باستىق پەن باسقىش – سىقاق اڭگىمە

مەن بۇل ءمىنسىز كابينەتتىڭ كەرەمەتىن جارتىلاي اشىق تۇرعان ەسىك ارقىلى دالىزدەن تاماشالاپ تۇرمىن. گازەت تاپسىرماسىمەن وسى كابينەتتىڭ قوجاسىنا بىرەر ساۋال قويسام با دەپ كەلگەن بەتىم ەدى.

 شاعىن دالىزدە ۇزىن- سونار كەزەك. وسىندا وتىرعان حاتشى قىز كەلگەندەردى لەزدە تىركەپ الىپ جاتىر. ولارعا كابينەتكە كىرەتىن رۇقساتناما دا بەرۋدە. كۇتكەنىنە كوپ بولعان- اۋ شاماسى، «مينيسترلىككە كىرگەنگە تاپ وسىلاي قينالماسسىڭ» دەدى ءبىر سۇستى كەلىنشەك، قاسىنداعى زامانداسىنا سىبىرلاپ. جاي ايتىلعانىمەن، اينالاسىنداعىلارعا تۇگەل ەستىلگەن بۇل سوزگە جۇرتتىڭ بارلىعى مىرس ەتىپ كۇلىپ جىبەردى. مەن دە كوپشىلىكتىڭ زاڭىنا باعىنىپ، حاتشى قىزدان تىلدەي قاعازدى الىپ كەزەگىمدى توسىپ تۇرمىن. كەلدى- اۋ، ايتەۋىر. ىشكە جايلاپ ەندىم.

 ۇلكەن ورىنتاقتا دەنە جاعىنان بارىنشا بارلاۋ، كوزىلدىرىگىن مۇرنىنىڭ ۇشىنا دەيىن ءتۇسىرىپ تاققان، شاشى تىقىر ەتىپ الىنعان، 40-50 لەر شاماسىنداعى گۇجىرەيگەن، قاباعى قاتۋلى جان وتىر. «ە، باستىق دەگەننىڭ سۇسى وسىنداي- اق بولسىن» دەپ قويدىم ىشتەي. الدىندا بۇل كابينەتكە كىرىپ- شىعىپ جاتقانداردىڭ جۇزىندە سولعىندىق پەن قورقىنىشتىڭ تابى نەلىكتەن بىلىنگەندىگىن وسى پوشىمنان پايىمداپ- اق تۇرمىن. ءوزى اقىرىپ- باقىرىپ، ۇستەلدى توقپاقتاپ سويلەۋدىڭ دە شەبەرى ەكەن. الگىندە عانا ءبىر مۇعالىمگە بولماشى نارسەگە داۋىس كوتەرىپ، قىزىل كەڭىردەك بولعانىن جارتىلاي اشىق تۇرعان ەسىكتەن كوزىم شالعان- دى. ال سىرتتا قالعان ۇزىن- سونار كەزەكتىڭ اراسىندا ديرەكتورعا جاعىنىپ، ءتۇرلى دوربا ارقالاۋشىلاردا دا قيساپ جوق. ولاردىڭ ءبىرلى- جارىمى كىرىپ شىققاندا باسەكەڭ جىمىڭ قاعىپ، كۇلكىسى جارقىن- جارقىن شىعىپ ۇلگەرگەندى. كۇلە تۇرىپ، لەزدە قاباق ءتۇيىپ ۇستەلدى توقپاقتايتىن «ىسكەر» جاندى العاش كورۋىم.

 قولىمداعى مالىمەت بويىنشا، بۇل ۇزدىكتەردىڭ قاتارىنان كورىنىپ جۇرگەن ءبىلىم ورداسى. ديرەكتوردىڭ مىنا وتىرىسىنا قاراپ، مەكتەپتىڭ جەتىستىگىنىڭ بارلىعى وسى كىسىنىڭ ەرەن ءىسىنىڭ ناتيجەسى ەكەندىگىندە ەكەن عوي دەپ تاعى ءبىر وي ءتۇيىپ قويدىم. سىرتتاعى قاعازباستىلىقتان ورىن العان كورىنىس تە سول ىسكەرلىكتەن تۋعان ءتارتىپ شىعار، بالكىم. وسىنداي سان ءتۇرلى ويمەن بوساعادا ءسال كىدىرىستەپ قالىپپىن. ءبىر جاعى الدىنداعى كوپ قاعازعا شۇيلىگە قاراعان باستىقتىڭ جۇمىس ىرعاعىن بۇزعىم كەلگەن جوق. مەنى ديرەكتوردىڭ ءوزى بايقاپ قالىپ: «كەلىڭىز» دەدى.

 ءوزىمدى تانىستىرىپ، قولداعى مالىمەتىم بويىنشا سويلەپ، مەكتەپتى وسىنداي دارەجەگە جەتكىزۋدەگى قۇپياسى مەن ەڭبەك تاجىريبەسى جايىندا سۇحبات الۋعا كەلگەنىمدى جەتكىزدىم.

 -  سۇحبات! -  ول كىسىنىڭ داۋىسى شادىمان كۇيدە قاتتى شىعىپ كەتتى. -  مەنىڭ سۋرەتىم دە باسىلادى ما، گازەتتەرىڭىزگە، -  دەدى. مەن: «مىندەتتى تۇردە!» دەي سالدىم ىشتەي جاراتپاي قالعانىمدى بىلدىرمەي. گازەتكە شىعاتىن بولعان سوڭ، بارلىق قاعازىن ىسىرىپ باستىق ورنىنان تۇرىپ: «ءوزىمدى سىزگە سالتاناتتى تۇردە تانىستىرىپ وتەيىن. بوران پارمەن ۇلى پارمەنوۆ» دەدى دە ديرەكتور مىرزا ورنىنا قايتا جايعاستى.

 -  نە ساۋالىڭىز بار؟ باستاي بەرەيىك ەرتەرەك، -  دەدى بوران پارمەن ۇلى دەگبىرسىزدەنە.

 -  الدىمەن، مەكتەپتە قانشا وقۋشى ءدارىس الىپ ءجۇر، پەداگوگ كادرلاردىڭ سانى قانشا؟ -  دەدىم مەن ديكتوفوندى قوسىپ جاتىپ.

 -  م م م، قانشا وقۋشى دەيسىز بە؟ باعانادان بەرى سۇحباتقا اسىعىپ وتىرعان بوران اعام ساسقالاقتاپ، ۇستەلىنىڭ جيەگىندە تۇرعان باسقىشتى باج ەتكىزىپ باسىپ قالدى. دالىزدەن حاتشى قىز لەزدە كىرىپ كەلدى. -  ماعان وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسىن شاقىرشى. بول، تەز! -  دەدى قالتاسىنان بەت ورامالىن الىپ جاتىپ. -  قازىر، ورىنباسارىم كەلسىن. باسقا ساۋالىڭىز بولسا، قويا بەرىڭىز، -  دەدى بوران اعا ماڭدايىنا شىپشىپ شىققان تەرىن ءسۇرتىپ وتىرىپ.

 -  ءبىلىمنىڭ نەگىزى -  كىتاپتا دەگەن. وقۋشىلاردىڭ ءتۇرلى جەتىستىككە جەتۋىندە وقۋلىقتىڭ دا الار ورنى ايرىقشا. سىزدەردەگى كىتاپ قورى قانشا؟ -  دەدىم مەن. -  كىتاپ... قازىر. بورەكەڭنىڭ قولى تاعى دا باسقىشتى جاعالادى. حاتشى قىز جەتىپ كەلدى. -  جاڭاعى ورىنباسارىم قايدا؟ ! ماعان تەز كىتاپحاناشىنى شاقىرشى! -  دەدى داۋسى ودان ءارى قوبالجىپ. جۇگىرە جونەلگەن حاتشى قىز كىرە بەرىستە باستىعى شاقىرعان سوڭ جان قالماي القىنىپ كەلە جاتقان ورىنباسارعا قاقتىعىسىپ قالدى. وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بىرنەشە پاپكالاردى كوتەرىپ كەلىپتى. ول كىسى وسىندا جايعاسىپ وتىرىپ، وقۋ- ادىستەمەلىك جۇيەنىڭ قىر- سىرى تۋرالى مەنىڭ ءتۇرلى ساۋالدارىما جاۋاپ بەرىپ جاتتى... ونىڭ سوزىنە بوران پارمەن ۇلى قوسا- جارماسىپ «ءيا- ءيا، بىزدە تاپ وسىلاي» دەپ وتىردى. ەسىكتى تىق ەتكىزىپ، كىتاپحاناشى دا جەتتى. ول كىسى كىتاپحانا جايلى، ونداعى ادەبيەتتەر مەن وقۋلىقتار تۋراسىندا ماعان قاجەتتى مالىمەتتەردى بەرىپ كەتتى.

