دۋلات يسابەكوۆ: قارتايعان شاعىمدا تەاترمەن سوتتاسۋ ماعان ابىروي اپەرمەيدى

تەاتردا پرەمەراسى وتكەنىمەن، سپەكتاكل اۆتوردىڭ كوڭىلىنەن شىقپاي وتىر.

ءوزى جازعان پەساسىنىڭ ساحناعا شىققاننان كەيىن وزگەرىپ كەتكەنىنە دراماتۋرگ ريزا ەمەس. وقيعانىڭ ءمان-جايىن انىقتاۋ ءۇشىن دۋلات يسابەكوۆكە حابارلاسقان ەدىك.

-  دۋلات اعا، ماعجان تۋرالى سپەكتاكلدىڭ جولى اۋىر بولعان سەكىلدى. ءوزىڭىز دە بىلەسىز، ماۋسىم ايىندا «ويتپەسە ماعجان بولا ما؟» سپەكتاكلى كوركەمدىك كەڭەستە قابىلدانعان جوق. الما كاكىشيەۆا قايتا قويعان «ءجۇز جىلدىق ماحاببات» سپەكتاكلىنە دە كوڭىلىڭىز تولماي وتىر. نە سەبەپتى؟

-  سپەكتاكل بيىلعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ 19 - كۇنى كوركەمدىك كەڭەسكە تاپسىرىلدى. كوركەمدىك كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى ءوز پىكىرلەرىن ايتتى. «كەيبىر كەمشىلىكتەرىنە قاراماستان، ءبارىمىزدىڭ كوڭىلىمىزدەن شىقتى. سپەكتاكلدى قابىلدايىق» دەگەن سوزدەر دە ايتىلدى.

سول كوركەمدىك كەڭەستە الما كاكىشيەۆا دا ءوزىنىڭ پىكىرىن جاسىرماي، اشىق ايتتى. المانىڭ سول جولى ايتقان سىندارى ماعان قاتتى ۇنادى. «سپەكتاكلدە ەكى ايەل ءشاي ءىشىپ وتىرعاننان باسقا نە ءبىتىردى؟ ولاردىڭ ءرولى قايدا؟ قوعامدىق سالماعى قايدا؟ سول كەزدەگى الاساپىران زامانعا دەگەن ويلارى نەگە بايقالمايدى؟ ماعجانعا دەگەن ساعىنىشى قايدا؟» دەپ پىكىرىن اشىق ايتتى. تەاتر ديرەكتورى ەركىن جۋاسبەكتىڭ ءوزى: «جالپى، رەپرەسسيانى كوپ ايتا بەرگەن ەكەنبىز. ماعجان مەن زىليحانىڭ بەينەسى كورىنبەي قالىپتى» دەدى.

بۇل پەسانى بۇعان دەيىن سولتۇستىك قازاقستانداعى ءسابيت مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق تەاتر قويدى. ول سپەكتاكلدى ءوزىمىز كورىپ قايتقانبىز. سول سپەكتاكلدەردەگى كەمشىلىكتەردىڭ ءبارىن جىپكە تىزگەندەي ەتىپ ايتىپ بەرگەم. ءارى سول كەمشىلىكتەردى قايتالاماۋ قاجەتتىگىن دە ايتتىم. زىليحا - قازاقتىڭ قاراپايىم كوپ كەمپىرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالىپتى.

زىليحا ەشقايسىسىنىڭ جۇبايلارىنا ۇقسامايتىن بولەك ادام. بەيىمبەتتىڭ، ساكەننىڭ، ءىلياستىڭ دا جارلارىنا ۇقسامايتىن ەرەكشە ايەل. بۇل ماسكەۋدىڭ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن ۇزدىك بىتىرگەن اقسۇيەك ادام. ول ۇلكەن استاۋدان جەم جەگەن ايەل. ماكسيم گوركيمەن، الەكساندر بلوكپەن، سەرگەي ەسەنينمەن، دەميان بەدنىيمەن داستارحانداس بولعان، پۋشكيندى جاتقا وقيتىن ايەل. ول بارىنەن بيىك تۇرعان جان. اكەسى كوپەس بولعان. سودان كەيىن ونىڭ ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەنى. 

قىزىلجاردا، رەسەيدە جوق سۇلۋلىق سالونىن اشقان ايەل. اسقان ءبىلىمدى ايەل. ءبىلىمدى بولعاننان كەيىن ماعجاندى ولەردەي جاقسى كوردى. ايتپەسە، زىليحاعا عاشىق بولعان جاندار كوپ. ماعجان ءوزىنىڭ ايتتىرعان قىزىن الماي، زىليحانى ءتۇن ىشىندە قولىنان جەتەكتەپ كەتتى. نە ءۇشىن؟ زىليحانىڭ قايتالانباس سۇلۋلىعى ءۇشىن، اقىلى مەن كوركى ساي بولعاندىعى ءۇشىن. زىليحانىڭ بۇرىنعى كۇيەۋى قىزىلجارداعى ميليتسيانىڭ باستىعى بولعان ادام.

ماعجان سونداي ايەلگە ۇيلەندى. ەكەۋى العاش ۇيلەنگەن كەزدە، زىليحا تۋرالى وسەك كوپ تارادى. اعايىنداردىڭ وسەك-اياڭىنان قاشىپ، الماتىعا قاشىپ كەتكەن. زىليحا ارقىلى ماعجاننىڭ وبرازىن بەرىپ وتىرمىن. بۇل -  ءبىر.

ەكىنشىدەن، رەپرەسسيانىڭ زامانى. ءبىراق سپەكتاكل رەپرەسسيا تۋرالى ەمەس. وسىنى ەسكەرۋ كەرەك. «قازاقتار ساق بولىڭدارشى. نامىستارىڭ قايدا؟ نەگە ويانبايسىڭدار؟» دەگەندى ايتۋى كەرەك ەدى. ونىڭ ءبارى ايتىلمادى. سپەكتاكل سوندىقتان جابىلدى. ءسويتىپ، كەيىنگە قالدىرىلعان. «سپەكتاكلدى كىمگە بەرەمىز؟» دەگەندە، «الما كاكىشيەۆاعا بەرەيىك» دەپ ەدىم. ويتكەنى بۇل قىز جوق پەسادان سپەكتاكل شىعاردى. «قاس-قاعىم» سپەكتاكلىن جاسادى. ودان كەيىن عاريفوللا ەسىمنىڭ «تاڭسۇلۋىن» قويدى. ون ەكى بەتتىك پەسا عانا. سول پەسانى اۋقىمدى سپەكتاكلگە اينالدىردى. ەكى سپەكتاكلىن كورگەننەن كەيىن، ماعجاندى الما قويسا جامان بولماس ەدى دەپ ويلادىم.

- پرەمەرا بولماس بۇرىن، سپەكتاكل اۋەلى كوركەمدىك كەڭەسكە ۇسىنىلدى. ءوزىڭىز دە سپەكتاكلدى تاماشالاعان بولارسىز. سول كۇنى وسى كەمشىلىكتەردى بايقامادىڭىز با؟

- 19 - قازان كۇنى كوركەمدىك كەڭەسكە تاپسىرۋ بولدى. ءبىرىنشى اكتىسى ماعان كەرەمەت ۇنادى. ءالى كۇنگە شەيىن ۇنايدى. ناعىز رەجيسسەرلىك شەشىم بار. ەكى ايەلدى ويناتا ءبىلدى، ىشكى جان-دۇنيەسىن اشا ءبىلدى. ەكىنشى اكتى مۇلدەم باسقا بولىپ شىقتى. ەكىنشى اكتىسىن ۇعا المادىم. سپەكتاكل جاقسى، نە جامان بولۋى مۇمكىن. ءبىراق سەن ءۇشىن بىرەۋ تەكست جازىپ جاتسا جانە وزدەرى بالا تۋىپ الىپ، سول بالانى سەنىكى دەپ تىقپالاعاندا، اۆتور قالاي شىدايدى؟ ەكىنشى اكتىدە مەن ماعجاننىڭ ماسكەۋدەگى ءومىرىن العان ەدىم. ول مەنىڭ ماسكەۋشىلدىگىمنەن، نە بولماسا ورىسشىلدىعىمنان ەمەس.

ماعجان قازاق ءۇشىن ۇلى اقىن بولىپ قالىپتاسقان. ونىڭ ماسكەۋدى مويىنداتۋىن، سولارمەن تەرەزەسىنىڭ تەڭ بولۋىن، سەرگەي ەسەنيننەن، الەكساندر بلوكتان كەم ەمەستىگىن كورسەتۋ ءۇشىن العان ەدىم ماسكەۋدى. ماعجان ۆالەري بريۋسوۆتىڭ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرۋشىلەردىڭ ءبىرى بولدى. ماعجاندى بريۋسوۆ قىزمەتكە دە شاقىرعان. ماعجان ماسكەۋدى مويىنداتقان اقىن. بريۋسوۆ ونى «قازاقتان شىققان پۋشكين» دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك.

ءتىپتى گوركي ماعجاننىڭ بىرەۋدىڭ ايەلىنىڭ نامىسىن قورعايمىن دەپ، قۇس مىلتىقپەن دۋەلگە شىققانىنا قالجىڭداپ كۇلىپ، «ويتپەسە ماعجان بولا ما؟» دەيدى. پەسانىڭ اتى وسىلاي بولاتىن. سولتۇستىك قازاقستاندا سپەكتاكل وسى اتپەن ءجۇرىپ جاتىر. سپەكتاكلدى كورگەننەن كەيىن، كوركەمدىك كەڭەستە تالقىلاۋ باستالدى. ءبىرىنشى بولىپ، ءسوزدى الدىم دا: «نە ىستەرىمدى بىلمەي تۇرمىن؟ ءبىر رەت سپەكتاكل جابىلدى. قازىر مەن قيىن جاعدايدا تۇرمىن. ەكىنشى اكتى مەنىكى ەمەس. ءۇشىنشى رەت سپەكتاكلدى باسقا رەجيسسەر، باسقا ترۋپپامەن ويناي المايسىزدار. ويتكەنى بۇل تەاتردىڭ ۇلكەن شىعىنى. يسابەكوۆتەن باسقا دا اۆتورلار بار، - دەپ باستادىم.

- بۇل تەاترعا ريزامىن. بۇل مەنىڭ ساحنادا قويىلعان جەتىنشى پەسام. جەتى بىردەي پەساسى قويعان اۆتور ەلىمىزدە جوق. ال ەكىنشى اكت مەنىكى ەمەس دەيتىنىم، مۇلدەم باسقا جاققا اۋىپ كەتكەن. ءبىرىنشىسىن قويعان رەجيسسەردى ەكىنشى بولىمدە اۋىستىرىپ تاستاعانداي، كۇي كەشتىم. سەبەپ، ماسكەۋدەگى ديپلوم تاپسىرۋ جينالىسىن مۇلدەم باسقاشا قۇبىلتىپ جىبەرگەن. ديپلوم تاپسىرۋ كەشىنە ماسكەۋدەگى ىعايلار مەن سىعايلاردىڭ ءبارى جينالادى.

ماكسيم گوركيدىڭ كەلۋىن دە ادەيى الىپ وتىرمىن. تاريحتا ونداي بولماعان. وسىنى كورسەتۋدىڭ ورنىنا اۋىلداعى تويدى العان. كەزەك-كەزەك ولەڭ وقيدى. بۇل پوەزيالىق سپەكتاكل ەمەس قوي. ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن وقىتقىلارىڭ كەلسە، ماعجان تۋرالى بولەك سپەكتاكل قويىڭدار. بۇل سپەكتاكل ماعجاندى ناسيحاتتاۋعا ارنالماعان. بۇل - ماعجاننىڭ تراگەدياسىن بەرەتىن پەسا. سوسىن بريۋسوۆتىڭ بەينەسى دە اشىلماي قالعان. ول كىم؟ اۋەلدە، ءتىپتى بريۋسوۆ ورىسشا سويلەيدى. مەن پەسانى ورىسشا جازعان جوقپىن. ءارى ول سوزدەردىڭ ءبارى مەنىكى ەمەس. جالاڭ دەداكتيكا. نە ايتقانىن ۇقپادىم؟ كوپ سوزدەردى الىپ تاستاعانسىزدار. بۇل دراماتۋرگكە دەگەن قانداي كوزقاراس؟ «دراماتۋرگيا جوق» دەيسىزدەر. جازىلعان دۇنيەنى وزگەرتىپ، وزدەرىڭىز جازادى ەكەنسىزدەر. دراماتۋرگيانىڭ دەڭگەيىن تومەندەتەتىن وزدەرىڭىز ەكەنسىزدەر. كەز كەلگەن ءسوزدى الىپ تاستاۋعا قۇقىقتى كىم بەردى؟

پەسا اۋەلى كوركەمدىك كەڭەستە وقىلادى. ودان كەيىن سپەكتاكلدى قويۋعا كىرىسەدى. ۇناماعان تۇستارىن اۆتورمەن بىرلەسە وتىرىپ، كەلىسىلىپ جاسالادى. ءۇشىنشى رەت سىزدەر پەسانى قايتا شىعارمايسىزدار. سوندىقتان ىڭ-شىڭسىز پەسانى قايتىپ الىپ كەتەيىن. كۇندەردىڭ كۇنىندە وسى پەسانى قوياتىن ءبىر رەجيسسەر كەلەر» دەدىم. وتىرعاندار سىلتىدەي تىندى. سوسىن ءاليا بوپەجانوۆا، ەركىن جۋاسبەك سويلەدى.

«تەاتردا كوپ وزگەرتۋلەر بولادى. بۇل - تەاتردىڭ قۇقىعى» دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلدى. «ماكسيم گوركي - ۇلى جازۋشى» دەيدى بىرەۋلەر. ەندى بىرەۋلەر «گوركي - رەۆوليۋتسيونەر جازۋشى» دەپ ايتادى. اركىمنىڭ ءوز پىكىرى بار. بۇل دا سول سياقتى نارسە. وسىلايشا، داۋ-داماي باستالىپ كەتتى. ەركىن جۋاسبەك اقىرىندا: «ءبارىمىز تىعىرىققا تىرەلىپ قالدىق. مەندە مىناداي ۇسىنىس بار. بۇل سپەكتاكلدى ءبىر رەت كورەرمەننىڭ الدىنا شىعارىپ كورەلىك» دەدى. «اۆتور رەتىندە ءبىرىنشى اكتىگە شىعايىن. ەكىنشى اكتىدە كىم جازدى، ساحناعا سول شىقسىن؟» دەدىم مەندە. ماعجاننىڭ كوپ سوزدەرى ايتىلماي قالدى. «قۇداي ادامدى ءوزى جاراتادى دا، قايتا الاردا ادامدارمەن بىرىگىپ الادى ەكەن». «ءوزىن-ءوزى اسىپ ءولتىردى دەگەن ۇلى ادامنىڭ القىمىنا بايقاپ قاراساڭىزدار، قوعام ساۋساعىنىڭ ءىزى جاتادى». بۇل وسى قوعامعا بەرىلگەن باعا ەمەس پە ەدى؟! سونىمەن، مەن قابىلداماي قويىپ ەدىم. اقىرىندا كوپشىلىك داۋىسپەن ساحناعا شىعاراتىن بولدى. سپەكتاكل كەرەمەت بولدى. زالدا ينە-شانشىر ورىن بولعان جوق. كوپشىلىك تەاترعا ماعجان ءۇشىن جينالدى. ەكىنشى-ءۇشىنشى پرەمەراعا بارعان جوقپىن.

- سونىمەن، سپەكتاكلدىڭ ەندىگى تاعدىرى نە بولماق؟

-  تەاتردىڭ ادەبي جەتەكشىسى ءاليا بوپەجانوۆاعا حابارلاسىپ، رەجيسسەر ۇشەۋمىز جەكە كەزدەستىك. ءاليانىڭ كابينەتىندە وتىرىپ، «وسىنداي-وسىنداي تالاپتارىم بار. بۇل مەنىڭ اۆتورلىق قۇقىعىم. وسىلار جوندەلمەسە، سپەكتاكلدى توقتاتامىن» دەدىم. ەكىنشى اكتىسىندە كەتكەن كەمشىلىكتەردىڭ ءبارىن ءتىزىپ، كورسەتىپ بەردىم. زىليحا مەن ماعجاننىڭ قول ۇستاسىپ كەتەتىن تۇسى. زىليحانىڭ ۇيىنە كەلەدى. قىز بەن جىگىتتى وسىلاي تابىستىرۋ كوپ سپەكتاكلدەرگە ءتان بولىپ كەتتى. زىليحانى قولىنان جەتەكتەپ، قاراڭعىلىققا ءسىڭىپ كەتسە، قانداي كەرەمەت بولاتىن ەدى؟ قىسقاسى، «بارىنە كوز جۇما قارايىن، -  دەدىم. -  تەك، مىنا جازعاندارىمدى كورسەتسە جەتەدى. بىرىنشىدەن، ماعجاننىڭ ماسكەۋدەگى كەزدەسۋىن قالدىرۋ. گوركي مەن ەسەنيندى شىعارماي-اق قويسىن. وعان كوپ ۋاقىت كەتىپ قالادى، ءارى اۆتورلاردى دايىنداۋ كەرەك» دەدىم. سوسىن سپەكتالدە ماعجاندى مويىندارىنا كوتەرىپ شىعادى. موينىنا كوتەرىپ شىعاتىن سپورتشى ما ەدى. جەڭىسكە جەتكەن جەڭىمپاز سپورتشىلاردى جانكۇيەرلەرى مويىندارىنا كوتەرىپ جاتادى. ءبىز وسىلاي كورسەتۋ ارقىلى ماعجاندى جەڭىلتەك جاساپ جىبەردىك. وسى تالاپتارىمدى ورىنداماسا، سپەكتاكلدى الىپ تاستايمىن. ەگەر «سپەكتاكلدى المايمىز، ول تەاترعا تيەسىلى» دەسە، امال-جوق، اۆتورلار قوعامىنا ارىز بەرىپ، سوتقا جۇگىنەتىن بولامىن. قارتايعان شاعىمدا تەاترمەن سوتتاسۋ ماعان ابىروي اپەرمەيدى. ءبىراق كوپشىلىكتىڭ اراسىندا «ماعجاندى نەگە بۇلاي جازعان؟» دەگەن پىكىرلەر ايتىلۋدا. مۇنى ەستۋ اۆتور رەتىندە ماعان وڭاي بولمايدى.

اڭگىمەلەسكەن گۇلزينا بەكتاس

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى