قازاققا ۇندىستەر بالا تۋىپ بەرىپ جاتسا تاڭقالماڭىز

 د د ۇ مالىمەتى بويىنشا، ХХІ  عاسىردىڭ باس شەنىنەن باستاپ ايتساق، ەڭ كوپ تاراعان اۋرۋ ءتۇرى -  جۇرەك- قان تامىرلار اۋرۋى ەكەن. الەمدىك ستاتيستيكاعا سەنسەك، ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعاندار سانى 30 ميلليونعا جۋىقتاعان. ايتا كەتەرلىگى، ءدال وسى كەسەلدىڭ سالدارىنان قازا بولعاندار سانى جىلىنا 10 ميلليونعا جەتىپ جىعىلسا كەرەك. عالام دارىگەلەرى «بۇل - ەپيدەميا» دەپ دابىل قاعۋدا.

 ەندى مىنا دەرەككە قاراڭىزدار: دۇنيەجۇزىندە بۇگىنگى تاڭدا 80 ميلليون ەرلى- زايىپتىلار ءتۇرلى سەبەپتەرمەن بالا سۇيە الماي وتىر. ءتىپتى كورسەتكىش قارقىندى ءوسىپ كەلەدى. 80 ميلليون - 30 ميلليوننان ايتارلىقتاي كوپ. دەمەك، بۇگىنگى قوعامداعى بەلەڭ العان بەدەۋلىكتى دە ەپيدەمياعا جاتقىزساق ابدەن بولادى. جۇرەك- قان تامىرلار اۋرۋلارى مەن بەدەۋلىكتىڭ وزەكتىلىگى بىردەي. ءبىرىنشىسى جىلىنا سان ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيسا، ەكىنشىسى ۇرپاق جالعاستىعىنا كەرى اسەر ەتۋدە. ەكەۋى دە زاردابى اۋىر الەۋمەتتىك پروبلەما.

 ەلدەگى جاعدايعا كەلسەك، تىپتەن مۇشكىل. بەدەۋلىكتىڭ سالدارىنان جاپا شەگىپ وتىرعان جۇپتار سانى 400 مىڭنان (!) اسىپتى. وسىدان ءبىر- ەكى جىل بۇرىن عانا 200 مىڭنىڭ ۇستىندە ەدى.

 مۇنداي جاندار كوبىنە- كوپ جاساندى ۇرىقتاندىرۋدىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ جاتادى. سۇرانىس بولعاندىقتان، ۇسىنىس تا ارتىپ كەلەدى. ناقتىراق ايتقاندا، قازاقستانداعى ەكو ورتالىقتارىنىڭ سانى - 18, ونىڭ ۇشەۋى - مەملەكەتتىك. الداعى جىلدارى اشىلعالى وتىرعان زەرتحانالار تاعى بار. ەكستروكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋدىڭ دەنساۋلىق كودەكسىنىڭ تەگىن مەديتسينالىق كەپىلدى كومەگىنىڭ تىزىمىنە ەنگەنىنە بيىل ءتورت جىلداي بولىپ قالدى. العاشقى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ قارجىلاندىرۋىمەن 100 كۆوتا بولىنگەن ەدى، ول كەلەر جىلى 750 گە جەتپەكشى، وعان مەملەكەتتىك قوردان 750 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. ەگەر ەلدەگى ءاربىر ءتورتىنشى جۇپتىڭ ءبىر بالاعا زار بولىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك، بۇل ارينە بولماشى. ال ءوز قالتاڭنان شىعارعىڭ كەلسە، 800 مىڭ تەڭگە قاراجات قاجەت. از ەمەس.

 ايتپاعىمىز، ءبىز پروبلەمانى شەشۋدى عانا بىلەتىن سياقتىمىز. ال سونىڭ الدىن الۋعا جوقپىز. ەڭ ءتيىمدىسى -  قۇزىرلى سالانىڭ، ماسەلەن، بەدەۋلىكتىڭ سالدارىمەن كۇرەسىپ، ونى بولدىرماۋدىڭ جولىن ىزدەگەندەرى. وسىنىڭ بارلىعىن ۇكىمەت ۇلكەن سەنىم ارتىپ وتىرعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرۋعا بولار- اق ەدى.. . «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى وسى، ياعني ەلدىڭ ورنىقتى الەۋمەتتىك- دەموگرافيالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ.

 ەكو- دان باسقا بالالى بولۋدىڭ تاعى ءبىر جولى بار: قۇرساق انا. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن جازعانبىز، قازىر سۋرروگاتتىق تا قاتتى بەلەڭ الىپ بارادى. بىلەسىزدەر، كوپ ەلدەردە وعان تىيىم سالىنعان. دۇنيەجۇزىندە قۇرساق انا بولۋعا رۇقسات بەرگەن ەلدەر ساناۋلى عانا. ال «جالعا جاتىر» ىزدەگەندەر كوبىنە ءۇندىستان، ا ق ش- قا بارادى. ايتپاقشى، ءۇندىستان نارىعىنا سۋرروگات انالار جىلىنا 1 ميلليارد  دوللار قارجى قۇيىپ وتىر.

 ايتا كەتەيىك، جالپى، وسى سۋرروگاتتىقتىڭ العاش تاجىريبەگە ەنگىزىلگەن ۋاقىتى -  1980 - جىل. ا ق ش- تىڭ يللينويس شتاتىنىڭ تۇرعىنى ەليزابەت كەين زاڭدى تۇردە سۋرروگات انامەن كەلىسىم- شارتقا وتىرىپ، كۇيەۋىنىڭ ۇرىعىن باسقا ايەلگە سالعىزعان. بالاسىن باۋىرىنا باسقان كۇنى ەليزابەت كەين الگى ايەلگە العىس رەتىندە سىياقى تولەيدى. وسىلاي سۋرروگات انانىڭ تاريحى باستالىپ كەتكەن.

 قازىرگى كەزدە قىتايلىقتار مەن امەريكاندىقتاردى بايلانىستىرىپ تۇرعان «سۋرمامالار» تاقىرىبى ۇلكەن رەزونانس تۋدىرۋدا. بىلەتىن بولارسىزدار، قازىر قىتاي بالا سانىن شەكتەۋگە بۇرىنعىداي قاتتى تىيىم سالىپ وتىرعان جوق. وسىنداي تۇستى پايدالانىپ، قالتالى قىتايلىقتار سۋرروگات انانى ا ق ش- تان ىزدەپ ءجۇر. ا ق ش- تىڭ كەيبىر شتاتتارىندا سۋرروگات اناعا رۇسقات ەتىلگەن. ءبىر قىتايلىق جۇپ شامامەن 150-200 مىڭ دوللار كولەمىندە شىعىن شىعاراتىن كورىنەدى. نەگە ا ق ش؟ قىتايلىقتاردىڭ دۇنيەگە جاڭا كەلگەن بالاسىنا ا ق ش- تا «بەدەلى جوعارى» «گرين- كارد» (ا قش  اۋماعىندا شەكسىز ۋاقىت نەمەسە تۇراقتى تۇرعىسى كەلەتىن كەز كەلگەن ادامعا ارنالعان يمميگرانتتىق ۆيزا ءتۇرى) الۋعا مۇمكىندەرى بار. دەمەك، سۋرروگاتتىق تەك قۇرساق انالار ءۇشىن ەمەس، تاپسىرىس بەرگەن تاراپ ءۇشىن دە ءبىر جاعى بيزنەس قۇرالى. وسى جاعىن ويلاعان ا ق ش- تىڭ كەيبىر بەلسەندىلەرى نارازىلىق تانىتۋدا. بىرتە- بىرتە قىتايلىقتار قاپتاپ كەتە مە دەپ قاۋىپتەنسە كەرەك.

 قىسقاسى، سۋرروگاتتىق - تەك بالالى بولۋدىڭ عانا ەمەس، پايدا تابۋدىڭ كوزىنە اينالىپ بارا جاتقان سياقتى. سوندىقتان دا، سۋرروگات انا يندۋسترياسىن جانداندىرا بەرگەنشە، تابيعي جولمەن نارەستەلى بولۋدىڭ امالدارىن قاراستىرعان ءجون شىعار.

بەدەۋلىك پەن بەلسىزدىكتىڭ نەگىزگى سەبەبى - دەنساۋلىقتى جاستايىنان كۇتپەگەننىڭ سالدارى. «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە، اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەگەندى دە ۇمىتپايىق.

اۆتور: ءلاززات بيلان

«الاش ايناسى»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى