ەلىمىزدە جاستار اراسىندا جۇرە پايدا بولاتىن اۋرۋلار كوپ - استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ت. اجەنوۆ

الايدا، ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن نەمەسە سەبەپتەرمەن ەل حالقىنىڭ كوپشىلىگى الدىن الا تەكسەرىلۋگە ءمان بەرمەي جاتادى. دارىگەرلەر بۇگىنگى ەكولوگيالىق جانە ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ تەز تارالۋى فاكتورلارىن ەسكەرە وتىرىپ، دەر كەزىندە تەكسەرۋدەن ءوتىپ، ەم-دوم قابىلداۋدىڭ وزەكتىلىگىنە باسىمدىق بەرىپ وتىر. وسى ورايدا استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى وتورينولارينگولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى، جوعارى دارەجەلى دارىگەر ساناتىنا يە بولىپ وتىرعان تالاپبەك اجەنوۆتەن سۇحبات الىپ، مەديتسينا سالاسىنىڭ احۋالى بويىنشا پىكىرىن بىلدىك.

بۇگىندە ول سونىمەن قاتار ءوز سالاسىندا ق ر پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسىندا قىزمەت ەتۋدە.

- تالاپبەك مۇرات ۇلى، مەديتسينا سالاسىندا ستۋدەنتتەرگە ءتالىم بەرۋ ۇدەرىسىنە تىكەلەي قاتىسىپ ءجۇرسىز. وسى ورايدا جاس مامانداردى وقىتۋدا قانداي پروبلەمالار بار؟

- بۇرىنعىعا قاراعاندا قازىرگى كەزدە ستۋدەنتتەردى وقىتۋ ادىستەمەسى وزگەرتىلدى. سەبەبى، بۇرىن 6 جىل وقيتىن بولسا، بۇگىندە 5 جىل وقىپ، ودان كەيىن ارى قاراي تاڭداعان باعىتى بويىنشا ءبىلىمىن جالعاستىرادى. جالپى مەديتسينا اياسىندا دارىگەرلەر دايارلانادى جانە سودان كەيىن وزدەرىنىڭ ناقتى ماماندىقتارى بويىنشا وقىتىلادى. جالپى وقۋ ۇدەرىسى 9-10  جىلدى قامتيدى. ودان كەيىن ولار مامان بولادى.

ءبىراق، ءبىر كەمشىن تۇسى - قازىر بالالار دارىگەرلەرىنىڭ پەدياتر فاكۋلتەتى جوق. ولار جالپى مەديتسينا اياسىندا دايارلانادى. مەنىڭ ويىمشا، پەدياترلار بولەك وقىتىلعانى دۇرىس. ويتكەنى، بالالاردىڭ اعزاسى ەرەسەكتەرگە قاراعاندا بولەك. ياعني، ەرەسەكتەردەگى اۋرۋلار بالالاردا وزگەشە جۇرەدى. ءدارى-دارمەكتەردى تاعايىنداۋ دا باسقاشا بولادى. وسى ورايدا ستۋدەنت ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ وسى باعىتتا وقىتىلىپ، ۇيرەتىلۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدا بۇرىنعى وسى ءادىس دۇرىس دەپ سانايمىن.

حالىقارالىق ۇدەرىسكە ساي قازىرگى ءادىس بويىنشا جالپى مەديتسينا بويىنشا وقىتىلادى. نەگىزى دارىگەر ءوزى ىزدەنىپ، وقۋىنا ايرىقشا ءمان بەرۋى كەرەك. جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەندەردىڭ بارلىعى دارىگەر بولىپ شىعا بەرمەيدى.

- جالاقى ماسەلەسى تۋرالى نە ايتاسىز؟

- ەندى جوعارى دارەجەدەگى جالاقى الۋ ءۇشىن دارىگەرلەردىڭ ءوزى ءبىلىمىن جوعارىلاتۋعا قىزىعۋشىلىق بولادى. وسى ورايدا جوعارى جالاقىعا وراي ەش دارىگەر ءوز ىسىنە نەمقۇرايدى قارامايدى. قازىرگى كەزدە دارىگەرلەردىڭ جۇمىسىن ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن قولداۋعا يە.

- شەتەلدە تاعىلىمدامادان ءوتىپ، بىلىكتىلىكتى جەتىلدىرۋ ناتيجەسى تۋرالى پىكىرىڭىزدى بىلسەك؟

- شەتەلدە تاجىريبە الماسۋ وتە دۇرىس. ءوزىم دە بىرنەشە ەلدە بولىپ، ولاردىڭ تاجىريبەسىن كوردىم. شەتەلدە بۇرىننان قالىپتاسقان وزىندىك ادىستەر مەن تاجىريبە بار. ءبىز بۇعان ەندى كوشىپ جاتىرمىز. مەديتسينا سالاسىنداعى جاڭا قۇرالدار مەن جابدىقتار ولاردا پايدا بولادى. ماسەلەن استانا مەن الماتىدا بۇنداي جابدىقتار بولسا دا، ەلىمىزدەگى جەرگىلىكتى جەرلەردە ەندى عانا كەڭىنەن تارالىپ جاتىر.

دامىعان شەت مەملەكەتتەردە بۇل جاعىنان وتە جوعارى دەڭگەيدە قامتىلعان. سوندىقتان ولارعا بارىپ، تاجىريبە الماسىپ، ءبىلىمدى شىڭداعان دۇرىس قادام. بىرىنشىدەن، ءتىلدى مەڭگەرىپ الۋ كەرەك. دارىگەر شەتتەن وقىپ كەلگەننەن كەيىن، قازاقستاندا دا سونداي اپپاراتتار بولۋى كەرەك جانە ءتيىستى جاعدايدى قالىپتاستىرعان ابزال.

سونىمەن قاتار كومەكشى مەدبيكەنىڭ دە بىلىمىنە ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون. مىسالى وپەراتسيالىق بريگادا دەگەن بار. وسى ورايدا وقىتقان كەزدە ونىڭ قۇرامىنداعى انەستەزيولوگتى، حيرۋرگتى، مەدبيكەنى بارلىعىن بىرگە جىبەرۋ كەرەك. بۇل كوماندا كەلگەننەن سوڭ بىرلەسە، جاقسى جۇمىس ىستەيتىن بولادى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە، جاقسى كلينيكاداعى دارىگەرلەردى وزىمىزگە شەبەرلىك-سىنىپتارىن جۇرگىزۋگە شاقىرتۋ قاجەت. اسىرەسە، جەرگىلىكتى جەرلەرگە جاڭادان جەتكىزىلگەن جاڭا اپپاراتۋرالارمەن ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەي الاتىن مامانداردى شاقىرتىپ، ونىڭ جۇمىس تاجىريبەسىن ەلىمىزدەگى دارىگەرلەرگە كورسەتۋ ماڭىزدى.

- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قاي ەلدىڭ تاجىريبەسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك؟

- يزرايلدە، وڭتۇستىك كورەيادا، گەرمانيادا، پولشادا بولىپ، ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن تانىستىم. وسى ورايدا ەۋروپانىڭ تاجىريبەسى، كلينيكالارى قاتتى ۇنادى. سوڭعى كەزدە كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ مەديتسيناسى ۇناپ ءجۇر. سالا دا وتە جاقسى دامىپ كەتكەن. اپپاراتۋراسى وتە جاقسى دەڭگەيدە. سوندىقتان ناۋقاستارعا جوعارى دەڭگەيدە قىزمەت كورسەتەدى. سونىمەن قاتار بۇل ەلدىڭ ۇيرەتۋى دە جاقسى، بارلىعى اشىق ءارى قولجەتىمدى.

- ءسىزدىڭ سالاڭىزدا ماماندار تاپشىلىعى قاتتى سەزىلە مە؟

- ارينە، ماماندار تاپشىلىعى بار. لور-دارىگەرلەر )قۇلاق، مۇرىن، تاماق دارىگەرى( جەتىسپەيدى. وسى باعىتتاعى دارىگەرلەر ۇلكەن قالالاردا، وبلىس ورتالىقتارىندا بار، ال اۋىلدى ايتپاعاندا، اۋدان ورتالىقتارىندا كوبىنە لور-دارىگەرلەر تاپشى. ولاردىڭ قىزمەتىن كوبىنە تەراپيەۆتەر، حيرۋرگتەر اتقارىپ ءجۇر.

اتاپ ايتقاندا، جاس مامانداردىڭ كوبى مۇمكىندىگىنشە قالادا قالعىسى كەلەدى. سونىمەن قاتار وپەراتسيالاردى حيرۋرگتەر جاساي بەرەدى، ال جوسپارلى وپەراتسيالار بويىنشا ناۋقاستاردى وبلىس ورتالىقتارىنا، استانا مەن الماتىعا جىبەرىپ جاتادى.

قۋانتارلىعى، بۇگىندە مەكتەپتى «التىن بەلگىمەن» ءتامامداعاندار مەديتسينالىق وقۋ ورنىنا ءجيى تۇسۋدە. مەنىڭ ويىمشا، دارىگەرلەردىڭ جاعدايى جاقسارا باستاعاندىقتان، جاستار وسى سالاعا نازار اۋدارا باستادى. جالاقى دا كوتەرىلۋدە.

- ۇسىنىس بولىپ جاتسا، وبلىس نەمەسە اۋدان ورتالىعىنداعى اۋرۋحاناعا بارىپ، قىزمەت ەتۋگە دايىنسىز با؟

- ارينە، بارۋعا بولادى. ءدال قازىرگى جاعدايدا مەن سالانىڭ مامانى رەتىندە وسى جەردە جاستاردى دايارلاپ، ولاردى وڭىرلەرگە باعىتتاعانىمىز تيىمدىرەك. ماسەلەن، وڭىرگە قىزمەتكە بارسام، ول جەردە بۇگىندە مەن جۇمىس ىستەپ وتىرعان اپپاراتۋرالار بولماۋى مۇمكىن جانە ولاردىڭ بۇل جابدىقتاردى الىپ بەرۋگە جاعدايى كوتەرمەۋى ىقتيمال.

ال استانادا ەڭ قاجەتتى قۇرالداردىڭ بارلىعى بار. سوندىقتان دارىگەرلەر وسىندا كەلىپ ۇيرەنگەنى جاقسى. كەيىن جاس ماماندار وسى بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرگەننەن سوڭ، جەرگىلىكتى جەرلەردە جوسپارلى تۇردە سوڭعى بۋىندى تەحنولوگيالاردى باس دارىگەرگە العىزۋعا ىقپال ەتۋى كەرەك. شاكىرتىمدى دايارلاپ، ونى ماڭعىستاۋ وبلىسىنا جىبەردىك. قازىرگى كەزدە ونىڭ جۇمىسىنا كلينيكا دا ريزا، سونىمەن قاتار دارىگەردىڭ ءوزى دە جاسالعان جاعدايعا قۋانىشتى.

- ءسىزدىڭ سالادا قاي ەلدىڭ اپپاراتۋرالارىن ءجيى پايدالاناسىزدار؟

- ءوزىمىزدىڭ ماماندىق بويىنشا ايتاتىن بولسام، نەمىستەردىڭ، جاپونداردىڭ تەحنولوگيالارى جاقسى. ال رەسەيدىڭ اپپاراتۋرالارىن سوڭىنان قولدانامىز. ەۋروپالىق قۇرالدار قىمبات، ءبىراق كوپ جىلدار بويى قىزمەت جاساي الادى. ءبىراق وسى جابدىقتار ميلليونداعان قارجىعا باعالانعاندىقتان، ولاردى اۋرۋحانالاردىڭ بيۋدجەتى كوبىنە كوتەرە الماي جاتادى. بۇنداي جابدىقتار جەكە كلينيكالاردا كوپتەپ پايدا بولۋدا.

- جەكەمەنشىك كلينيكالارعا كوزقاراسىڭىز قانداي؟

- ناۋقاستاردىڭ بارلىعى ۋاقىتتارىنىڭ تىعىزدىعىنا بايلانىستى مەملەكەتتىك كلينيكالارعا كەلە المايدى. پورتالعا تىركەلۋ (مەملەكەتتىك ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە) ءۇشىن ەكى ايعا دەيىن ۋاقىتتارى كەتىپ قالادى. كەيبىر ناۋقاستاردىڭ جاعداي جاقسى. جۇمىسى مەن جالاقىسى جاقسى بولعاندىقتان، ولار جەكە كلينيكالاردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنەدى. ماسەلەن، گەرمانيادا، يزرايلدە دارىگەرلەر كۇندىز مەملەكەتتىك اۋرۋحانادا، ال تۇستەن كەيىن جەكە كلينيكالاردا جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان وسىنداي ەمدەۋ مەكەمەلەرى قاجەت دەپ ويلايمىن.

- ەم قابىلداۋعا كەلەتىن ادامداردىڭ كوبىسى قاي جاس ارالىعىندا ءجيى كەزدەسەدى؟

- ءبىزدىڭ ماماندىق بويىنشا جاستار مەن ورتا جاستاعى ادامدار كوبىنە مۇرىننىڭ تىنىس الماۋى، قۇلاقتان ءىرىڭ اعۋى، ياعني بالا كەزىنەن دۇرىس كۇتىنبەگەندىكتەن تۋىندايتىن، جۇرە پايدا بولاتىن ىندەتتەرمەن كەلەدى. بىزدە تۋابىتكەن اۋرۋلار كوپ ەمەس. اتا- انالار بالالارىنىڭ كىشكەنتاي كەزىندەگى اۋرۋلاردىڭ بەلگىلەرىنە نازار اۋدارا بەرمەيدى. كەيىننەن ول دەرتتەرى ۋشىعادى، وسىنىڭ سالدارىنان جاستار اسكەرگە جاراماي قالىپ جاتادى. جۇرە پايدا بولاتىن اۋرۋلار جاستاردا ءجيى كەزدەسىپ جاتادى. بايقاعانىم، ەۋروپالىق ەلدەردە ەگدە جاستاعى ادامدار كوبىنە وسىنداي اۋرۋلارعا شالدىعىپ جاتادى. وسى ەلدەردە جاستار سپورتقا، سالاۋاتتى ءومىر سالتىنا ايرىقشا ءمان بەرەدى، سەبەبى، ولار ءومىردىڭ ىرعاعىنان، جۇمىستان قالۋعا بولمايدى دەگەن قاعيدانى ۇستانادى. دەنساۋلىعىن دەر كەزىندە تەكسەرتىپ وتىرادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ دە جاستار وسىعان ءمان بەرۋى كەرەك.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اۆتور: رۋسلان عابباسوۆ

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى