا جازسا ول ۇيات سانالاتىن، ءبىراق ويدان شىعارۋ دا ورىنسىز ەدى. تەك بەتكى قاباتىن عانا ءتۇرتىپ، ىشكى جان دۇنيەگە ۇڭىلمەۋ، ءتاتتى جەمىستىڭ سىرتىن جەپ، ءىشىن تاستاۋمەن تەڭ.
ءاربىر جازۋشىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن بۇل ءتاسىل، تەك ءوز جۇرەگىنىڭ تۇبىنە تولىعىمەن ۇڭىلە بىلگەن ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەدى، بۇل جونىندە فيلوسوف مىڭ زى بىلاي دەگەن « ءوزىنىڭ جۇرەگىن تانىپ بولعان ادام، ءوزىنىڭ تابيعاتىن تانىعان ادام» . گاو سينتسزياندا وسى جايلى ءوزىنىڭ نوبەلدىك لەكسياسىندا «جازۋشى - ول وزىنە زەر سالىپ، ۇڭىلە قاراعان ادام» دەيدى.
«رۋح تاۋى» قىتايلاردىڭ ويىنشا ليريكالىق پوەزيا ىسپەتتى ناعىز دەرەكتى تۋىندى دەپ سانايدى. شىعارماداعى ولەڭ جولدارى جاننىڭ بەت بەينەسى، ول اۆتور باستان كەشكەن ليريكالىق ۋايىمنىڭ ۇلگىسى. بۇل ولەڭ جولدارى ويدان شىعارىلاتىن دۇنيە ەمەس، ول اۆتوردىڭ كەنەتتەن ويىنا ورالعان ەستەلىكتەرى، جان دۇنيەنىڭ ۇمتىلىسى، وتپەلى ارمان، ەلەستى تۇستەرى. شىنايى سەزىم سىلتاۋ ىزدەۋدى قاجەت ەتپەيدى، ونى باستان وتكىزۋ كەرەك، سودان كەيىن عانا باسقالارعا جەتكىزە الاسىن. شىناي سەزىمنەن باسقاسىنىڭ ءبارى سول ليريكالىق كەزەڭنىڭ قاي كەزدە، قالاي وتكەندىگىن كورسەتەتىن نۇسقاۋ عانا.
«رۋح تاۋى» رومانىن رەپورتاج تۋىندى دەپ اتاساق تا قاتەلەسپەسپىز، جازۋشى ءبىزدى ەلىمەن تانىستىرۋ ءۇشىن الىپ جۇرگەن جوق، ول تەك ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ ليريكالىق كوزقاراسىن كورسەتكىسى كەلدى. بۇل كوپشىلىك قولدانبايتىن ءتاسىل ارقىلى گاو سينتسزيان شىنايىلىقتىڭ ىشىنە ەنىپ ونى سيپاتتاۋىندا، بۇل جونىندە اۆتوردىڭ ءوزى بىلاي دەيدى «جازۋشى شىندىقتى كوشىرمەيدى، كەرىسىنشە ونىڭ ىشكى قاباتتارىنا ەنىپ، شىندىقتىڭ وزىنە جەتەدى. ادەبيەت سىرتىنداعى بوس قيالدى اشكەرەلەپ، قاراپايىم قۇبىلىسقا بيىكتەن قاراپ، ونى جان جاقتى، بارىنشا سۋرەتتەيدى. «رۋح تاۋى» - بۇل اۆتوردىڭ تاماشا كەيىپتە اقىن جاندىلىقپەن تۇنگى وزەننىڭ اعىسىن سيپاتتايتىن ەپيكالىق ۇزدىك شىعارما، سوعان قاراماستان ول رەاليستىك، ادامزات پەن الەمنىڭ سۇلۋلىعىن قالاي كوركەم سۋرەتتەسە كورىكسىزدىگىن دە ءدال سونداي شەبەرلىكپەن سۋرەتتەيدى.
قىتاي تامىرى تەرەڭدە جاتقان بايىرعى ەل، بەس مىڭ جىل بويى ەشقايدا قوزعالماي وتىرعان بۇل حالىقتىڭ مادەنيەتكە دە، تاريحقا دا باي. قىتايلاردىڭ تۇسىنىگىندە تۇرىپ جاتقان ورتامەن جاقسى قارىم قاتىناستا بولۋ، تابيعاتتىڭ بايلىعىن دۇرىس يگەرۋ. وسى ءداستۇردى ەسكەرە وتىرىپ «رۋح تاۋى» كىتابىن ەركىن تۇردە قۇلشىلىق كىتابى دەپ اتاۋىمىزعا بولادى. شىعارمانىڭ نەگىزگى ماقامى بىرىنشىدەن، ول تابيعات پەن ادامنىڭ ورتاق ۇيلەسىمدىلىگىن تابۋ بولسا، ەكىنشىدەن، قوعام مەن ادامنىڭ ۇيلەسىمدىلىگى.
مادەني ريەۆوليۋتسيا كەزىندەگى جاپپاي ادامداردى ولتىرۋدەن كەيىن اۆتور توبىردىڭ الدىندا جۇرۋگە قورقاتىن بولدى. ول قىتايدىڭ شالعايدا جاتقان ورمان مەن تاۋلارىندا جالعىزدىقتى ءجون كورىپ قالادى.
جازۋشىنىڭ تاعدىرى ول ۇيلەسىمدىلىك دەي المايمىز، سونىمەن قاتار بۇل مۇقتاجدىق. الايدا گاو سينتسزيان بۇنى مويىندامايدى. ونىڭ ساياحاتى قوعامنان قاشۋ ەمەس، ول بايسالدىلىقتى ىزدەۋ. مەملەكەت ىشىندەگى بۇلىك، قوعامداعى زورلىق گاو سينتسزياننىڭ شىعارماسىندا ايتىلادى. وسى بارىستى بەينەلەي وتىرىپ اۆتور كەيىپكەرىن بىرنەشە تۇرعىدان ءبولىپ قارايدى، ءارقايسىسىن مەن، سەن، ول دەگەن ەسىمدىكتەرگە جىكتەيدى. الما كەزەك ولاردىڭ اتىنان بايانداي وتىرىپ، گاو سينتسزيان بارلىق جولدى ءبىر ارناعا اكەلەدى. بۇل ەلەۋسىز كورىنەتىن جاعداي كىتاپتىڭ ىشكى سيۋجەتىن قۇرايدى.
گاو سينتسزياننىڭ شىعارمالارى تەك فرانسياعا قونىس اۋدارعاننان كەيىن عانا اۋدارىلا باستادى، سوندىقتان نوبەل سىيلىعىنا ول فرانسيانىڭ ازاماتى رەتىندە يە بولدى.
جازۋشىنىڭ اتاقتى شىعارماسىنىڭ ءبىرى «جالعىز جاننىڭ بيبيلياسى» بۇل روماننىڭ قۇرلىسى وتە كۇردەلى، ءارى وقىرماندى ءوزىنىڭ قۇپيالىلىعىمەن تارتاتىن تۋىندى.
«رۋح تاۋى» قىتاي تۋرالى، قىتايدىڭ مادەنيەتى جونىندە بولسا، «جالعىز جاننىڭ بيبيلياسى» سەزىمگە تولى، ءوزىن كىنالى سەزىنەۋ سەزىمى. بۇندا كەيىپكەرلەر قۇپيا بولىپ كەلەدى، كوركەمدىلىك پەن وزىندىك قالىپتاسقان بۇل تۋىندى، اۆتوردىڭ ءوزىنىڭ ايتۋىنشا كۇردەلى رومان.
قىتايدان قۋىلعانان كەيىن اۆتوردىڭ بىردە ءبىر تۋىندىسى قىتايدا باسىلىپ شىقپادى، ءبىراق تايۆان، سينگاپۋر، گونكونگتە ونىڭ شىعارمالارى كەرىسىنشە تانىمالدىلىققا يە بولدى. گاو فرانسۋز ازاماتتىعىن 1998 - جىلى الىپ، فرانسۋز تىلىندە جازا باستادى.
العاشقى جىلدارى فرانسۋز تىلىندە جازۋ وتە قيىنعا سوقتى، ءبىراق باسقا ەلدە تۇرىپ، مۇلدەم باسقا تىلدە جازۋ، ونىڭ ۇستىنە سەن جازىپ وتىرعان شىعارمالار، جارىققا شىقپاي، ءوز ەلىندە تىيىم سالىنسا، ونداي شىعارماشىلىقتىڭ بولاشاعى جوق ەكەنىن گاو ءتۇسىنىپ، فرانسۋز تىلىندە جازادى. بۇگىنگى كۇنى گاو سينتسزياندى فرانسيا حالقى قۇرمەت تۇتادى، ونى ماقتان ەتەدى، مارتەبەلى سىيلىقتارمەن ماراپاتتايدى، ماسەلەن فرانسيا ۇكىمەتىنىڭ ونەر وردەن كوۆالەرى اتاندى (1992)، بەلگياداعى فرانسۋز قاۋىمىنىڭ جۇلدەسى (1994) جانە تاعى دا باسقا دا ماراپاتتارعا يە بولدى.
سونداي-اق ۇلكەن جەتىستىككە ول شۆەتسيادا قول جەتكىزدى. گەران مالمكۆيست اتتى شۆەددىك اۋدارماشىنىڭ ارقاسىندا گاو سينتسزياننىڭ ونعا جۋىق قويىلىمىن ستوكگولم پاتشالىق تەاترىندا كورسەتىلدى.
گاو سينتسزيان شىعارماشىلىعىنان قىتايدىڭ ەستەتيكاسىن جاقسىلاپ تاني الامىز. ۇزاق ۋاقىت بويىندا قىتايدىڭ جابىق ەسىك ساياساتىن ۇستانىپ كەلگەنىن بىلەمىز، سول سەبەپتەن وتكەن عاسىردا قىتاي باتىسقا، بىزدەر ءۇشىن قۇپيا ەل رەتىندە بولسا، جاڭا عاسىر باستالعالى بۇل جاعداي وزگەرۋ ۇستىندە، اسپان استى ەلىنىڭ تەك ءتىلىن مەڭگەرىپ قانا قويماي سونىمەن قاتار مادەنيەتىن دە زەرتتەۋ قاجەتتىلىگى تۋىپ وتىر.
گاو سينتسزياننىڭ شىعارمالارىندا شىعىستىڭ ءداستۇرىن جاڭا باعىتپەن سايكەستەندىرۋدە ەرەكشە كوزگە تۇسۋدە. ول زاماناۋي باعىتتا جازادى، ءبىراق كلاسسيكالىق ادەبي ءداستۇردى بىلمەي ءبىز ونىڭ ماتىندەرىن تۇسىنبەيمىز. ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە « مەن قۇرۋشىمىن. مەن ۇنەمى جاڭا جول ىزدەپ جۇرەمىن، ول مەن ءۇشىن ءبىر باقىت.
مەنىڭ جازعانىم ەشكىمدىكىنە ۇقسامايدى، ماعان دەيىن ءدال وسىنداي «رۋح تاۋى» نەمەسە «جالعىز جاننىڭ بيبيلياسى» روماندارىن ەشكىم جازباعان دەپ اتايدى، قىتايدا تۋىپ، ەرجەتىپ، مادەنيەتىن، ءداستۇرىن بىلەتىندىگىن ماقتان ەتەدى، سونىمەن قاتار گاو سينتسزياننىڭ شىعارمالارىندا تەك قىتايدى سيپاتتايتىن ماتىندەردى كەزدەستىرمەيمىز، ونىڭ جازبالارىن وقي وتىرىپ ىزدەنۋشى، قۇرۋشى، ءاردايىم جاڭا باعىتتى ىزدەۋشى ەكەنىن اڭعارامىز، ياعني قۇرىلىسى بويىنشى ەرەكشەلەنەتىن گاو سينتسزياننىڭ تۋىندىلارى بۇگىندە تانىمال ءارى جوعارعى سۇرانىسقا يە وعان دالەل رەتىندە ەڭ تانىمال شىعارماسى، نوبەل سىيلىعىن الۋىنا سەبەپ بولعان «رۋح تاۋى» رومانى الەمنىڭ 36 تىلىنە اۋدارىلعان.
بۇل مارتەبەلى سىيلىقتىڭ گاو سينتسزيانعا بەرىلگەنى زاڭدى دا سونىمەن قاتار كۇتپەگەن جاعداي بولدى. نوبەل سىيلىعىن تاعايىندايتىن كوميتەتتى، ادەبيەتى كونەدە جاتقان، بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار، الەمدە ەڭ كوپ حالقى بار ۇلتقا وسى كۇنگە دەيىن سىيلىقتىڭ بەرىلمەگەندىگى الاڭداتتى، ءتىپتى سول جىلدارى كوميتەتتىڭ قۇرامىنا قىتاي ءتىلىنىڭ مامانىن كىرگىزىلدى.
جاڭا عاسىردى قىتايدىڭ لاۋرەاتتارىمەن اشىلۋى ەشكىمدى تاڭقالدىرعان جوق.
قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر مينيستىرلىگى بۇل ماراپاتتان ق ح ر-نا ەش پايدا جوق، گاو سينتسزياننىڭ جەتىستىگىن ساياساتتاندىرىلعان دەگەن كوزقاراسپەن قاراپ، ەڭ العاش قىتاي جازۋشىلارىنىڭ ىشىنەن بۇنداي جەتىستىككە، ياعني نوبەل سىيلىعىن 2012 - جىلى العان مو يان دەپ بىلەدى، دەگەنمەندە قىتايلار مويىنداماعان بۇل دارىن يەسىن الەم مويىنداعانىن ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون.
ءبىراق گاو سينتسزيان ءوزى 2012 - جىلى نوبەل سىيلىعىن جەڭىپ العان قىتاي جازۋشىسى مو ياننىڭ ەشبىر تۋىندىسىن وقىماعان. بۇحارالىق اقپارات وكىلدەرىنە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا قىتايدا وتكەن 50 جىلدىق عۇمىرىنا قاراماستان قازىر قىتايعا ەش قىزىقپايتىنىن، قازىر الەمدە تەك ەكونوميكالىق داعدارىس بولىپ جاتقان جوق، سونىمەن قاتار ادەبي داعدارىستىڭ ورىن الىپ جاتقانىن ايتادى، بۇل دامۋشى XXI عاسىر ادامنىڭ وزىمەن-ءوزى وڭاشا ويلانۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى دەيدى، سونداي-اق ءوز سوزىندە قىتاي قازىرگى تاڭدا قاتتى وزگەرگەنىن، ونى تۇسىنبەيتىندىگىن ايتادى.
ءابدىراقىن نۇرحالىق
"قامشى"