 -  وقۋشىلار، ساباقتان بوس ۋاقىتىندا نەمەن شۇعىلدانادى؟ قانداي ۇيىرمەلەر جۇمىس ىستەيدى؟ -  دەدىم مەن. بوران اعا باسقىشتى تاعى دىڭ ەتكىزدى. حاتشى قىز جەتىپ كەلدى. -  ماعان ۇيىرمە جەتەكشىسىن شاقىرشى، جىلدام! -  دەدى. الگى قىز تاعى جۇگىرىپ كەتتى. سىرتتا كەزەكتە تۇرعان ءبىر توپ ادام بۇل جاقتا نە بولىپ جاتقانىن تۇسىنبەي الەك. كەيبىرى ەسىكتەن سىعالاپ قويادى. الىپ- ۇشىپ ۇيىرمە جەتەكشىسى كىردى. قاجەتتى مالىمەت بەرىپ ول كەتتى. ەندى نە سۇرايسىڭ دەگەندەي، باعاناعى قارقىنى باسىلىپ قالعان باستىق ماعان باجىرايا قاراپ وتىر. ءوزى تىپىرشىپ تولقىپ وتىرعان سىڭايلى.

 -  جالپى، ءسىزدىڭ كادر تاڭداۋداعى جانە باسشى رەتىندەگى ۇستانىمىڭىز قانداي؟ -  دەدىم مەن ءوزىمنىڭ جوسپارىم بويىنشا اڭگىمەنى قايتا جالعاپ.

 بوران پارمەن ۇلى، ۇلكەن قولىمەن جەلكەسىن كەرىپ، سيپاقتاپ وتىرىپ: «قيىن سۇراق ەكەن. نە دەسەم بولادى؟ » . وسىلاي دەدى دە وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنە سۇراۋلى جۇزبەن قارادى. ول كىسى: «مەن نە دەيمىن بۇعان، بۇل ەندى ءوزىڭىزدىڭ ۇستانىمىڭىز عوي» دەگەندەي يىعىن قيقاڭ ەتكىزدى.

 باعانادان بەرى، ناقتى مالىمەتتەردى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن بايانداپ وتىرعان بورەكەڭ بۇل جولى بۇرىنعىدان دا قاتتى ساستى.

 -  ۇستانىم دەيمىسىڭ؟ (ول كىسى ءار سۇراقتى وسىلاي ۇنەمى قايتالاپ وتىرعان) .

 -  بىلمەيمىن، ەندى. كادرلار كەلەدى، تاڭدايمىز عوي، ايتەۋىر. وزدەرى كەلەدى. ال جەكە ۇستانىم دەگەندە، ايتارلىقتاي قاتىپ قالعان ۇستانىمىم جوق. نەگىزى، مەن وتە جۇمساق مىنەزدى كەمەڭگەر باسشىمىن. بارلىعىن اركىمگە ءبولىپ بەرگەنمىن، سولار ىستەيدى. سول ۇستانىم مەنىڭ ۇستانىمىم، -  دەدى دە وسى جولى ءسوزدىڭ ءتۇبىن ءتۇسىرىپ، قاتىردىم بىلەم، دەگەندەي قارق- قارق كۇلىپ الدى.

 تىڭداۋشى مىقتى بولسا، ايتۋشىنىڭ ارقالاناتىنى سىندى سۇحبات بەرۋشى شەشەن بولسا، سۇحباتتىڭ دا ءساتتى شىعاتىنى انىق. مىنا اڭگىمەدەن سۇحباتىمنىڭ جاعدايىن بولجاپ- اق وتىرمىن. وزىمە كوپ ەڭبەكتەنۋگە تۋرا كەلەدى، ارينە.

 -  اڭگىمەنى قالاي قورىتىندىلار ەدىڭىز؟

 بوران مىرزاعا مەنىڭ تاراپىمنان قويىلعان بۇل سوڭعى ساۋال بولدى. بوران اعا باسقىشتى تاعى ساڭق ەتكىزىپ باسىپ قالدى. حاتشى قىز دا ابدەن جاتتىعىپ السا كەرەك، قاس- قاعىمدا وسى بولمەدەن تابىلدى. وعان جالت قاراعان باستىعى: -  وي، مەن سەنى شاقىرىپ جىبەرىپپىن. بارا بەر، مەن قازىر، -  دەدى دە مەنىڭ ساۋالىما دانەڭە دەمەستەن، ءبىر قاعازداردى اقتارىپ كەتتى. مەن كۇتىپ وتىرمىن. قاسىمدا وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دە وتىر. وعان ءالى باستىعى بارا بەر دەگەن بۇيرىقتى بەرگەن جوق بولاتىن. ءسال، ۇنسىزدىكتەن كەيىن بوران مىرزا بىلاي دەپ ءسوزىن جالعادى.

 -  سول، نە دەگەندە دە بارلىعى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن. ايتەۋىر، ۇجىمىمىزدىڭ ارقاسىندا ءىسىمىز قانتتاي. سولاردىڭ ناتيجەلى جۇمىسىمەن وقۋشىلارىمىز، مەكتەبىمىز مول جەتىستىككە جەتىپ جاتىر. بۇگىنگى اڭگىمەنىڭ قورىتىندىسى وسى بولسىن. جەتەدى مە؟ -  دەدى ديرەكتور تاعى دا ءوزىنىڭ جاعىمسىز كۇلكىسىنە باسىپ.

 مەن كەيىپكەرىمنىڭ «مازمۇندى» اڭگىمەسىنە العىسىمدى ايتىپ قوشتاسقالى جاتىر ەدىم.. . ۇستەلدىڭ ارعى شەتىنەن ديرەكتوردىڭ ۇيالى تەلەفونى بەزىلدەپ قويا بەردى. بوران مىرزا ورنىنان كوتەرىلمەك بولىپ ەدى قارىنى جار بەرمەدى. سوسىن، قولى ابدەن جاتتىققان باسقىشتى تاعى دا دىڭ ەتكىزدى. -  ماعان انا تەلەفوندى الىپ بەرشى، -  دەدى كەرگىگەن بوران پارمەن ۇلى. حاتشى قىز لىپ ەتكىزىپ ترۋبكاسىن قولىنا ۇستاتا سالدى. ول كىسى

 تەلەفونمەن قىزۋ اڭگىمەنى باستاپ كەتىپ، بىزبەن جاي باس يزەسىپ قوشتاستى دا قالا بەردى.

 دالاعا شىقسام، تۇسكى ءۇزىلىس بولىپ قالىپتى. قوڭىراۋ سوعىلدى. وقۋشىلار لاپ بەرىپ سىرتقى ەسىككە جاپا- تارماعاي ۇمتىلىپ جاتىر.. . مەن مەكتەپتىڭ ءۇش قاباتتى ۇلكەن عيماراتىنا قاراپ تۇردىم ءبىرازعا دەيىن. بارلىق جاعىنان ءسان- سالتاناتى كەلىسكەن مەكتەپتىڭ الگىندە عانا ءوزىم ديدارلاسقان ديرەكتورىنىڭ بەينەسى كوز الدىما كەلە بەردى. باستىقتىڭ پوشىمى، دورەكىلەۋ سوزدەرى.. . ونىڭ باسقىشىنىڭ ىزىڭداعان جاعىمسىز داۋىسى كوپكە دەيىن قۇلاعىمنان كەتپەي قويدى. بۇل جەردىڭ باستىعى ىسكەر مە، الدە باسقىشى ەڭبەكقور ما، ونى مەن ءالى كۇنگە اجىراتا الماي دال بولىپ ءجۇرمىن. «ادەمى باسقىشىڭ بولسا، سەنەن مىقتى باستىق جوق!» دەگەن جاڭا ماقال ءتىلىمنىڭ ۇشىنا ورالا بەردى.. .

فاريزا ابدىكەرىموۆا، «جاتىپاتاردىڭ» تاراز قالاسىنداعى تىڭشىسى

«ايقىن» 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى