الاشتىڭ «ۇرانى» جارىق كوردى
كەشە ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «وتىرار» كىتاپحاناسىنىڭ ءماجىلىس زالىندا «ۇران» گازەتى. 1917-1918» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى.
جيناققا «ۇران» گازەتىنىڭ رەسپۋبليكالىق كىتاپ مۋزەيىنەن تابىلعان 9 سانى قازىرگى الىپبيگە اۋدارىلىپ ۇسىنىلىپتى. سونىمەن بىرگە، گازەت شىعارۋشىلار تۋرالى مالىمەتتەر مەن گازەت تۋرالى زەرتتەۋلەر دە ەنگىزىلگەن. 1917-1918 - جىلدارى بوكەي ورداسىندا جارىق كورگەن گازەت ءماتىنىن اراب الىپبيىنەن اۋدارعان دا، جيناقتى قۇراستىرعان دا - بەلگىلى جۋرناليست قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى. جوبا اۆتورى - «جايىق پرەسس» ج ش س باس ديرەكتورى جانتاس سافۋللين. شىعارۋشى «جايىق پرەسس» ج ش س ەكەن.
باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى «ورال ءوڭىرى» جانە «پريۋرالە» وبلىستىق گازەتتەرىن، 11 اۋداندىق گازەتتى بىرىكتىرگەن «جايىق پرەسس» مەدياحولدينگى قازاق باسپا ءسوزىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ باعىتىنداعى جۇمىسى ءبىر بۇل ەمەس. اتالعان حولدينگ 2012 - جىلى «قازاقستان» گازەتى. 1911-1913» جيناعى، 2013 - جىلى «قوس گازەتتىڭ تاريحى» («ورال ءوڭىرى» مەن «پريۋرالە» گازەتتەرىنىڭ 95 جىلدىعىنا وراي) اتتى جيناقتارى جارىققا شىعارىلدى.
ەندى «ۇران» گازەتى. 1917-1918» جيناعى وقىرمانعا جول تارتتى.
تەك تارالىمى 500 عانا دەمەسەك، بۇل كىتاپ باسپا ءسوز تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار ءۇشىن تاپتىرماس قازىنا ىسپەتتى. سەبەبى كىتاپتا «ۇران» گازەتىنىڭ ءتۇپنۇسقاسىنىڭ كوشىرمەسى بەرىلگەن.
- بۇعان دەيىن «ۇران» گازەتى جوعالعان، ياعني جوققا سانالىپ كەلگەن بولاتىن. مۇنى عالىمدار جەكەلەگەن ارحيۆتەردەن، جەكە ادامداردىڭ قورىنان تاۋىپ وتىر. الماتىداعى كىتاپ مۋزەيىنەن دە بىرنەشە سانى تابىلعان. بۇل باسىلىمنىڭ جيناق تۇرىندە جۋرناليستيكا تاريحى، تاريح، ادەبيەت تاريحىن وقىتاتىن سالا ماماندارىنا كوپ پايداسى تيەدى دەپ ەسەپتەيمىن، - دەدى لەۆ گۋميليەۆ اتىنداعى ە ۇ ۋ پرورەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى. ول «گازەتتىڭ سانى زەرتتەۋشىلەر ايتقان 48-دەن دە كوپ بولۋى مۇمكىن» دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى.
«ۇران» گازەتىنىڭ بىرنەشە سانىن تابۋعا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولعان جازۋشى ماقسات ءتاجىمۇرات ەكەنىن دە تۇساۋكەسەر بارىسىندا بىلدىك. وتكەن جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» جانە «پريۋرالە» گازەتتەرىنىڭ 95 جىلدىعى اتالىپ وتكەنى بەلگىلى. مىنە، وسى باسىلىمداردى زەرتتەۋ كەزىندە «ۇران» دەگەن گازەت شىققانى تۋرالى جازبالارعا جولىعادى.
- كەزىندە شىققان «حابار» گازەتىن رەسەيدىڭ ارحيۆىنەن الىپ كەلىپ، ءبىرىنشى ءنومىرىن قاراساق، اراب الىپبيىندە جازىلعان نۇسقاسىندا قاۋلى تۇر. قاۋلىدا جاڭا باسپاحانانى «ۇران» باسپاحاناسىمەن بىرىكتىرىلىپ، باسپا ءىسىن بىرىكتىرۋ تۋرالى جازىلعان. سوندا ءبىزدىڭ گازەتتىڭ باستاۋى سوناۋ «ۇراننان» باستالعان عوي دەپ، «ۇراندى» ىزدەي باستادىق. رەسەيدىڭ بارلىق ارحيۆتەرىنە «ۇران» گازەتىنە سۇراۋ سالدىق.
ءبىراق ءبىر دە-بىرىنەن تابىلمادى. سول كەزەڭدە ماقسات تاجىمۇراتوۆپەن ءبىر سويلەسكەنىمىزدە، «ۇراندى» ىزدەپ جاتقانىمىزدى ايتتىق. اعامىز گازەتتى كىتاپ مۋزەيىنەن تاۋىپ الىپ، كوشىرمەسىن بىزگە جىبەردى.
ەكىنشى بولىگىن ورال وبلىستىق مۋزەيىندە كەزىندە مۇستافا سماعۇلوۆ دەگەن كىسىنىڭ جاساعان فوتوكوشىرمەلەرىنىڭ ونشاقتى ءنومىرىنىڭ كوشىرمەسىن الدىق، - دەيدى «جايىق پرەسس» ج ش س باس ديرەكتورى جانتاس نابيوللا ۇلى.
- 1917 - جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن قازاق زيالىلارى جەر-جەردە گازەت اشىپ، قاراڭعى قازاق قوعامىن وياتىپ، ۇلتشىلداردى ۇيىمداستىرىپ، رەسەي يمپەرياسىن تۇگەل شارپىعان الاساپىران كەزەڭدە قازاق مۇددەسىن قورعاۋ ارەكەتىنە كىرىستى. ورىنبوردا شىعىپ تۇرعان ايگىلى «قازاق» گازەتىنىڭ رۋحاني ىنىلەرىندەي بولىپ سەمەيدە - «سارى ارقا» گازەتى، تاشكەنتتە - «الاش» گازەتى، سوڭىنان «بىرلىك تۋى»، كەرەكۋدە «جاس ازامات» سىندى گازەتتەرى شىعىپ، الاش ۇرانىن تۋ ەتكەن ەدى. وسى باسىلىمداردىڭ قاتارىندا «ۇران» گازەتى 1917 -جىلدىڭ 28 - شىلدەسىنەن سول كەزدەگى استراحان گۋبەرنياسىنا قاراستى ىشكى وردالىقتا، وردا قالاسىندا شىعا باستادى، - دەيدى قازىبەك قۇتتىمۇرات ۇلى.
1918 -جىلى 17 - قاراشادان باستاپ وردادا سوۆەت ۇكىمەتى ورناعان كەزدە، بولشيەۆيكتەر «ۇران» گازەتىنىڭ ورنىنا «يزۆەستيا- حابار» اتتى گازەت شىعارادى. «ۇران» گازەتى الاش يدەياسىن قولداپ، ۇلتتىق-اۆتونوميالىق باعىتتى ناسيحاتتاعانى ءۇشىن كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا بۇل باسىلىم تۋرالى ايتۋعا، زەرتتەۋگە تىيىم سالىنادى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، گازەت رەداكتورى عابدولعازيز مۇساعاليەۆتىڭ ەڭبەكتەرى زەرتتەۋگە سۇرانىپ تۇر. سەبەبى ع. مۇساعاليەۆ تاريحشى، قوعام قايراتكەرى، زاڭگەر ەدى. ول كايردەگى ءال-كاھيرا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە وقىعان، 8 ءتىل بىلگەن.
«ايقاپ» جۋرنالى مەن «قازاق» گازەتىنىڭ تۇراقتى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولعان.
ايتقانداي، تۇساۋكەسەر بارىسىندا كورسەتىلگەن گازەت تۋرالى بەينەفيلمدە قىزىق دەرەك ايتىلدى. عابدولعازيز مۇساعاليەۆ «ۇران» گازەتىن شىعارۋ ءۇشىن ەل اراسىندا گازەتتى ءوزى تاراتىپ، سودان تۇسكەن قارجىنى رەداكسيا مەن باسپاحانا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىنا تولەپ وتىرىپتى.
سول كەزەڭدە «ۇران» گازەتىنە جازىلۋ 1 جىلعا - 15 سوم، جارتى جىلعا - 8 سوم، 3 ايعا 5 سوم كولەمىندە بولعان ەكەن. ال ول كەزدە ءبىر قويدىڭ باعاسى شامامەن 5-6 سوم، قازىرگى ەسەپكە سالساق، گازەتكە 1 جىلعا تولىق جازىلۋ ءۇشىن 2 قوي ساتۋعا تۋرا كەلگەن. بۇل - بۇگىنگى باعامەن 60 مىڭ تەڭگە!
ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي، كىتاپقا گازەتتىڭ نەبارى ون شاقتى عانا سانى ەنىپ وتىر. گازەتتىڭ قالعان سانىن ىزدەۋ كەيىنگى جاس عالىمدارعا امانات. سول اماناتتى پروفەسسور نامازالى وماشەۆ موينىنا العانداي بولدى.
- «ۇران» گازەتىن زەرتتەۋ كەرەك. مەن ە ۇ ۋ-دە باسپا ءسوز جانە باسپا ءىسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەتىندە ءسىزدىڭ الدىڭىزدا، جاس بولساڭىز دا، «ۇران گازەتىن» زەرتتەۋدى ماگيسترانتتارعا تاپسىرامىز دەپ ۋادە بەرەمىن. جاس عالىمدارعا جاقسى عىلىمي وبەكتى بولادى دەپ ويلايمىن، - دەگەن ن. وماشەۆ وسى جيىندا وبلىستىق باسىلىمداردىڭ تاريحى ءبىر ىزگە تۇسپەي وتىرعانىن دا تىلگە تيەك ەتتى.
- «سىر بويى»، «كىزىلوردينسكي ۆەستنيك» گازەتتەرىنىڭ 85 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. سول شاراعا بارعاندا تۇيگەنىم، كەزىندە ءبىر گۋبەرنياعا قاراعان ءۇش وبلىستىڭ گازەتىنىڭ تاريحى ءۇش ءتۇرلى ەكەن، ياعني ءبىر ىزگە تۇسپەگەن. جانتاس «وبلىستىق گازەتتىڭ تاريحىن 95 جىلدىعىن اتاپ وتتىك» دەپ وتىر، سوندا ولار وبلىستىق گازەتتىڭ تاريحىن 1918 - جىلدان ەسەپتەيدى. ال قىزىلوردا وبلىستىق گازەتىنە 85 جىل تولىپتى. جامبىل وبلىستىق «اق جول» گازەتى بولسا، تاريحىن 1922 - جىلى شىققان «ەڭبەكپەن» بايلانىستىرادى، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق گازەتى تاريحىن تۇركىستان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ورگانى بولعان «اق جولدان» باستايدى. مىنە، بىرىزدىلىك جوق. مەنىڭشە، بۇل گازەتتەردىڭ تاريحى ودان ارىدە جاتۋى مۇمكىن، - دەگەن عالىم ءسوزى جاس عالىمداردىڭ نازارىنا ىلىكسە دەيمىز.
حاليما بۇقار قىزى، استانا
