دوستىقتى اڭداردان ۇيرەنسەك - فوتو
ناعىز دوستىق كىسىگە شابىت بەرىپ، ومىردە كەزدەسەتىن ءتۇرلى ساتسىزدىكتەرگە مويىماۋعا، باسقا تۇسكەن قايعى مەن قيىنشىلىقتى بىرگە كوتەرۋگە جاردەمدەسەدى.
دوس- جارانداردىڭ مىنەزى ءار ءتۇرلى بولىپ كەلۋى مۇمكىن. مىسالى، بىرەۋىندە قىزبالىق نە شاباندىق، ەكىنشىسىندە تۇيىقتىق نە جىگەرسىزدىك بايقالسا دا بۇلار دوستىققا كەدەرگى بولا المايدى، قايتا ناعىز دوستىق وسىنداي كەمشىلىكتەردەن ارىلۋعا كومەكتەسەدى. ساتقىندىق، ەكىجۇزدىلىك، وتىرىكشىلىك، وزىمشىلدىك دوستىق پەن سىيىسپايدى» دەيدى عىلىم.
شىن مانىندە، ادامدار اراسىنداعى دوستىقتىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. «سونىڭ ارقاسىندا ادامزات ءوسىپ- وركەندەدى، دامىدى، بايلانىسى نىعايدى، قارىم- قاتىناسى جاقساردى. بۇل تۇرعىدا قازاق حالقىنىڭ اراسىنداعى دوستىقتىڭ ورنى بولەك. حالىق اراسىندا ءجيى اۋىزعا الىناتىن: «دوس جىلاتىپ، دۇشپان كۇلدىرىپ ايتادى»، «دوسى جاقسىنىڭ، ءوزى دە جاقسى» ، «دۇنيەدە ادامنىڭ جالعىز قالعانى - ولگەنى، قايعىنىڭ ءبارى سونىڭ باسىندا» دەگەن سەكىلدى ناقىلداردىڭ دا ومىرشەڭدىگى دوستىققا بەرىكتىگىمىزدىڭ بەلگىسىندەي.
دانيەل دەفو ايتپاقشى: «دوسسىز قالۋ - باقىتسىزدىق ەڭ ۇلكەنى» . الايدا وسى ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ بۇگىندە ءبۇلدىرىپ تە، كۇلدىرىپ تە جۇرگەنىن ءتۇسىندىرىپ بەرە المايسىز. دوستىق پەن دوللاردىڭ اراسىن ايىرۋ قيىنداپ كەتتى. قازىر كىم جاقسى، قولى اشىق، كومەگى شەكسىز بولسا، سول عانا ناعىز دوس بولاتىن بولدى. اريستوتەل اتاپ كورسەتكەندەي: «ادامنىڭ باسى بالەگە ۇرىنعان كەزدەگى ەڭ جاقسى قامال - ادال دوستار» عانا ارىستانداي ايباتتى كورىنەدى. وسىلايشا، دوستىقتىڭ ءبارى مىقتى ادامدارعا كەلىپ تىرەلەتىن بولدى. سەن ىسكەر، پىسىق، اقشا تابۋدىڭ امالىن مەڭگەرگەن ادام بولساڭ، كەز كەلگەن ادام دوس بولۋعا قۇشتارلانىپ تۇرادى. كوپ كىسى دە سونداي، داۋلەتتىمەن دوس بولۋدى قالايدى. «زامانىڭ تۇلكى بولسا، تازى بوپ شال» دەگەن ءسوزدىڭ كادەگە اسار ۋاقىتى كەلدى.
ءدال وسىنداي دوستىق مال اراسىندا، ءتىپتى جابايى حايۋاندار اراسىندا بولاتىنىن كورىپ پە ەدىڭىز؟ ايتپاقشى، «ماۋگلي» دەپ اتالاتىن مۋلتفيلمدى ۇمىتپاعان بولارسىزدار. اڭدار اراسىندا ءومىر سۇرەتىن بالانى جىرتقىشتار جەپ قويار دەپ ويلايسىڭ. ءبىراق ولاي ەمەس، شىن مانىندە ادامنىڭ ناعىز دۇشپانىنا اينالعان حايۋاندار ادام بالاسىن باۋىرىنا باسىپ، بىرگە كۇن كەشەدى. مۇنى قيالي دۇنيە دەسەڭىز دە، شىندىققا جاناساتىن وقيعالار جەتكىلىكتى.
ماسەلەن، جابايى اڭداردىڭ بالالاردى الىپ كەتىپ، اسىراعانى تۋرالى سان ءتۇرلى اڭگىمە بۇرىن دا ، قازىر دە ءجيى ايتىلادى. راسىندا دا، بولعان وقيعانى كوزبەن كورگەندەر دە بارشىلىق. وسى سەكىلدى توسىن وقيعالار اڭدار اراسىندا دا كەزدەسەدى. «ديسكوۆەري» ارناسىنان كورسەتىلىپ جۇرگەن دەرەكتى فيلمدەردى تاماشالاعاندا، تاڭداي قاعاتىن ساتتەر كوبەيەدى. مىسالى، ءبىر جولى زيمبابۆەدەگى قورىقتا قىزىق وقيعا بولعان. انشەيىندە وزگە حايۋانداردى ماڭىنا جولاتپايتىن 46 جاستاعى ءپىل بۋيۆولدارمەن بىرگە ءومىر سۇرگەن. 1970 -جىلدارى انالىعى مەن اتالىعى جابايى اڭشىلاردىڭ قولىنان ولگەن سوڭ، جاس ءپىل جالعىزدىقتان قۇتىلۋ ءۇشىن جابايى سيىرلارمەن بىرگە جايىلادى.
قورىق قىزمەتكەرلەرى ءپىلدى ءوز ۇيىرىنە قوسۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساعان. ءبىراق بۇل ارەكەتتەرىنەن تۇك شىقپايدى. وعان كەرىسىنشە، بۋيۆولداردىڭ تابىنى ۇناپتى. سيىر تولدەرىمەن بىرگە ويناپ، جايىلىمدا تۇرالاپ قالعان مالداردى تۇرعىزۋعا جاردەمدەسكەن ءپىلدىڭ «ەڭبەگىن» تابىن دا اقتاعان سىڭايلى. حايۋاندار پىلگە تيىسپەي، وزدەرىمەن بىرگە جايلاۋعا مۇمكىندىك بەرگەن.
وكىنىشكە قاراي، ايانىشتى وقيعالار بولىپ جاتادى. افريكالىق لەوپارت مايمىلعا توسىننان شابۋىل جاسايدى. الايدا ول قاشىپ ۇلگەرەدى دە، قىزىلشاقاسى قالىپ قويادى. الگى اشقۇرساق اڭ اينالاسىن باعامداپ ۇلگەرمەگەن ءارى كوزى دە كورمەيتىن سوقىردى اعاش باسىندا ءبىر كۇن باعادى. شىر- شىر ەتكەن مايمىل بالاسى تاماق ىزدەپ، لەوپارتتى ەمگىسى كەلەدى. وسى ماسەلەگە عانا ميى جەتپەگەن جۇيرىك حايۋان اقىرى ونى اشتان ءولتىرىپ الادى. سوندا دا تولگە دەگەن جاناشىرلىعى سونداي، بىرنەشە كۇن ولەكسەنى قايدا بارسا، سوندا الىپ جۇرەدى. سوندا دەيمىز- اۋ، لەوپارتتىڭ ورنىندا ادام بولسا نە ىستەر ەدى؟
باس قاتىراتىن وسىنداي جاعدايلار جەتكىلىكتى. قاسقىر مەن قوياننىڭ، تۇلكى مەن تازىنىڭ، تىشقان مەن مىسىقتىڭ، ارىستان مەن ەلىكتىڭ دوس بولعانىن كورىپ پە ەدىڭىز؟ ارينە، جوق. دەگەنمەن، اۋىلدى جەردە بىرەن- ساران جانۋارلاردىڭ دوستىعىنا كوز جەتكىزگەن بولارسىز. ءبىر جاقسى جەرى ءۇي جانۋارلارىنىڭ بويىندا ءتۇز تاعىلارىندا كەزدەسەتىن وشپەندىلىك جوق. ۇيدەگى مال ءبىر- ءبىرىن كۇندە كورىپ جۇرگەندىكتەن بولار، ولار جەم- ءشوبىن دە ءبولىسىپ تۇرادى. كەيدە ىرىلداسىپ قالۋ يتتە، تەبىسىپ قالۋ جىلقىدا ۇشىراسادى. مۇنىڭ بارلىعى دالا كەزگەن حايۋاناتتاردىڭ اراسىندا بولاتىن تۇسىنىستىكپەن سالىستىرۋعا مۇلدە كەلمەيدى. كەيدە وسى جاعىنان العاندا تاعىلاردىڭ دا تاڭعاجايىپ اقىلدىلىعىنا ايلا جەتپەي، دوستىعىنا سۇيسىنەسىڭ. «ادامداردا وسىنداي شىنايى دوستىق نەگە بولمايدى؟ » دەپ باسىڭ قاتادى.
افريكادا اسىر سالعان اڭداردىڭ دوستىعىن تەلەارنالاردان كورگەندە، دەنى ساۋ، ساناسى سەرگەك، ويى جۇيرىك ادامنىڭ كەيدە سولارداي بولا المايتىنىنا جاعا ۇستايسىز. ءبىرىن- ءبىرى كورە المايتىن ادامداردان اڭداردىڭ ارتىق بولاتىن تۇستارى ءتىرى پەندەگە وي سالسا دەيسىڭ.
دۋاناباي جولداسبەك
«ايقىن»
