الەمدەگى بەستىككە كىرىپپىز
كوپتەگەن قازاقستاندىقتار تەك كينودان عانا كورگەن وسى اسەم كورىنىس ەندى قازاقستاندا دا ورناماق. بۇگىندە جاھاندىق كورمە قارساڭىندا ۇلكەن جوبا قولعا الىنىپتى: ەلورداعا كىرەبەرىستە ءجۇز شاقتى ۇلكەن جەل قالاقشالارى اينالىپ تۇرادى.
ءسويتىپ، شەتەلدەن كەلەتىن قوناقتارعا ۇشاق تەرەزەسىنەن وسىناۋ تاماشا بەينەنى قىزىقتاۋ ۇسىنىلماق.
قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن سەناتتىڭ كەشەگى جالپى وتىرىسىندا «2014 - 2016 - جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە» وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ادەتتەگىدەي، بيۋدجەت جوباسىن قابىلداۋ پروتسەدۋراسىنا ۇكىمەتتىڭ بارلىق مۇشەلەرى شاقىرىلعان بولاتىن. وسىنى پايدالانعان سەناتور سەرگەي گروموۆ ۇكىمەتتەگى وسى ىسكە جاۋاپتى تۇلعالارعا قايىرىلدى:
- ءبىز قازىر الەمدەگى جانە ەلىمىزدەگى كۇردەلى قارجىلىق جاعدايدى تالقىلاپ وتىرمىز. ءبىراق كەلەشەكتى دە ويلاۋىمىز قاجەت. پرەزيدەنت مۇناي تاۋسىلعانشا، قازاقستاندا جاڭعىراتىن قۋات كوزدەرىنىڭ (ج ق ك) جاقسى دامۋ دەڭگەيىنە شىعۋعا تيىستىگىن ايتىپ ءجۇر. ءبىراق ۇكىمەت پەن اكىمدەر بۇل باعىتتا از جۇمىس جاساۋدا. بالامالى قۋات كوزدەرى بىزدە جەتكىلىكتى قارجىلاندىرىلىپ وتىر ما؟ جالپى، ەكى جارىم جىلدان كەيىن جاھانعا ەكسپو-دا نەنى پاش ەتە الامىز؟ - دەپ سۇرادى دەپۋتات.
- قازاقستاندا جاڭعىراتىن قۋات كوزدەرىن قولدانۋدى قولداۋ تۋرالى زاڭى قابىلدانعان، ءبىز ونى ورىنداۋعا ءتيىسپىز، - دەدى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ۆلاديمير شكولنيك. - وسى ماقساتتا ۇكىمەت 15 زاڭدىق اكتى قابىلدادى. بالامالى قۋات كوزدەرى جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق جاعدايلار جاسالدى. ەڭ ماڭىزدىسى، تۇڭعىش رەت وسى سالادا وتاندىق ءتول وندىرىستەر تۇزىلۋدە.
«ەسەپتىك قارجىلىق ورتالىق» قايتا قالپىنا كەلەتىن قۋات كوزدەرىنەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءبىرىڭعاي ساتىپ الۋشى بولىپ تابىلادى، ول وسى كوزدەردىڭ ءاربىر ءتۇرى ءۇشىن تاريفتەر بەكىتۋدە. ولاردان ەلەكتر ساتىپ الۋدىڭ ەرەجەلەرىن، نارىق ويىنشىلارى مەن تۇتىنۋشىلار اراسىنداعى كەلىسىمدەردىڭ تيپتىك ۇلگىسىن انىقتادى.
ۆ. شكولنيكتىك سەندىرۋىنشە، مەملەكەت قولعا العان وسى جۇيەلى شارالار ارقاسىندا سالاعا ينۆەستورلار تارتىلا باستاعان. «سىزدەرگە باياندايمىن. گەرمانيا، اقش، وڭتۇستىك كورەيا، سلوۆاكيا، قىتاي جانە باسقا دا بىرنەشە ەلدىڭ ينۆەستورلارى قازاقستاندا ج ق ك وبەكتىلەرىن سالۋ تۋرالى نيەتتەرىن ءبىلدىردى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن، كۇن پانەلدەرىنىڭ قازاقستاندىق ءوندىرىسى جولعا قويىلدى. ياعني كەنىشتى يگەرۋدەن باستاپ، اقىرعى ءونىم شىعارعانعا دەيىنگى تەحنولوگيالىق تسيكل تولىعىمەن ءتۇزىلدى. ايتپاقشى، بۇكىل الەمدە تەك 5 مەملەكەت قانا وسىنداي تولىق سيكلگە يە».
ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندىق پانەلدەردەن ەندىگى ەلىمىزدە 5 ەلەكتر ستانساسى تۇرعىزىلعان. ال كەلەر جىلى دۇنيەجۇزىندە ءبىزدىڭ كۇن باتارەيالارىنان سالىنعان 12 ستانسا ىسكە قوسىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
وسىلايشا، قازاق ەلى ءوز تاريحىندا تۇعىش رەت كۇننەن قۋات جياتىن ونىمدەرىن الەمگە ەكسپورتتاۋعا كىرىستى. اتاپ ايتقاندا، استراحاندا قازاقستاندىق كۇن باتارەيالارىمەن جۇمىس جاسايتىن ستانسا ىسكە كىرىسكەن ەكەن.
مەملەكەت جاڭعىراتىن قۋات كوزىن پايدالانۋعا، ماسەلەن، جەل قوندىرعىسىن ورناتۋعا بەل بۋعان جەكە ادامداردىڭ بارلىق شىعىندارىنىڭ 50 پايىزىن وتەيدى، بۇل زاڭدىق نورما ومىردە جۇزەگە اسا باستاپتى. بۇل اسىرەسە، الىس جايلاۋلارداعى وتانداستارىمىز ءۇشىن ۇلكەن يگىلىك بولسا كەرەك.
«وتەماقى الۋدىڭ شارتى بار: بۇل رەتتە جەكە پايدالانۋشىنىڭ ەلەكتر جەلىسىنە قوسىلۋعا مۇمكىندىگى جوق بولۋعا جانە 5 كيلوۆاتقا دەيىن وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ قوندىرعىسىن الۋعا ءتيىس. مۇنداي ءبىرىنشى قوندىرعىلاردى قاراعاندى جانە قىزىلوردا وبلىستارىنداعى فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار ساتىپ الدى.
ءبىزدىڭ جەرىمىز ۇلان-عايىر عوي، سول سەبەپتى ەلەكتر جەلىسىنەن 20 شاقىرىمنان الىس تۇراتىندار ءۇشىن بالامالى قۋات كوزدەرىن پايدالانۋ ارزانىراققا تۇسەدى. ياعني، سىم تارتىپ، ترانسفورماتور ورناتۋعا قاراعاندا، «لوكالدى ەنەرگيا جۇيەسىن» تۇرعىزۋ از قارجىنى تالاپ ەتەدى» دەگەن مينيستر بۇگىندە قازاقستاندا وسىنداي 50 جۇيە قولدانىسقا بەرىلگەندىگىن حابارلادى.
بۇعان دەيىن كۇن مەن جەلدەن وندىرىلەتىن قۋات قىمبات سانالاتىن، «قازىرگى كەزدە ونىڭ وزىندىك قۇنى تومەندەۋدە» . مينيسترلىك وسىلاردى ەندى «شارۋا قوجالىقتارى مەن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى، سونداي- اق شالعايداعى اۋىلداردى قۋاتپەن قامتۋدىڭ تاماشا جولى» دەپ قاراستىرىپ وتىرعان كورىنەدى.
«ەگەر ىرىلەرىنە توقتالار بولساق، اعىمداعى جاعداي بويىنشا قازاقستاندا 35 جاڭعىراتىن قۋات كوزىنىڭ وبەكتىسى بار، ولار جالپى العاندا 121 مەگاۆاتت ەنەرگيا وندىرەدى. جىل سوڭىنا دەيىن جالپى قۋاتتىلىعى 77 مەگاۆاتت بولاتىن 9 وبەكتىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە ەرەيمەنتاۋدا ورنالاسقان قازاقستانداعى ءبىرىنشى جەل ەلەكتر ستانساسى بار» دەدى ول. 2017 -جىلعا دەيىن تاعى 66 جقك وبەكتىسىن ىسكە قوسۋ جوسپاردا تۇر.
ءسوز سوڭىندا ۆ. شكولنيك بارلىق سەناتورلاردى ەنەرگەتيكا قۇرىلىمىن عانا ەمەس، وزدەرىنىڭ عاجايىپ كورىنىستەرى ارقىلى بۇكىل ەلدىڭ بەت- بەينەسىن وزگەرتەتىن بالامالى قۋات كوزدەرىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ قايتۋعا شاقىردى. «ەكسپو - 2017 كەزىندە نە كورسەتەمىز؟ مەن سىزدەردىڭ بارلىقتارىڭىزدى تاماشالاۋعا شاقىرامىن: ءبىز استانا جانىندا كۇن پانەلدەرىن شىعارۋ بويىنشا ءبىرىڭعاي تەحنولوگيالىق تىزبەكتىڭ ءتورتىنشى زاۋىتىن سالىپ شىقتىق، وسى زاۋىتتىڭ ءوزى- اق كۇن ەلەكتر ستانساسى بولىپ تابىلادى! بۇل - الەمدەگى وسىنداي ءبىرىنشى نىسان. ونى قازىردەن باستاپ كورسەتۋگە دايىنبىز!» دەگەن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بۇگىندە ونسىز دا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ماماندار كەلىپ، ونى قىزىقتاپ جاتقاندىعىن قوستى.
ايحان ءشارىپ
«ايقىن»
