الەمگە ايگىلى عالىم گەنري تارازىلاعان قىتاي

بۇل قىزمەتتى ول پرەزيدەنت دجەرالد فورد كەزىندە دە جالعاستىردى. سىرتقى ساياسات ساردارى ءارى الەمگە ايگىلى عالىمنىڭ 2012 -جىلى  «On China» ("قىتاي تۋرالى") اتتى كولەمدى مونوگرافياسى جارىق كوردى.

بۇل تۋىندى، ءوزىنىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي، 4000 جىلدىق تاريحى بار قىتاي وركەنيەتىنىڭ قىر-سىرى مەن سول وركەنيەتتىڭ مىڭداعان جىلدار بويى وزگە ەلدەرمەن قالىپتاستىرعان ساياسي- ديپلوماتيالىق جانە ساۋدا- ەكونوميكالىق ۇستانىمدارى مەن بۇگىنگى ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان.

ا ق ش-تىڭ سىرتقى ساياساتى مەن ديپلوماتياسىنا ەرتە ارالاسقان گەنري كيسسيندجەر قىتايعا و باستا پرەزيدەنت نيكسوننىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن اتتانسا، سوڭعى 40 جىل ىشىندە 50 دەن استام ساپار شەگىپ، قۇپياسى مول اسپاناستى ەلىنىڭ سىرت كوزگە بىردەن شالىنا بەرمەيتىن قۇندىلىقتارىن جان-جاقتى تارازىلاي كەلە، ونىڭ XXI عاسىر الەمىندە وتە ماڭىزدى رول اتقاراتىنىنا تيتتەي دە كۇمان كەلتىرمەيدى.

سۇڭعىلا ساياساتكەر ءارى ديپلومات، سونىمەن قاتار، قىتايدىڭ تاريحي-مادەني ۇستانىمدارى مەن سول ەلدىڭ ماو تسزەدۋننان بەرى قاراي تۇتقاسىن ۇستاپ كەلگەن باسشىلارىنىڭ وزگە ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس جاساۋداعى سانقيلى ديپلوماتيالىق ءادىس-ايلالارى مەن ولاردىڭ، اسىرەسە، بەيبىتشىلىك پەن سوعىس جانە حالىقارالىق تارتىپكە قاتىستى كونسەپتۋالدىق كوزقاراستارىن باتىس وركەنيەتىنە ءتان ءتول سيپاتتارمەن سالىستىرا وتىرىپ، قىتاي حالقىنىڭ ۇستامدىلىعىنا، ىزەتتىلىگىنە، وتباسى قۇندىلىقتارى مەن مادەنيەتىنە ءتانتى بولعاندىعىن ەرەكشە اتايدى جانە ەكى ەلدىڭ مىنا ءبىر ەرەكشەلىكتەرگە نازار اۋدارادى.

 بىرىنشىدەن، اۆتور وسىدان 40 جىل بۇرىنعى قىتاي مەن بۇگىنگى قىتاي اراسىنىڭ جەر مەن كوكتەي ەكەنىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ، بۇل مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان، اسا ءىرى دەرجاۆاعا اينالعاندىعىن جانە بۇگىنگى تاڭداعى جاھاندىق ساياسي ءتارتىپتىڭ قالىپتاسۋىنا وراسان زور ىقپال ەتىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. سونىمەن قاتار، اۆتور ا ق ش-تىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بەرگى زاماندا وزگە ەلدەرمەن قىرعي-قاباق سوعىس جۇرگىزۋدەن الدىنا جان سالماي كەلگەنىن دە جاسىرمايدى. سولاي بولا تۇرعانمەن، عالىم قىتاي مەن ا ق ش اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ الەمدىك بەيبىتشىلىك پەن پلانەتا تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ ەڭ ءتۇيىندى وزەگىنە اينالعانىن دا ەرەكشە ءمان بەرەدى.

 ەكىنشىدەن، جوعارىدا اتالعان تۋىندىسىندا اۆتور اقش تىزگىنىن ۇستاعان ريچارد نيكسوننان بەرگى 8 پرەزيدەنت پەن قىتايدى سوڭعى 40 جىل ىشىندە باسقارعان ليدەرلەردىڭ ەكى ەل اراسىنداعى نازىك قارىم-قاتىناستاردى، ولاردىڭ و باستاعى ايتارلىقتاي ايىرماشىلىقتارىنا قاراماستان، اسقان شەبەرلىكپەن جۇرگىزىپ، تاريحي مۇرالار مەن ىشكى ۇستانىمداردىڭ الگى قارىم- قاتىناستارعا بوگەت بولۋىنا ەش جول بەرمەگەنىن دە تىلگە تيەك ەتەدى.

اشىعىن ايتۋ كەرەك، اتالمىش قاتىناستاردىڭ وتە كۇردەلى بولعانى ەش كۇمان تۋدىرماسا كەرەك. سەبەبى ەكى قوعامنىڭ وزىنە ءتان تۇبەگەيلى ەرەكشەلىكتەرى مەن قالىپتاسقان تاريحي جانە ساياسي- مادەني ۇستانىمدارىنىڭ قاي كەزدە دە كەسە- كولدەنەڭدەپ، الدان شىعا بەرەتىنىن زاڭدى قۇبىلىس دەپ قاراعان ءجون.

ۇشىنشىدەن، ا ق ش قاي كەزدە دە ءوز قۇندىلىقتارىن بۇكىل الەمگە تاڭۋدى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ باستى مىندەتى دەپ ساناپ كەلسە، قىتايدىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى ونىڭ سان عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تەرەڭ مادەنيەتىنىڭ وزەگىنە ورىلگەن.

مۇنى گەنري كيسسيندجەر ءدوپ باسقان. ماسەلەن، قىتاي قاي زاماندا دا ەشكىمدى ءوز ءدىنىن قابىلداۋعا ماجبۇرلەمەگەن جانە ءوز ينستيتۋتتارىن دا وزگەلەرگە تەلىمەگەن. ءبىراق سولاي بولا تۇرا، قىتايدىڭ ءتان باستى سيپات سول، ول ءوزىن و باستان-اق الەمنىڭ ورتالىق پاتشالىعىنىڭ مۇراگەرى دەپ ەسەپتەگەن. سوندىقتان دا وزگە مادەنيەت وكىلدەرىن ۆارۆارلار دەپ ۇققان.

تورتىنشىدەن، قىتايدىڭ جوعارىداعىلاردان تۋىندايتىن جانە ءبىر قاعيداسىنا دا گەنري كيسسيندجەر ۇلكەن ءمان بەرەدى. ول قاعيدا مىناعان سايادى: "سىرتقا قاشقانداردىڭ سوڭىنان قۋما، ءوز بەتىمەن كەلىپ قوسىلام دەگەندەردىڭ بەتىنەن قاقپا".

بەسىنشىدەن، قىتاي حالقى ءوز يمپەراتورلارىن ءالىمساقتان بەرى ءپىر تۇتقان جانە ول تۇلعالاردى قۇدايدىڭ وكىلى دەپ ساناعان. سوندىقتان دا شەتەلدىكتەردەن الگى قاعيدانى ءدال سولاي قاستەرلەۋدى تالاپ ەتكەن. ەگەر شەتەلدىكتەر يمپەراتورمەن كەزدەسۋدى مۇرات تۇتسا، ولار دا جەرگىلىكتى حالىق سەكىلدى يمپەراتوردىڭ اياعىنا جىعىلۋعا ءتيىستى بولعان. ەگەر بۇل شارت ورىندالماسا، بوتەن ەلدىڭ وكىلدەرى مەن ديپلوماتتارىن يمپەراتورعا جاقىنداتپاعان.

ءدال وسى تۇستا: "وزگەلەرگە ءدال سونداي بيىكتەن قارايتىنداي، قىتاي سونشاما كىم ەدى؟ " دەيتىن ويعا قونىمدى سۇراقتىڭ تۋىنداۋى زاڭدى سەكىلدى. ايتسە دە الگى سۇراققا جاۋاپتى الىستان ىزدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق سياقتى.

ايتسا ايتقانداي- اق، ءالىپتىڭ ارتىن باقساق، سوڭعى 20 عاسىردىڭ ون سەگىز عاسىرىنىڭ ىشىندە قىتاي ەكونوميكالىق قۋاتى جاعىنان بولسىن، جەر كولەمى بولسىن، حالقىنىڭ سانى جاعىنان بولسىن الەمىڭ ەڭ قاۋقارلى مەملەكەتى بولعانى كوزگە ۇرىپ تۇر. شىندىعىندا دا، قىتاي، الەمنىڭ ىشكى ءونىمى تۇرعىسىنان، باتىستىڭ كەز كەلگەن مەملەكەتىنەن وق بويى وزىق تۇرعان. گەنري كيسسيندجەر كەلتىرگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا، 1820 - جىلدارى ءبىر قىتايدىڭ ءوزى عانا الەمدىك ىشكى ءونىمنىڭ 30 پروتسەنتتەن استامىنا يەلىك ەتكەن. سالىستىرمالى تۇردە بۇل كورسەتكىش سول زاماندا باتىس ەۋروپا مەن شىعىس ەۋروپا جانە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ جيىنتىق ىشكى ونىمدەرىنەن دە اسىپ تۇسكەن.

قىتاي وركەنيەتىنىڭ مىزعىماستاي مىقتى بولۋىنىڭ تاعى ءبىر العىشارتى وسى ەلدىڭ ۇلى ويشىلى كونفۋتسييدىڭ رۋحاني مۇرالارىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى دە كۇمان تۋدىرمايدى. جيناقتاپ ايتقاندا، ۇلى فيلوسوف ءوز ۇرپاقتارىنىڭ راقىمشىلدىق پەن جاناشىرلىققا، ءبىلىم مەن ىلىمگە، شىنشىلدىق پەن تۋراشىلدىققا، تازالىق پەن پاكتىككە، ىزگىلىك پەن ادىلەتتىلىككە، ەركىندىك پەن تەڭدىككە، تولىپ جاتقان باسقا دا قۇندى قاسيەتتەرگە دەگەن قۇشتارلىقتارىنىڭ، ەڭ الدىمەن، ءبىلىم مەن بىلىككە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەرىنىڭ وزەگىنە ورىلمەسە، بوس دۇنيە بولىپ قالاتىنىن ەسكەرتكەن جانە، ەڭ باستىسى، ءار ادام ومىردەگى ءوز ورنىن بىلۋگە ءتيىستى ەكەنىن وسيەت ەتىپ قالدىرعان.

 حالىقارالىق قاتىناستار تۇرعىسىنان كەلگەندە دە، گەنري كيسسيندجەر باتىس الەمىندە قالىپتاسقان ديپلوماتيا مەن قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتى اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىقتىڭ بار ەكەنىن بىردەن اڭعارعان. سەبەبى يمپەريالىق قىتاي و باستا باسقا ەلدەرمەن تۇراقتى ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتىپ، شەت ەلدەردە تۇراقتى ەلشىلىكتەر ۇستاۋعا مۇلدە قۇلىقتى بولماعان. سەبەبى الەمدە وزىنە تەڭ كەلەتىن وركەنيەت پەن مادەنيەت بار دەگەن تۇسىنىك ەشۋاقىتتا دا قىتايدىڭ قاپەرىندە بولماعان. سوندىقتان دا، وزگەلەردەن ءوزىن ءارقاشان بيىك قويىپ، كەلىمسەكتەردى شەكارا تۇبىنەن عانا قارسى الىپ، ءتيىستى سىي-سياپاتىن جاساپ، سول جەردەن تەزىرەك قايتارىپ جىبەرۋگە تىرىسقان.

 رەسمي قىتاي جازبالارىندا كورسەتىلگەندەي، شەتەل وكىلدەرى يمپەراتور سارايىنا مەملەكەت ىستەرىنە ارالاسۋ نەمەسە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ەمەس، كەرىسىنشە، يمپەراتورعا مويىنسۇنۋ ءۇشىن، ياعني وعان تاعزىم ەتىپ قايتۋ ءۇشىن عانا كەلەدى دەگەن تۇسىنىك بەرىك ورىن العان. سوندىقتان، گەنري كيسسيندجەر ايتپاقشى، يمپەراتور باسقا مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىن كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن ەمەس، كەرىسىنشە، تەك ءوز بيلىگىنە "باس ۇرىپ" كەلگەنى ءۇشىن عانا قابىلداپ، وزدەرىمەن الا كەلگەن سىي- سياپاتتارىنا ساي جورالعى جاساپ، شىعارىپ سالاتىن بولعان.

حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىندا قىتايعا ءتان جانە ءبىر ەرەكشە سيپات ءوزىنىڭ سولتۇستىگى مەن باتىسىنداعى جاپسارلاس جاتقان مانچجۋر، مونعول، ۇيعىر، تيبەت، سول سياقتى وڭتۇستىگىندەگى ۆەتنام مەن سولتۇستىك شىعىسىنداعى كورەيا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ جەرلەرىن باسىپ الۋعا ەشۋاقىتتا تالپىنباعان. ەسەسىنە، ولارمەن ساۋدا-ساتتىقتى كۇشەيتىپ، پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن نازىك ساياسات ۇستانىپ، ءوزىنىڭ ولاردان الدەقايدا تەگەۋرىندى ەكەنىن سەزدىرىپ، جۇمساق كۇشپەن عانا تىزگىندەپ وتىرعان.

 وسى ايتىلعاننىڭ بۇلتارتپاس دالەلىندەي، گەنري كيسسيندجەر قىتايدى بيلەگەن حان ديناستياسى زامانىندا ەلدىڭ سولتۇستىك باتىس شەكاراسىنا قاۋىپ توندىرگەن كورشىلەس تايپانى اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن بيلىك باسىنداعىلاردىڭ قولدانعان بەس ايلاسىن كولدەنەڭ تارتادى. ولاردىڭ ءتۇيىنى مىناعان سايادى: "بىرىنشىدەن، جاۋدىڭ جانارىن الۋ قاجەت.

ول ءۇشىن ولارعا كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كيىمدەر كيگىزىپ، ءساندى كۇيمەلەر تارتۋ ەتۋ كەرەك. ەكىنشىدەن، جاۋدىڭ اۋزىن الۋ قاجەت. ول ءۇشىن ولاردىڭ اۋزىنا ءدامدى تاماق توسۋ لازىم. ۇشىنشىدەن، جاۋدىڭ قۇلاعىن الۋ شارت. ول ءۇشىن ولاردى قۇلاقتان كىرىپ بويدى الاتىن سازدى مۋزىكاعا بولەپ، ايەلدەرمەن ارباۋ قاجەت. تورتىنشىدەن، جاۋدىڭ قۇلقىنىن الۋ كەرەك. ول ءۇشىن ولاردى ەڭسەسى بيىك ۇيلەرگە ورنالاستىرىپ، استىققا تولى قامبالار مەن جالشىلار سىيلاۋ قاجەت. ەڭ سوڭىندا جاۋدىڭ ساناسىن الۋ كەرەك. ول ءۇشىن يمپەراتور كەلىمسەكتەرگە ءوز قولىمەن اس بەرىپ، شاراپ ىشكىزسە جەتكىلىكتى."

  ءادىل احمەتوۆ، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

Baq.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى