المازبەك اتامبايەۆ: ءبىز تاۋەلسىز ەلدەرمىز، ءبىراق تاريحىمىز ورتاق، قانىمىز ءبىر
باۋىرلاس ەلدىڭ باسشىسىنا «قازاقپارات» حالىقارالىق اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى دە ءوز ساۋالدارىن قويعان بولاتىن.
- المازبەك شارشەن ۇلى، قىرعىزستان كەدەندىك وداقتىڭ قۇرامىنا كىرگەلى تۇر. بۇل اتاۋلى وقيعادان ءسىز نە كۇتەسىز ؟
- بىزدە باسقا بالاما باعىت جوق دەپ ويلايمىن. مىندەتتى تۇردە ءبىز باۋىرلاس قازاقستان جانە رەسەي ەلدەرىمەن ءبىر وداقتا بولۋىمىز كەرەك. ەۋرازيالىق وداق اياسىندا پرەزيدەنتتەرمەن كەزدەسۋلەردە مەن كەزىندە ورىس، قازاق، قىرعىز جانە باسقا دا حالىقتاردىڭ تەرريتورياسى، تاريحى ورتاق بولعانىن ۇنەمى ايتىپ وتىرامىن. بىلەتىن شىعارسىز، تاريحتا الدىمەن تۇركى قاعاناتى، سوسىن ۇيعىر قاعاناتى، ودان كەيىن قىرعىز قاعاناتى، «التىن وردا» ، رەسەي يمپەرياسى - كەڭەس وداعى بولدى. ياعني بىزدە قاشاندا ورتاق تەرريتوريا بولىپ كەلدى. قىسقاسى، ورتاق تاريحىمىزعا تەرەڭدەي بويلاعان تامىرلارىمىز بىتە قايناسىپ جاتىر، سوندىقتان بىزگە بولاشاقتا بىرگە بولۋدى قۇدايدىڭ ءوزى جازعان.. . ارينە، ءبىز - تاۋەلسىز ەلدەرمىز، جانە سونداي بولىپ قالا بەرەمىز ، ءبىراق تاريحىمىز ورتاق، قانىمىز ءبىر، وسىنى ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك!.
سوندىقتان ءبىز بۇگىنگى كۇنىمىزبەن شەكتەلمەي، وتكەندى جادىمىزدا ساقتاپ ، بولاشاق تۋرالى ويلاۋىمىز كەرەك ەكەنىنە سەنىمدىمىن. ەلدەر توپتاسىپ، ەكونوميكالىق وداقتارعا بىرىگىپ جاتقان مىنا جاھاندانۋ زامانىندا ءبىز دە ءبىر كوماندادا بولۋىمىز قاجەت .
- المازبەك شارشەن ۇلى، اعىمداعى جىلى قىرعىزستان دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىندارىن وتكىزدى، بۇل حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان تۇركى ەلدەرىنىڭ بىرىگۋگە دەگەن ۇمتىلىسى رەتىندە باعالانعان بولاتىن. قىرعىزستان بولاشاقتا تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەنيەتارالىق ديالوگىن نىعايتۋعا، رۋحاني مۇراسىن ساقتاۋعا باعىتتالعان بۇل يگى ءداستۇردى ودان ءارى جالعاستىرا ما؟
- وسىنداي فورۋمدى وتكىزۋ بىرەگەي يدەيا بولدى. بۇل وتە ماڭىزدى. ويتكەنى، كوپتەگەن تاريحي كىتاپتاردا كوشپەندىلەر تەرىس سيپاتتا بەينەلەنىپ، ۆارۆارلار، قىرىپ - جويۋشىلار رەتىندە كورسەتىلىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. شىن مانىسىندە، كوشپەلى حالىقتار كوپتەگەن وركەنيەتتەردىڭ نەگىزىن قالادى. عاسىرلار بويى ساقتالعان كوپتەگەن تاماشا داستۇرلەر بار - مىسالى، دالا حالقىنىڭ قوناقجايلىلىعى، ونى بۇزعان ادام اجال قۇشۋى مۇمكىن ەدى. كوشپەلى حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمىنا دوستىق ىقىلاس پەن اشىقتىق سەكىلدى قاسيەتتەر ءتان، ولار پايداكۇنەمدىككە تالپىنبايدى. ءبىز وسىنى كورسەتكىمىز كەلەدى. كەيبىر وتىرىقشى حالىقتارعا قاراعاندا كوشپەندىلەردىڭ جازۋلارى بۇرىنىراق پايدا بولعان. قولى شەبەر قىر ادامىنىڭ ەجەلدەن اينالىسقان مەتالداردى وندەۋ ءىسىن دە ايتا كەتۋگە بولادى. بىزگە كوشپەندىلەردە ەشتەڭە بولماعانىن ايتىپ، سەندىرگىسى كەلدى. شىن مانىسىندە، مەملەكەتتى باسقارۋ ءىسىنىڭ العاشقى تاجىريبەسى، اسكەري ونەر ءداستۇرى جانە تاعى باسقالارىنىڭ نەگىزىن كوشپەلى حالىقتار سالعان، سونىڭ ىشىندە شىڭعىس حان يمپەرياسىن اتاپ وتۋگە بولادى...
مۇنىڭ ءبارى جۇيەلەنىپ، دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىندارىن وتكىزۋ يدەياسىنا تۇرتكى بولدى. بۇل ءتىپتى بەلگىلى ساياساتكەرلەردى دە بەي- جاي قالدىرمادى. ماعان ازيا وليمپيادالىق كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى شەيح احماد ءال- فاحاد ءال- ساباح كەلىپ، جوبانى ءوزى قارجىلاندىرۋعا دايىن ەكەنىن ايتىپ، دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىندارىنىڭ شتاب- پاتەرىن كۋۆەيتتە قۇرۋدى ۇسىنعان ەدى. الايدا مەن، بۇل تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ ءتورت پرەزيدەنتىنىڭ ۇجىمدىق يدەياسى ەكەنىن، ءوز بەتىمشە ماسەلەنى شەشە المايتىنىمدى ايتتىم. كەلەسى 2015-2016 - جىلعى ويىنداردى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتكىزگىمىز كەلگەن، الايدا كەلەشەكتە ول تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ ءارقايسىندا كەزەكتەسىپ ۇيىمداستىرىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. قازاقستاننىڭ دا، بۇدان بۇرىن ايتىپ وتكەنىمدەي، التىن وردانىڭ تىكەلەي مۇراگەرلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ويىنداردى ءوز ەلىندە وتكىزۋگە تولىقتاي قۇقىعى بار. رەسەيدە دە كوشپەندى حالىق وكىلدەرى از ەمەس، اتاپ ايتساق - تاتارلار، باشقۇرتار، التايلىقتار حاكاستار، ۋدمۋرتتار جانە ت. ب. ۇلتتار جەتەرلىك. بۇل ويىنداردى اراب ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى دە ءوز ەلدەرىندە وتكىزۋگە قۇلشىنىپ وتىر، مۇنىڭ ءبارى قۇپتايتىن ماسەلە. دەگەنمەن، ءبىرىنشى كەزەكتە، بۇل يدەياعا باستاما بىلدىرگەن تۇركى تىلدەس ەلدەر بولاتىن، سوندىقتان دا بۇل ءداستۇردى قازاقستان، تۇركيا، ازەربايجان، تۇركىمەنستان سياقتى ەلدەر كەزەكتەسىپ جالعاستىرۋى قاجەت.
- المازبەك شارشەن ۇلى، ەكى ريەۆوليۋتسيالىق كوكتەم قىرعىزستاننىڭ الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋىنا ەلەۋلى اسەر ەتكەنى جاسىرىن ەمەس. تاياۋ ارادا مۇنداي وقيعا قايتالانۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار ما ؟
- ريەۆوليۋتسياعا تۇرتكى بولاتىن دا، ونىڭ نەگىزگى سەبەبى دە بيلىكتەن تۋىندايدى. حالقىن ەمەس، قارا باسىنىڭ پايداسىن ويلاعان بيلىك حالىقتى اشىندىرادى، ارتى حالىقتىڭ كوتەرىلۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى. ۋكرايناداعى، اراب ەلدەرىندەگى، قىرعىزستانداعى - قاي ريەۆوليۋتسيانى الساق تا، بيلىكتىڭ ءوز ارەكەتىنەن باستاۋ الادى.
بۇعان اشىق تۇردە جاۋاپ بەرە الامىن، قىرعىزستان بيلىگى ەندى قايتىپ مۇنداي جاعدايعا جول بەرمەيدى. پرەزيدەنت اتامبايەۆتىڭ وتباسى مەن ونىڭ جاقىندارى ساياساتقا دا، قانداي دا ءبىر ەكونوميكا سالاسىنا دا ارالاسپايدى. ەگەر ولاردىڭ اراسىندا قايسىبىرى زاڭدى بۇزاتىن بولسا، قاتاڭ تۇردە جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىن بولادى.
بىزدە ريەۆوليۋتسيا ەكى رەت بولدى. بۇل ماقتاناتىن جاعداي ەمەس. ءبىز قىرعىزستاندا مۇنداي وقيعانىڭ قايتالانباۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايمىز. بۇل قىرعىزستاننىڭ بارلىق زاڭدارى مەن باعدارلامالارىندا كوزدەلگەن.
فيزيكا مەن مەحانيكادا - «اقىماقتاردان قورعانۋ» تۇسىنىگى بار. ساياسات تا سوندايلاردان قورعالۋى ءتيىس. وسىنىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزەمىز ارينە، سونىمەن بىرگە كەز كەلگەن بيلىكتىڭ كۇشى - حالىقتىڭ سەنىمىندە بولاتىنىن ەسكەرىپ، ارەكەت ەتەمىز.
بيلىك باسىندا ساناسىزدار وتىرسا، ولاردى اۆتومات تا، زەڭبىرەك تە، تانكى دە قۇتقارا المايدى. حالىقتىڭ سەنىمى عانا قۇتقارادى. جاراتقان سىزدەرگە قازاقستاننىڭ عانا ەمەس، كۇللى الەمنىڭ كوشباسشىلارىنىڭ بىرىنە اينالعان پرەزيدەنتتى ءناسىپ ەتتى.
