قۇنانباي مەشىتىنىڭ قۇپياسى نەدە؟
- بۇ قارقارالى كورمەگەن ساۋلەت قوي... - دەسىپ، بۋراحان، تولەپبەردىلەر دە سۇيسىنە سويلەيدى...
اباي قارقارالىعا كەلگەلى «مەشىت» دەگەن ءسوزدى اكەسىنىڭ اۋزىنان دا جانە باسقا اتقامىنەرلەردىڭ اۋزىنان دا كوپ- كوپ ەسىتەتىن. اكەسىنىڭ اتاق، ابىرويىن وسىنداي كوپ اۋزىنا قاتتى جايىپ بارا جاتقان سول مەشىت ءجونى ەكەنىن دە جاقسى بىلەدى. قۇنانباي وتكەن جازدان بەرى بۇل اتىراپتاعى ەڭ ءبىرىنشى مەشىتتى وسى قارقارالى قالاسىنا ءوز ءامىر- قۇدىرەتىمەن سالعىزىپ جاتقان. سول مەشىت بۇگىن ابدەن بىتپەك ەدى. قالا ىشىندەگى مولدا، قالپە اتاۋلى، ەل ىشىندەگى اتقامىنەر قارت- قاريا اتاۋلى مەشىت سالعىزعانى ءۇشىن قۇنانبايدى شىنىمەن كوپ دارىپتەيتىن.
قۇنانبايعا ەكى كۇن بۇرىن كەلىپ كەتكەن قازاعۋار يمام، مولدا حاسەن
ساراتاي دا: «قارادان حان تۋعان ءوزىڭسىڭ... ءماسجىدتىڭ كالام شاريفتەگى ءبىر ءيسمى - ءبايتوللا... حۇداي تاباراكا ۋا تاعالانىڭ ءۇيى... ونى نادان قاۋىم قاراڭعى ساحارا ورتاسىنا سالعان سەن، يەڭنىڭ سۇيگەن قۇلىنىڭ ءبىرى بولارسىڭ. ىنشا اللا... - دەپ، كوپ اتقامىنەر، ستارشىن، ۇلىقتار الدىندا العىس ايتىپ، فاتيحا بەرىپ ەدى... » .
ءيا، قارقارالى ءوڭىرىن كورمەگەن قازاقتىڭ ءبارى بۇل مەشىتپەن «اباي جولى» رومان- ەپوپەياسى ارقىلى الدەقاشان تانىسىپ قويعان. سول اڭىز- مەشىتتىڭ تابالدىرىعىنان ءبىز دە اتتادىق. ءىشى- سىرتى ەرتەگىدەگى سارايلاردى ەلەستەتەتىن مەشىت اعاشتان سالىنعان. ىشكى قابىرعالارى دا اعاش، ياعني، جىڭىشكەلەپ تىلىنگەن تاقتايشالار. ءبىراق قۇرىلىسى ەلىمىزدەگى وزگە مەشىتتەردەن ەرەكشە، شىركەۋلەرگە ۇقساستىق بار: بۇل قۇرىلىسشىلاردىڭ وزگە ءدىن ادامى بولعاندىعىنان بولار دەپ توپشىلادىق. مەشىتتىڭ ىشىندە تىلسىم سىر بارداي. ءوز- وزىڭنەن وي تۇڭعيىعىنا سۇڭگىپ، وتكەن زامانعا ساپار شەككەندەي بولاسىڭ. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا، قۇنانباي مەشىتىندە ەرەكشە قۇدىرەت بار.
قارقارالى ۋەزىنە 1849 - جىلى اعا سۇلتان بولىپ سايلانعان قۇنانباي مەشىت قۇرىلىسىنا دايىندىقتى 1847 - جىلدان باستاپ قولعا العان دەسەدى. قۇرىلىسقا پايدالانىلعان قاراعايلار كەسىلىپ، ءسولى اعىزىلىپ، قاڭسىتىلعان كورىنەدى. مەشىت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا، يماندىلىق ورداسىنىڭ قۇرىلىسىنا ۋەزدەگى 16 بولىس ەل تۇگەل كومەكتەسىپتى. قۇنانباي قاجى ءار كەلگەن كومەكتى تىزىمدەپ، قۇجاتتاپ، مورىمەن بەكىتكەن دەيدى. وسى قۇجاتتار قازىر جەرگىلىكتى مۋزەيلەردىڭ بىرىندە ساقتاۋلى ەكەن.
قارقارالىدا ءجۇرىپ مەشىت تۋرالى قىزىقتى اڭگىمەلەر ەستىدىك. ال نازەركە جۇماباي اتتى زامانداسىمىز جازعان مىنا ءبىر دەرەك كوڭىلىمىزدى ەرەكشە اۋداردى.
1924 - جىلى تاركىلەۋدىڭ العاشقى كەزدەرىندە قارقارالىعا كەلگەن بەلسەندىلەر: «مۇنىڭ مۇناراسىن قۇلاتۋ كەرەك، كەڭسە قىلامىز!» - دەپ، مەشىتتى كەڭسەگە لايىقتاۋعا تىرىسادى. الگى بەلسەندىلەر قاسيەتتى ورىننىڭ مۇناراسىن كىم قۇلاتادى دەپ تۇرعاندا، ارالارىنان يماش دەگەن كىسى: «مەن قۇلاتامىن، وندا تۇرعان نە بار؟ » - دەپ، اعاش مەشىتتىڭ ۇستىنە جۇگىرىپ شىققان كەزدە، قولىنان بالتاسى ۇشىپ كەتىپ، اياعى تايىپ قۇلاپ، سول جەردە مەرت بولىپتى. بۇل قۇدىرەتكە تۇسىنە الماعان بەلسەندىلەر: «مىناۋ جانسىز ءۇي قاراپتان قاراپ ءبىزدىڭ ءبىر كىسىمىزدى ءولتىردى» ، - دەپ، مەشىتتى ورتەپ جىبەرمەكشى دە بولعان. قاسيەتتى ءۇيدىڭ ەسىگىنىڭ الدى تۇگەلدەي قورشالعان تال شارباق بولعان ەكەن، سونىڭ ءبارىن ءۇيىپ، كىل اعاشتان سالىنعان مەشىتتىڭ شىعىس جاق شەتىنەن ءورت قويىپتى. سول ۋاقىتتا تالدىڭ ءوزى عانا جانىپ، مەشىتتىڭ ىرگەسىنە وت دارىماپتى. جاي عانا سىرتىن قارا كۇيە شالىپ، سىرلاپ قويعانداي بولىپ قالعان ەكەن. ىزالانعان بەلسەندىلەر وتتى ەندى باتىس جاق شەتىنەن قويىپ، ورتەمەكشى بولعاندا، سول جەردە جۇرگەن ادامداردىڭ بىرەۋىنىڭ كوزىنە جاعىمسىز ەلەستەر كورىنسە، ەندى بىرەۋىنىڭ جانارىنا شوق ءتۇسىپ ابدەن تيتىقتاتىپتى دەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن ۇلكەندەر. سونىمەن قاتار، دىنگە قارسى بولعان كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قۇنانباي قاجى مەشىتىنىڭ ايشىعىن اتىپ تۇسىرىڭدەر دەگەن بۇيرىق تا بولادى. ءبىراز كىسىلەر ايشىقتى نىساناعا الىپ اتقانىمەن، وقتارى دارىمايدى. سودان ءبىر كىسىنىڭ وعى مەشىت مۇناراسىنا ءدوپ ءتيىپ، ايشىق جەرگە قۇلاپ تۇسەدى. ال اتقان كىسى سول جەردە دوپ سەكىلدى دومالاپ، جان تاپسىرىپتى. ەستەرى شىققان بەلسەندىلەر باستاپقى ويلارىنان باس تارتىپ، مەشىتتى جاۋىپ قويىپ، وزدەرى كەتىپ قالىپتى.
ەشكىمدى جولاتپاي، ەسىك- تەرەزەسىنىڭ بارلىعىن جاپتىرىپ تاستاپتى. سودان 1941 -جىلعا دەيىن جابىق تۇرعان. كەيىن ۇلى وتان سوعىسى باستالعان كەزدە سوعىس زاردابىن تارتقان باۋىرلارىمىز ۋكراينا، بەلورۋسسيا، زاكاۆكازە سياقتى شەت مەملەكەتتەردەن كەلىپ، وسى جەردى جاتاقحانا رەتىندە تۇراق ەتىپتى. ءبىراق ولار بۇل جەردە كوپ تۇراقتاي الماعان. ءبىرىنشى كۇنى شارشاپ كەلەدى. ەكىنشى كۇنى اسا ەشتەڭەنى بايقامايدى. باس- اياعى ەكى قونىپ، ءۇشىنشى كۇنى مازالارى قاشا باستايدى. قولدارىنا سومكەلەرىن ۇستاپ الىپ، ەسىكتىڭ الدىندا ءۇرپيىسىپ وتىرعاندارىن كورىپ: «نەگە ىشىنە كىرمەيسىڭدەر، جاتپايسىڭدار؟ - دەپ سۇراسا: «بۇل ءبىر مازاسىز ناشار ءۇي ەكەن، ىشىنە كىرىپ جاتۋعا بولمايدى، مازا بەرمەيدى، تىنىشتىق جوق!» - دەپ رەنىشتەرىن ءبىلدىرىپتى. 1991 - جىلعا دەيىن بۇل جەر ءار ءتۇرلى قويمالار قىزمەتىن دە اتقارىپتى. ودان سوڭ كىتاپحانا، كەيىن پيونەرلەر ءۇيى بولادى. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا، مەشىت قويما بولىپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە تۇرعىندار تالاي تىلسىمنىڭ كۋاسى بولعان ەكەن. كەشكىلىك كۇللى قويمانىڭ ءىشىن تاپ- تۇيناقتاي ەتىپ جيناپ، تاڭەرتەڭگىسىن كەلسە، رەتتەپ كەتكەن كۇرىش، قاراقۇمىق سياقتى كوپتەگەن ءداندى داقىلدار ءبىر- بىرىنە ارالاسىپ، قاپتاردىڭ ورىندارى قوزعالىپ، بەيبەرەكەت شاشىلىپ جاتاتىن دا جايتتار ءجيى قايتالانادى. باسىندا بۇل بەيبەرەكەتتىكتى كۇزەتشىلەردەن كورگەن. سودان قانشاما سەنىمدى ادامدار كەلىپ، تۇنىمەن كۇزەتەدى. الايدا ەشكىم ەشتەڭەنى ۇرلامايدى، تەك تاڭەرتەڭ بارلىعى ءبىر- بىرىمەن ارالاسىپ، قويمانىڭ ءىشى ىبىرسىپ شاشىلىپ جاتادى. كەيىننەن مۇنداي جاعداي مەشىت كىتاپحانا بولىپ تۇرعان ۋاقىتتا دا قايتالانادى. ىرگەدەگى سورەلەرگە رەتتەستىرىپ جيناپ كەتكەن كىتاپتار تاڭەرتەڭ ورتادا ءۇيىلىپ جاتاتىن كورىنەدى. سونداي- اق، قاسيەتتى ورىن پيونەرلەر ۇيىنە اينالعاندا دا، كەشكىسىن قالدىرىپ كەتكەن بارابان، گورن سياقتى ساز اسپاپتارى تۇنىمەن سىرناي تارتىپ، كۇزەتشىلەردىڭ زارەلەرىن الىپتى. اقىرىندا بيلىك باسىنداعىلار مەشىتتى جاۋىپ تىنادى...
1991 - جىلدان باستاپ قايتادان ازان ءۇنىن اسپانداتقان قاسيەتتى وردا بۇگىندە مەملەكەت قورعاۋىندا.
اۆتور: جانارگۇل قادىروۆا
«الاش ايناسى»
