جاسارىپ، جايناعان قىزىلوردا - فوتورەپورتاج

 قازىرگى گۇل كومكەرگەن قالانىڭ العاشقى اتاۋى قامىستى قالا ودان كەيىن - اقمەشىت، پەروۆسك بولىپ وزگەرتىلسە، كەڭەستەر ۇكىمەتىنىڭ ورناۋىمەن  قىزىل- وردا اتاۋىنا يە بولعان. نەگىزى قالانعانىنا ەكى عاسىرعا جۋىقتاعان شاھار 1925-1929 - جىلدارى قازاق ا ك س ر- ءىنىڭ تۇڭعىش استاناسى بولدى.

قالانىڭ جىل ساناۋى1820 - جىلى قوقان حاندىعى اقمەشىت بەكىنىسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ۋاقىتتان باستاۋ الادى.

1853 - جىلى 28 - شىلدەدە ياكۋب- بەكتىڭ قوقان اسكەرلەرى قورعاعان بەكىنىسكە گەنەرال ۆ. ا. پەروۆسكي باستاعان ورىس اسكەرلەرى شابۋىل جاساپ، جاۋلاپ الىپ، قالا اتاۋىن فورت- پەروۆسكي دەپ وزگەرتكەن.

قالا تاريحىنان كەيبىر دەرەكتەردى العا تارتساق، تومەندەگىدەي بوپ ءوربيدى.

1867 - جىلدان باستاپ سىرداريا وبلىسىنىڭ پەروۆسك ۋەزدىك قالاسى - سىرداريا ۋەزىنىڭ ورتالىعى. باستاۋىش مەكتەپتەر اشىلدى، كىرپىش زاۋىتى، جەل ديىرمەنى، ۇستاحانالار، دۇكەندەر ىسكە قوسىلدى.

1905 - جىلى ورىنبور- تاشكەنت تەمىرجولى پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن قالادا ۆوكزال مەن دەپو عيماراتى سالىندى. ونىڭ كەيبىر نىساندارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان.

 1917 - جىلعا دەيىن پەروۆسك شىعىس ارال ماڭىنداعى اكىمشىلىك- ساۋدا ورتالىعى جانە تەمىرجول ورتالىعى بولىپ كەلدى.

 1917 - جىلدىڭ 30 قازانىندا پەروۆسكىدە كەڭەس بيلىگى ورنادى. 1920 - جىلى قالاعا اقمەشىت اتاۋى قايتا بەرىلدى.

1925 - جىلى قىزىل- وردا بولىپ اۋىستى. 1925-1929 - جىلدارى ر ك ف س ر قۇرامىنداعى قازاق ا ك س ر- ءىنىڭ استاناسى بولدى.

1940 - جىلدارى ايماقتاعى حالىق سانى تۇتاسىمەن العاندا ( قىزىل- وردانى جەكە العاندا) ك س ر و- نىڭ ەۋروپالىق بولىگىنەن كەلگەن يمميگرانتتار (نەمىستەر جاۋلاپ العان ايماقتاردان كەلگەندەر؛ ساياسي قۋعىنعا ۇشىراعاندار؛ بالتىق جاعالاۋى مەن سولتۇستىك كاۆكازدان جەر اۋدارىلعان حالىقتار) ەسەبىنەن ايتارلىقتاي ءوستى.

قالا حالقى شامامەن 200 مىڭعا جۋىق ادامدى (ونىڭ ىشىندە %89 ى قازاقتار) قۇرادى. ورىستار (%5) ، كارىستەر (%3) ، نەمىستەر، شەشەندەر، وزبەكتەر، ۋكرايندىقتار، بەلارۋستار، ينگۋشتەر، گرەكتەر بولعان. بۇل كۇندەرى حالىق سانى 300 مىڭعا جاقىنداپ قالدى.

 1990 - جىلداردىڭ باسىندا باسقا حالىقتاردىڭ ەميگراتسياسى (نەگىزىنەن رەسەيگە، گەرمانياعا، گرەكياعا، ۋكرايناعا) باستالدى.

 1937-1952 - جىلدارى  قىزىلوردا ساياسي قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى جەر اۋداراتىن ءوڭىردىڭ بىرىنە اينالدى.

 ايتارلىقتاي ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار قاتارىندا تسەلليۋلوزا- كارتون، قۇرىلىس ماتەريالدارى، ءۇي قۇرىلىس كومبيناتى، اياقكيىم، تىگىن جانە تريكوتاج فابريكالارى، تاماق ونەركاسىبى بولعان.

 1980 - جىلدىڭ ورتاسىنان باستاپ ايماقتا مۇناي- گاز ءوندىرۋ بەلسەندى دامىپ كەلەدى: ءىرى كەنىش -  قىزىلوردادان سولتۇستىككە قاراي 180 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان قۇمكول. مۇندا «پەتروقازاقستان قۇمكول رەسورسيز» (بۇرىنعى "حارريكەين قۇمكول مۇناي") جانە "تورعاي پەترولەۋم" حالىقارالىق كومپانيالارى جۇمىس ىستەۋدە. سونداي- اق، «قازگەرمۇناي» ب ك ج ش س، «قۋاتاملونمۇناي»  ج ش س، «قور» ۇ ك، «سنپس- اي- دان مۇناي» ب ك جانە ت. ب. بار.

 قالادا كوپبەيىندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت (قورقىت اتا اتىنداعى قىزمۋ) ، اگرو- تەحنيكالىق، مەديتسينالىق جانە پەداگوگيكالىق كوللەدجدەر، ن. بەكەجانوۆ اتىنداعى  قىزىلوردا وبلىستىق مۋزىكالىق- دراما تەاترى، تاريح- ولكەتانۋ مۇراجايى بار.

 سوڭعى جىلدار بەدەرىندە قالا ادام تانىماستاي وزگەرىپ، كوشەلەرى كەڭەيتىلىپ قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ جاتىر. مەملەكەتتىك «قولجەتىمدى باسپانا» باعدارلاماسى اياسىندا كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر جۇزدەپ سالىنۋدا. سونداي- اق، الەۋمەتتىك ماڭىزى بار مەديتسينالىق، ويىن- ساۋىق جانە بيزنەس ورتالىقتاردىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا جاڭا وبلىستىق اكىمدىك عيماراتى سەكىلدى الىستان كوز تارتاتىن اسەم نىساندار از ەمەس. تاياۋ بولاشاقتا سىرداريانىڭ سول جاعالاۋىنان شىعىستىق ۇلگىدەگى 90 مىڭ تۇرعىنعا ارنالعان جاڭا قالا سالۋ جوسپاردا تۇر. قالا اۋماعى جاعىنان دا كۇن ساناپ كەرەگەسىن كەڭەيتىپ كەلەدى. سىرعا ات باسىن بۇرعان شەتەلدىكتەر جەر كىندىگى بايقوڭىرعا نازار اۋدارعانىمەن باس شاھار  قىزىلورداعا سوقپاي كەتپەيدى. ەلباسىنىڭ ءوزى «سىر الاشتىڭ اناسى» دەگەن ءوڭىردىڭ باس قالاسى  قىزىلوردا بۇگىندە زامانا تالابىنا ساي وسىلايشا دامۋ ۇستىندە.

قىزىلوردا كورىنىستەر

جاڭارىپ، جايناعان قىزىلوردا!

قىزىلوردا ءتۇن قۇشاعىندا.

گۇل كومكەرگەن سىردىڭ باس شاھارى.

تامىلجىعان تامىزداعى قالا

اۋماعى ون شاقتى گەكتاردان اساتىن تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياباعىندا جەمىس اعاشتارىمەن قاتار گۇلدىڭ دە ءتۇر- ءتۇرى وسەدى

 گۇلدەر گۇلدەر

جاسىل- جەلەككە ورانعان قالا

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆ اتىنداعى ساياباق

قورقىت - اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى

وبلىستىق سوتتار ءۇيى عيماراتى

سۇلتان بەيبارىس كوشەسى
 

  اۆتور: ەلۋباي اۋەزوۆ 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى