ەلباسىنىڭ جولداۋى قۇرىلىمدىق جاھاندىق داعدارىسقا ناقتى جاۋاپ بولدى - ساياسات نۇربەك
بۇنداي پىكىردى «نۇر وتان» پارتياسى قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ساياسات نۇربەك قازاقپاراتقا بەرگەن سۇحباتىندا ايتتى.
- ساياسات، ءسىز ەلباسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ارناعان «نۇر وتان» پارتياسى ساياسي كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا بولدىڭىز. وسى ورايدا ءوزىڭىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلسەك؟
- قازاقستان پرەزيدەنتى، پارتيا ليدەرى تاعى ءبىر مارتە ساياسي كوشباسشىلىقتىڭ، ساياسي ينتريگانىڭ شەبەرلىگىن كورسەتتى. سەبەبى كوبى، ياعني پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ وكىلدەرى، ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن دەپۋتاتتار پارتيانىڭ ساياسي كەڭەسى بارىسىندا پرەزيدەنت جولداۋى جاريالاناتىنىن بىلگەن جوق. اتاپ ايتقاندا، اقپاراتتىق لوگيكا بويىنشا كەم دەگەندە ءبىر-ەكى اپتا بۇرىن جولداۋ جايىندا ايتىلا باستايتىن. ب ا ق وكىلدەرىنىڭ ءوزى كەشەگى وقيعا وسىلاي وربيتىندىگىنە دايىن بولعان جوق. جولداۋ ءبىر جاعىنان توسىن جاعداي بولسا، ەكىنشى جاعىنان الىپ قاراعاندا دەر كەزىندە جاسالدى.
- وسى جولعى جولداۋ بۇنىڭ الدىنداعى باعدارلامالىق قۇجاتتاردان قالاي ەرەكشەلەنىپ وتىر؟
- بىرىنشىدەن، ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىمىز الەمدىك ليدەرلەردىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ جاقىنداپ كەلە جاتقان جانە بارلىعى ايتىپ جۇرگەن جاھاندىق ساياسي جانە ەكونوميكالىق قۇرىلىمدىق داعدارىس تۇرعىسىندا ءوزىنىڭ ىشكى ساياسي نۇسقاۋىن جاسادى. ەگەر تىڭعىلىقتى زەردەلەيتىن بولساق، رەسەي دە، قىتاي دا، سونداي-اق ا ق ش پەن ەۋرووداق تا ازىرگە ابدىراپ قالعان كۇيدە تۇر. ءبىزدىڭ قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىمىز اعىمداعى بارلىق احۋالدى قامتي وتىرىپ، سىرتقى ساياسي جاعدايدى تىڭعىلىقتى بايقاپ وتىر.
بارلىعى ناقتى نۇسقاۋدى كۇتىپ وتىر. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، جاقىندا ەۋروكوميسسيانىڭ باسشىسى اۋىستى. جوزە مانۋەل بارروزۋدىڭ ورنىنا جان-كلود يۋنكەر كەلدى. ول تەك الداعى جىلدىڭ اقپانىندا عانا جاڭا باعدارلامالىق ۇندەۋدى جاساۋ شەشىمىنە كەلدى. نەگىزىنەن بۇنداي ۇندەۋ تاعايىنداۋدان كەيىن بىردەن جاسالاتىن، ال يۋنكەر بولسا، كەيىنگە شەگەردى.
قىتاي تاراپىنان وسى باعىتتا وقيعالار بولدى، ياعني شي جينپيڭ بىرنەشە مالىمدەمەلەر جاسادى، الايدا ولار ەپيزودتى بولدى. داعدارىس تۇرعىسىنان ناقتى نۇسقاۋلار مەن باعدارلامالار بولعان جوق. رەسەيدە دە ازىرگە ناقتى باعدارلاما قابىلدانبادى. اقش جاعى دا داعدارىسقا قارسى قانداي دا ءبىر اۋقىمدى شارالاردى جاريالاعان جوق.
دەمەك، بىردە ءبىر ءىرى ەلدەردىڭ كوشباسشىسى قالىپتاسىپ وتىرعان احۋالعا بايلانىستى ناقتى باعىتتى سىلتەمەدى. ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىمىز بۇگىندە قۇرىلىمدىق داعدارىسقا قارسى تۇرۋ مەن ونىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋ جانە بۇدان ارى قاراي دامۋ بويىنشا ءوزىنىڭ ناقتى تۇجىرىمىن جاساعان الەم ەلدەرىندەگى ءبىرىنشى كوشباسشى.
- پرەزيدەنت ناقتى 7 شارانى ۇسىندى. بۇلار ءوز كەزەگىندە الەمدىك تۇراقسىزدىق كەزەڭىن لايىقتى دەڭگەيدە ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى تۇرعىدا ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلسە؟
- نەگىزىنەن بۇل كلاسسيكالىق شەشىمدەر، ياعني ىشكى مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالاردى ارتتىرۋ، ەكونوميكاعا قولداۋ جاساۋ. باستى ماقسات - داعدارىس قارساڭىندا ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ قارقىنىن ساقتاپ قالۋ. ءوسىم بولماسا دا، وسى قارقىندى ۇستاپ قالۋعا قاۋقارلى بولۋدىڭ امالىن جاساۋ ماڭىزدى.
اتاپ ايتقاندا، الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى ورىنداپ، ەكونوميكانى قولداۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ياعني، كولىكتىك ينفراقۇرىلىم مەن جول قۇرىلىسىنا قارجى سالۋ بويىنشا كلاسسيكالىق شەشىم جاسالدى.
قىتايعا بولەك توقتايتىن بولسام، ولار 2008-2009 - جىلدارداعى رەتسەسسيانى ءبىرىنشى كەزەكتە جول قۇرىلىسى ەسەبىنەن ەڭسەردى. ۇكىمەتتىڭ قورىنان قوماقتى قارجى جول قۇرىلىسىنا ءبولىندى. بۇگىندە بارشا قىتاي قازىرگى زامانعى جولدارمەن قامتىلدى.
وسىنىڭ ەسەبىنەن ولار اۆتوموبيلدىك ماشينا قۇرىلىسى سالاسىن دامىتىپ الدى. وتكەن 10 جىل بۇرىن بۇل ەلدە جۇك كولىكتەرى اراسىنان كامازدار، بەلورۋستىق جانە ەۋروپالىق تەحنيكا بولدى. قازىرگى كەزدە جاپپاي وزدەرىنىڭ كولىكتەرىنە وتىرىپ الدى. بۇل كولىكتەر بىرنەشە ەسەگە ارزان جانە ساپاسى دا ايتارلىقتاي جاقسى. وسى باعدارلامانىڭ ەسەبىنەن تۇتاس سالا قالىپتاستى. بۇگىندە ق ح ر ساعاتىنا 1 شاقىرىم جول سالا وتىرىپ، ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسىندا ەڭ جىلدام مەملەكەت رەتىندە تانىلدى.
بۇل تۇرعىدا جول ينفراقۇرىلىمىنا باسىمدىق بەرۋدىڭ ەكى ءىرى سەبەبىن بايقاپ وتىرمىن. ءبىرىنشىسى - ەكونوميكانى قولداۋ، ياعني ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنىنا قولداۋ جاساۋ جانە قۇرىلىمدىق قارجىلىق داعدارىسقا دايىندالۋعا بايلانىستى.
ساراپشىلاردىڭ كوبىسى اعىمداعى داعدارىس ا ق ش-تا ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا بولعان ۇلى توقىراۋمەن ۇقساس ەكەنىن العا تارتۋدا. بۇنداي داعدارىس بەلگىلى ءبىر سيكلدىك تارتىپپەن ءجۇرىپ وتىرادى. اتاپ ايتقاندا، يندۋستريالدىق قوعامنان پوستيندۋستريالدىق قوعامعا اۋىسقان كەزدە، قارجىلىق-ەكونوميكالىق تەتىكتەر تولىق اۋىسقان ۋاقىتتا بولىپ تۇرادى. بۇل 5-10 -جىلعا باراتىن سوزىلمالى داعدارىس.
بۇل تۇرعىدا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ ايقانى دۇرىس بولدى. ەلباسى 2008 - جىلى ءبىرجولعى ەمەس سوزىلمالى داعدارىس بولاتىنىن ايتقان ەدى. وسى ورايدا بۇگىندە قۇرىلىمدىق داعدارىسقا كەلدىك. سوندىقتان دا ەسەپتەۋلەردى كەم دەگەندە 5 جىلعا بولجاۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدا مەنىڭ ويىمشا، ءبىزدىڭ رەزەرۆتىك قوردى اشۋ جانە ءتيىستى قولداۋ شارالارى ءوزىن ءوزى اقتايتىن قادامدار.
ەكىنشى سەبەپ - بۇل ترانزيتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋ. «باتىس ەۋروپا- باتىس قىتاي» جوباسى بار. وسى جوبا كۇنتارتىبىندە بۇرىننان تۇر، الايدا باياۋ جىلجىپ كەلەدى. جازدا مەن قىتايدا ۇلكەن كونفەرەنسيادا بولدىم. وسى جوبانىڭ قىتايلىق بولىگى تولىق دايىن تۇر ەكەن. قىتايدىڭ بارشا باتىس ءوڭىرى كولىكتىك ينفراقۇرىلىممەن قامتىلعان، ۇلكەن اۆتوباندار، قازىرگى زامانعى تەمىرجولدار، لوگيستيكالىق ورتالىقتار جاساقتالعان.
ياعني، قازاقستان شەكاراسىنا دەيىنگى قىتايدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى تولىق جۇزەگە اسىرىلعان. ماسەلەن، بىزدە «قورعاس» كەدەندىك ايماعى بار. قىتاي جاعىندا مىڭداعان قويمالار مەن جۇك تيەۋ تەرمينالدارى، بىرنەشە تەمىرجول توراپتارى مەن اۆتوباندار سالىنعان. وسى ورايدا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىمىزدى قولدان تەجەپ تۇرعاندايمىز.
پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جولداۋىندا ء«قازىر دە قايناعان تىرشىلىك كۇرە جولداردىڭ بويىندا. جول - شىن مانىندە ءومىردىڭ وزەگى، باقۋاتتى تىرلىكتىڭ قاينار كوزى. بارلىق ايماقتار تەمىرجولمەن، تاسجولمەن، اۋە جولىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىسۋى كەرەك» دەپ بەكەر ايتقان جوق. ۇلى جىبەك جولى بويىندا داۋلەتتى قالالار بولعانىن تاريحتان بىلەمىز. ترانزيت ەسەبىنەن ولاردىڭ داۋلەتى ارتتى. تاۋار مەن قارجى اينالىمى ءارقاشان دا دامۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ءقازىر قىتاي رەسمي تۇردە الەمنىڭ ءبىرىنشى ەكونوميكاسى دارەجەسىنە جەتتى. ولار ءۇشىن ەكونوميكالىق دامۋعا قولداۋ جاساۋ ايرىقشا ماڭىزدىلىققا يە. قىتاي ءۇشىن جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 1 پايىزعا قۇلاۋى سالدارى ميلليونداعان جۇمىسسىزدىققا الىپ كەلەدى، بۇل ءوز كەزەگىندە الەۋمەتتىك تولقۋلارعا جەتەلەپ، ەكونوميكاعا ەلەۋلى نۇقسان كەتىرەدى.
سوندىقتان ولار ەكسپورتتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ، ءوندىرىس قارقىنىن جوعالتپاۋعا تىرىسادى. جاڭا كولىك ءدالىزى تولىق ىسكە قوسىلسا، تاۋار وتكىزۋدىڭ جاڭا ارناسى اشىلادى. بۇدان قورقاتىن ەشتەڭە دە جوق. بىزدە قىتاي تۋرالى ايتقاندا ەجەلدەن كەلە جاتقان ۇرەي بار. بۇل تۇرعىدا ەكونوميكالىق تابىس جاعىنان ويلاۋ كەرەك. ەكىنشى جاعى - ول گەوساياسي قادامعا بايلانىستى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ پاراساتتىلىعى مەن كورەگەندىگىن بايقاپ وتىرمىن.
سوندىقتان دا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك، سونداي-اق گەوساياسات تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا وتە قۋاتتى قادام. تاعى دا قايتالاپ وتكىم كەلەدى، ءبىزدىڭ پرەزيدەنت جاھاندىق ەكونوميكادا بولجانىپ وتىرعان داعدارىستىق قۇبىلىسقا ناقتى جاۋاپ بەرگەن ءبىرىنشى كوشباسشى.
اۆتور: رۋسلان عابباسوۆ
