دەنساۋلىق: باۋىر، تالاق، بۇيرەكتىڭ قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋىنىڭ سەبەبىن بىلەمىز بە؟

الايدا، وتىرىقشى بولۋعا بەيىمدەلگەن كەشەگى كوشپەلى، ودان كەيىنگى اۋىل قازاعى، ەندىگى قالالىق «جاڭا قازاقتىڭ» اس- اۋقاتى، ءىشىپ- جەمى تۋرالى، ونىڭ اينالاسى ءجۇز جىلعا جەتەر جەتپەس ۋاقىتتا ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىراعانى كەيدە زەرتتەۋشىلەر نازارىنان تىس قالىپ قوياتىنى وكىنىشتى. بۇگىندە مەديتسينا سالاسىنا ميللياردتاعان قىرۋار قارجى ءبولىنىپ جاتسا دا اۋرۋ جىلدان جىلعا «جاسارىپ» بارا جاتقانى قازاق اتامىزدىڭ: «اۋرۋ - استان، داۋ - قارىنداستان» دەگەن ماقالىن ەسكەرە بەرمەيتىندىگىمىزدەن ەمەس پە؟

تاۋىق جەگەن قاۋىم

 «سەن نە جەسەڭ، سولسىڭ!» دەگەن دە ءسوز بار ەكەن. وعان تاڭعالۋدىڭ دا قاجەتى جوق بولار. مىسالى، «شايتان سۋ» - اراقتى ءىشىپ العان جۇرتتىڭ شايتان جاسامايتىن جۇمىستى جاساپ، ارىسى ادام ءولتىرىپ، بەرىسى تۋعان بالاسىن تاستاپ نەمەسە ساتىپ جاتقانى بۇگىندە ەشكىمدى دە تاڭقالدىرمايتىن بولدى. قازىرگى كۇنى كوشەدەگى «تاكسيستەن» باستاپ، «قوعام بۇزىلدى» دەگەن تاقىرىپتا اڭگىمە قىلمايتىن ادام جوق. سول قوعام نەدەن بۇزىلدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەندە، ونىڭ ءبىر استارىن ءىشىپ- جەپ جۇرگەن تاماعىمىزدان دا قاراۋ كەرەك ەكەنىن ۇمىتپاساق دەيمىز. اجەمىزدىڭ قازانىنداعى قاسپاقتى قىرىپ جەپ وتىراتىن كۇن الىسقا كەتىپ، قۇرتتى اندا- ساندا عانا دۇكەننەن ساتىپ الىپ جەيتىن قالالىق قاۋىمنىڭ كەيدە «قاتىگەزدەۋ» بولىپ كەتەتىنى دە سول ۇلتتىق تاعامنان قول ءۇزىپ بارا جاتقاندىقتان ەمەس پە ەكەن؟ ارينە، بۇل - جان جاقتى تالقىلاۋعا جاتاتىن تاقىرىپ. ءبىراق، ءبىر بىلەرىمىز، ساپاسىز تاماق - دەنساۋلىقتىڭ بۇزىلۋىنا باستار بىردەن ءبىر جول.

 جازۋشى ايگۇل كەمەلبايەۆا ءبىر اڭگىمەسىندە قىزىن جۇمىرتقامەن تاماقتاندىرا بەرەتىن اناسى ءبىر كۇنى ونىڭ ارقاسىنان قانات ءوسىپ كەلە جاتقانىن كورگەنى تۋرالى جازعانى بار ەدى. بۇل كۇندە ارقامىزدان قانات شىقپاسا دا، تاۋىقشا «ۇساقتالىپ» بارا جاتقاندايمىز با دەگەن ويعا قالاسىڭ. ويتكەنى، حالىقتىڭ جاپپاي تۇتىناتىن تاماعىنىڭ ءبىرى تاۋىق بولىپ بارادى. سەبەبى، 1300 تەڭگەدەن باستالاتىن جىلقى ەتى مەن ءليترى 500-700 تەڭگە تۇراتىن قىمىز، شۇبات ىشۋگە اركىمنىڭ جاعدايى دا جەتە بەرمەيدى.

قۇس ەتىنىڭ تەز قورىتىلاتىن، وتە جەڭىل تاماق ەكەنى بەلگىلى. ءبىراق سول قايدان، نە جەپ كەلەتىنىن بىلە بەرمەيمىز. قۇس وسىرۋشىلەر بالاپانداردىڭ ەكى اي ىشىندە تەز وڭالىپ، سالماق قوسۋى ءۇشىن جەمگە ءتۇرلى دارۋمەندەر مەن اعزانىڭ ءوسۋىن كۇشەيتەتىن ناتريي گلۋتاماتى بار جاساندى قوزدىرعىشتار قوساتىنى تۋرالى تالاي ماقالا جارىققا شىقتى. ول ءبىز اشىپ وتىرعان جاڭالىق ەمەس. ال، مۇنداي گورموندىق دارۋمەندەر مەن انتيبيوتيكتەردىڭ ادام اعزاسىنا دا زياندى اسەرى وتە كوپ. بۇل اۋرۋدىڭ باسى ەمەس پە؟

فاست فۋد - «تەكسىز تاماق»

 موڭكە بي: «اقىر زاماندا سيىر پۇل بولادى»، دەپتى. بۇل كۇندە سيىر ەمەس، تاۋىق تا قۇن بولدى. وسى ورايدا، تاۋىقتىڭ «تورەسىن» تەز دايىنداپ بەرەتىن فاست فۋد تۋرالى ايتپاي كەتۋگە استە بولمايدى. ونىڭ زيانى تۋرالى كۇندە ەستىپ جۇرسەك تە، بىلە تۇرىپ قىلعىتىپ، ارتىنان كولامەن توق باسامىز. بۇل ادەت پە، اۋرۋ ما؟ عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، فاست فۋد ادامدى پسيحولوگيالىق جانە حيميالىق تاۋەلدىلىككە ۇرىندىرادى.

«بۇگىنگى تاڭدا دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى، نەگىزىنەن، فارماتسيەۆتيكا سالاسىنا، كوسمەتولوگيا وندىرىسىنە جانە فاست فۋد تاعامدارىن شىعارۋعا تىكەلەي تاۋەلدى» ، دەيدى كەيبىر شەتەلدىك ب ا ق. دەمەك، ولار ءۇشىن بۇكىل ادامزاتتىڭ اش، اۋرۋ، ءارى شەكتەن تىس سەمىز بولعانى كەرەك. اۋىرا قالسا، ءدارىحانالار تولعان ءدارى. «اۋرۋىڭ استان كەلسە، ەمىڭ مىنە!» ، - دەيدى ولار. تاعى دا ايتا كەتۋ كەرەك، مالدىڭ نەمەسە قۇستىڭ تاماعىنا قوسىلاتىن انتيبيوتيكتەر مەن ەتتى وڭدەۋدە قولدانىلاتىن حيميكاتتار ونىڭ قۇرامىندا ساقتالىپ قالادى. سوڭعى كەزدەرى ەت ونىمدەرىنەن ۋلانۋدىڭ كوبەيىپ كەتكەنى سونىڭ دالەلى. سول ەتتى جەگەن ادامنىڭ ارتىق سالماق قوسىپ، سونىڭ سالدارىنان اعزاسى كۇيزەلىسكە ۇشىراپ، دەپرەسسياعا تۇسەتىنى انىق. انتيدەپرەسسانتتار ءىشۋ دە ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ادەتىنە ەندى. «وسىلايشا جۇيكەسى بۇزىلعان، ءوز وزىنە سەنىمسىز ادام قالىپتاسادى» ، دەيدى وسى سالانى زەرتتەۋشى دارىگەرلەر. «تەكسىز تاماقتىڭ» شەكسىز زيانى مۇنىمەن بىتپەسە كەرەك.. .

«قۇبىجىق» شۇجىقتان ۋلى دامدەگىشكە دەيىن.. .

 كەڭەس ۇكىمەتى ۋاقىتىندا ازىق- تۇلىك ونىمدەرىنە گوست جۇيەسى بولعان. بۇگىندە بۇل ونىمدەر تەحنيكالىق شارتتارعا (ت ۋ) سايكەس كەلسە بولدى. ماسەلەن، گوست تالاپتارى بويىنشا، ەتتەن جاسالاتىن ونىمدەرگە ازىقتىق قوسپالار قوسۋعا مۇلدەم تىيىم سالىنعان بولسا، تەحنيكالىق شارتتارعا سايكەس، مۇنداي نۇسقاۋلار الىنىپ تاستالىپ، ساپاسىز ەتكە سويا اقۋىزىن، ءونىمنىڭ ساپاسىن جاساندى تۇردە ارتتىراتىن باسقا دا حيميالىق زاتتار قوسۋعا شەكتەۋ قويىلمايدى.

ال، ءسىز ءوزىڭىز جاقسى كورەتىن شۇجىقتىڭ (سوسيسكا) قۇرامىندا نە بار ەكەنىن بىلەسىز بە؟ ونىڭ 25 پايىزى - سويا اقۋىزىنان، % 15- قۇس ەتىنەن، %7  - مال ەتىنەن، %5  - كراحمال ۇنىنان، ال %45  - مالدىڭ تەرىسىنەن، تارامىس- تامىرلارى مەن بۇيرەك- باۋىرلارىنان جاسالعان ەمۋلسيادان تۇرادى.

ەڭ سوراقىسى - وتپەي قالعان شۇجىق ءونىمى ەت كومبيناتىندا قايتا وڭدەۋدەن ءوتىپ، ساۋدا نۇكتەلەرىنە قايتا اكەلىنىپ جاتقانى تەلەديداردان بىرنەشە مارتە كورسەتىلدى.

 ساپاسى تومەن، كانتسەروگەنى وتە جوعارى ءونىمدى تۇراقتى تۇردە پايدالانىپ جۇرگەن كىسىنىڭ قايدان دەرتتى بولدىم دەۋگە مۇرشاسى دا كەلمەي قالادى. قىلتاماق سياقتى ەمى جوق اۋرۋلاردىڭ ءبارى دە وسى كانتسەروگەندىك زاتتاردان تۋاتىنىن عىلىم دالەلدەپ وتىر. جىلدار بويى ۋلى زاتتار جينالعان اعزا گەنەتيكالىق وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى. ال، گەننىڭ وزگەرۋى ادامنىڭ وزگەرۋىنە، ءتىپتى كوڭىل- كۇيىنە دە اسەر ەتەدى. باۋىردىڭ، تالاقتىڭ، بۇيرەكتىڭ قاتەرلى ىسىككە شالدىعۋىنا وسى كانتسەروگەندەر سەبەپ. ايتا كەتۋ كەرەك، دۇنيەجۇزىلىك تاماق وندىرىسىندە ازىقتىق قوسپانىڭ ءۇش ءتۇرىن مۇلدەم قولدانۋعا تىيىم سالىنعان. ولار ە-121 قوسپاسى - قىزىل تسيترۋس تاعامدىق بوياۋى، ە-123 - امارانت بوياۋى، ە-240 - فورمالدەگيد كونسەرۆانتى. بۇگىندە ە-240 كونسەرۆانتىنىڭ ازىق- تۇلىككە كەرى اسەر ەتەتىنى دالەلدەنگەن. كەيبىر ازىقتىق قوسپالار اللەرگيالىق رەاكتسيا تۋعىزادى، اسقازان- ىشەك جولىندا قابىنۋ پايدا بولىپ، تايانىش- قوزعالۋ مۇشەلەردىڭ جۇمىسىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى.

ىرىمەيتىن ءسۇت ءىشىپ، شىرىمەيتىن يوگۋرت جەپ ءجۇرمىز

ال كەيبىر ءسۇت ونىمدەرى 100 پايىز جاساندى ەكەنى، زاۋىتتان شىققان ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ادام اعزاسىنا زياندىلىعى تۋرالى ايتىلىپ ءجۇر. تابيعي ءسۇت 3-4 كۇن عانا ساقتالسا، ساۋدا نۇكتەلەرىندەگى «تابيعي ءسۇت» بەلگىلى ءبىر تەمپەراتۋرادا 6-ايعا دەيىن تۇرادى. وسىنىڭ ءوزى- اق ونىڭ «حيميا» ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. ال سول سۇتتەردى بۇزباي ساقتايتىن اسەپتيكالىق قوراپ دەگەنىمىز نە؟ بۇل قوراپقا انتيبيوتيكتەر ءسىڭىرىلۋى مۇمكىن. مۇنداي قوراپتا كوپ ساقتالعان ءسۇت ونىمدەرى ادام اعزاسىنا وتە قاۋىپتى ازىققا اينالىپ كەتەدى. ايران مەن يوگۋرت 0 جانە -1 گرادۋستا كوپ ساقتالسا، ونىڭ قۇرامىنداعى ءتىرى ميكرواعزالار ءومىر سۇرە المايدى. يوگۋرتتىڭ ساقتالۋ مەرزىمى - 3 اي. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، 3 ايعا دەيىن ساقتالاتىن يوگۋرت ءوزىنىڭ تاۋارلىق قۇنىن مۇلدەم جويعان بولىپ ەسەپتەلەدى.

قۇرت تا تۇسپەيتىن، قۇس تا جەمەيتىن الما

 «الماتىنىڭ الماسى» ارمان بولىپ، ارزان الما بازاردا ساۋدا بولعانى جاسىرىن ەمەس. قۇرعاق، قارايىپ «تەمىرى» شىقپايتىن «قىتاي الماسىنىڭ» قۋلىعىن ءبىزدىڭ قوعام ءبىلىپ قالعاسىن، الما ەندى كوبىنە ەۋروپادان جەتكىزىلەتىن بولدى. ءتىپتى، ارگەنتينانىڭ الماسىن دا ساۋدادان كوردىك. ول بىزگە قالاي كەلدى؟ جالپى، ازىق- تۇلىكتىڭ ساقتالۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ - تاماق ونەركاسىبىمەن اينالىساتىن كوپتەگەن كومپانيالاردىڭ باستى ماقساتى. بىلە بىلسەك، كوكونىس جانە جەمىس- جيدەكتەردى، اۋەلى، حيميالىق قوسپالارمەن «ءولتىرىپ» ، زالالسىزداندىرادى، سوسىن كونسەرۆانتتاردىڭ كومەگىمەن تاعى دا قايتا وڭدەيدى. مىسالى، الما قابىعى پارافيننىڭ جۇقا قاباتىمەن قاپتالادى. وسىنداي تاسىلمەن المانى ەكى جىل ساقتاۋعا بولادى. ال ول المانى جەمەس بۇرىن ءجاي عانا سۋمەن جۋۋ جەتكىلىكسىز. ونى شەتكامەن مۇقيات ىسقىلاپ، بىرنەشە مينۋت ىستىق سۋمەن جۋۋىمىز قاجەت ەكەن. ونى ىستەپ جاتقان كىم بار؟

 ەۋروپادا ساۋدا ورىندارىندا ساتۋعا شىعارىلعان ازىق- تۇلىك زاتتارىنىڭ %80  ى الدىن الا وڭدەۋدەن وتەدى ەكەن. بۇگىندە ءبىز دە حيميالىق زياندى زاتتارمەن وڭدەلگەن تاماقتاردى جەۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز.

بۇدان جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ءتۇرلى اعزالاردان الىنعان ەكى گەندى بىرىكتىرىپ، ءبىر گەن جاساعانى زامانىندا ايتۋلى عىلىمي جاڭالىق بولعان. بۇل زەرتتەۋ ناتيجەسىندە گەنى وزگەرتىلگەن وسىمدىكتەر ومىرگە كەلدى. بىرنەشە جىلدان سوڭ ا ق ش- تا گەنى وزگەرتىلگەن ونىمدەردى يندۋستريالىق تۇردە شىعارۋ جولعا قويىلدى. بۇل ءادىستىڭ ارقاسىندا ءتۇرلى وسىمدىكتەر مەن كوكونىستەر سۋىققا ءتوزىمدى، ۇزاق ساقتالۋ قاسيەتىنە يە بولدى. ولاردى زيانكەستەر دە جەمەيدى. 1994 - جىلى قاراپايىم قىزاناقتىڭ گەنىن كامبالا بالىعىنىڭ گەنىمەن «شاتىستىردى» . وسىنداي توماتتان جاسالعان كەتچۋپتەر الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە ساتۋعا شىعارىلدى. ال، كارتوپ گەنىنە بايشەشەك گۇلىنىڭ گەنى كىرىكتىرىلدى. قازىر دۇنيەجۇزىندە مىڭعا جۋىق گەنى وزگەرتىلگەن وسىمدىكتەر پايدا بولدى.

«بۇلاردى كۇندەلىكتى جەگەن ادامنىڭ جۇرەك، قانتامىر جۇيەسى، اسقازان جۇمىسىندا كۇردەلى اۋىتقۋلار بايقالادى» ، - دەيدى ماماندار. سونداي- اق، تاحيكارديا، وكپە تۇسى شانشۋى باستالىپ، قان قىسىمى جوعارىلايدى. ورتالىق جۇيكە جۇيەسى دە بۇزىلادى. ۇيقىسى قاشىپ، ەستە ساقتاۋ قابىلەتى تومەندەيدى. «اۋرۋ استان.. .» دەگەن اتام قازاقتىڭ سوزىنە وسىدان كەيىن قالاي «يمان كەلتىرمەسكە» ؟ !.

«ىشكەنىم ءىرىڭ بولدى، جەگەنىم جەلىم بولدى» دەيدى قازاق كەيدە كۇيىنگەندە. ءبىز دە قارا اسپاندى توندىرۋدەن اۋلاقپىز. دەگەنمەن دە، بۇگىنگى كۇنگى جاس ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن تابيعي تاماققا دەن قويۋ كەرەكتىگىن تاعى ءبىر ەسكە سالعىمىز كەلدى. ماماندار، شۇجىقتان باس تارتىپ، ەت جەۋگە، تابيعي ءسۇت ىشۋگە كەڭەس بەرەدى. يوگۋرت، باسقا دا وڭدەلگەن ايران ونىمدەرىنەن گورى تازا كوكونىس، جەمىس- جيدەكتەردى جەپ، قايناتىلعان ەتتىڭ سورپاسى مەن كۇنىنە 2 ليتردەن ارتىق سۋ ءىشۋ قاجەتتىگىن ايتادى. وسى ورايدا، تاعامتانۋشى، اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ كەڭەستەرىنە ءمان بەرسەك، ۇلتتىق تاماق يندۋسترياسىن دامىتۋعا كۇش سالساق دەيمىز. ەڭ باستىسى، قالتامىز كوتەرەتىندى اسقازانىمىز دا كوتەرە السا ەكەن.. . ويتكەنى، دەنساۋلىق بارىمىزگە كەرەك.

  ماقالاعا قاجەت اقپاراتتار ينتەرنەتتەن الىندى.

 الماس مۇقاش ۇلى 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى