ۇلتتىق ىدىس-اياقتار ۇمىتىلىپ كەتپەي مە؟
تارەلكەڭىز رەسەيدىكى، كەسەڭىز بەلگيانىكى، «تاماق تاسىمالداۋشى» - قاسىعىڭىز قىتايدىكى، ساماۋرىنىڭىز رەسەيدىكى. كەزىندە تايقازان جاساعان اتالارىمىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى قاسىق تا شىعارا الماي وتىرعانىنا قارنىڭ اشادى وسىندايدا. التىنمەن اپتالىپ، كۇمىسپەن كۇپتەلگەن نەبىر ىدىس-اياقتار داستارحانىمىزدىڭ تورىنەن ورىن العانى راس.
قۇدالىق كۇتۋگە ارنالعان توپتاما ىدىستاردىڭ باعاسى ءتىپتى ميلليون تەڭگەدەن اسىپ جىعىلاتىنى بار. سۆاروۆ تاستارىمەن ورنەكتەلگەن، كوزدىڭ جاۋىن الارداي جالت-جۇلت ەتكەن سول ىدىس-اياقتاردىڭ توركىنى قازاقستان ەمەس. تەڭىز اسىپ، تاۋ اسىپ شەتەلدەن كەلەدى. جاپوندىق، گەرمانيالىق، بەلگيالىق ىدىستار بۇگىندە توردەن ورىن بەرمەيتىن بولعان.
ۇياتتى قوناعىنا قاشاندا اسەم ىدىسپەن اس ۇسىنۋدى ۇناتاتىن ۇلتىمىز ءۇشىن ارينە جارقىراعان دۇنيە كەرەك. ال ۇلتتىق جارقىراۋىق ىدىس تاباقتار وزىمىزدە وندىرىلمەيتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتەن دە وزگەگە وڭەشىمىزدى سوزۋعا ءماجبۇرمىز. جات جۇرتتىڭ تاباعىنا تەلمىرۋلىمىز. ۇلتتىق ىدىس-اياقتارىمىز قايدا كەتكەن دەپ اسان قايعىنىڭ زارىن قاعۋعا دا بولماس.
بۇگىندە اعاشتان ويىپ جاسالىنعان استاۋلار سانگە ەنە باستادى. قىمىز ىشەتىن اعاش اياقتار، اعاش قاسىقتار دا ساتىلىمعا شىقتى. ءبىراق ولاردىڭ باسىم بولىگى كورمەگە قويۋعا ارنالعان. ال ءبىردى ەكىلى ساتىپ الۋعا نيەت ەتكەندەر بولسا باعاسى ۋداي قىمبات. ءبىر استاۋىڭىز كەمى 15 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ، 75 مىڭ تەڭگەگە ءبىراق جەتەدى. مۇنداي باعاعا ىدىس ساتىپ الاتىنداي ەلدىڭ ءبارى شىلقىعان باي ەمەس. دەمەك قولدان جاسالعان، ەكسكليۋزيۆتى ىدىستار تەك قالتاسى قالىڭدارعا عانا ارنالعان...
قولونەر شەبەرلەرىنىڭ بۇگىندە ۇلتتىق ىدىس-اياققا قىزىعۋشىلار سانى ارتىپ كەلەدى دەگەن اقجولتاي حابارى قۋانتىپ تاستادى. راسىندا بۇگىندە قوناعى ۇزىلمەيتىن، تويحاناسى كوپ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى تويلاردا استاۋمەن ەت تارتۋ «موداعا» اينالدى. قازاقى ەتكە ارنالعان ۇلكەن استاۋلارىڭىز راسىندا اسەم-اق. اعاشتان ويىپ جاسالىنعان، ويۋ-ورنەگى كوزدى اربايتىن مۇنداي استاۋلاردى جاسايتىن شەبەرلەر از راسىندا.
«اعاشى كوپ ەل ويىپ جاسايدى، اعاشى جوق ەل جونىپ جاسايدى» دەگەندەي ونىڭ ۇستىنە بۇل استاۋعا جارايتىن اعاش تا تابىلا بەرمەيدى. ەگەر وسى سالادا باسەكەلەستىك بولسا ارينە، باعا دا تۇسەر ەدى...
تاسقا باسىلعان تاريحىمىزدان بىلەتىنىمىز، قازاقتىڭ كۇنبە كۇن قولداناتىن ىدىس-اياقتارى اعاشتان جاسالعان توستاعاندار، تاباقتار، استاۋلار، وجاۋلار، قاسىقتار، جەز قۇماندار، تەرىدەن جاسالعان تورسىقتار بولعان. اعاشتان جاسالعاندارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدانىستان شىقپاعانىمەن جەزدەن، تەرىدەن جاسالعاندارى جەتكەن جوق. بولعان كۇننىڭ وزىندە دە ولار مۋزەيلەردىڭ تورىندە تۇر.
ماسەلەن، قىمىزعا ارنالعان تەرىدەن تىگىلگەن سابا مەن مەس بۇگىندە قىمىز بيزنەسىمەن اينالىساتىن اۋىلداردا اراگىدىك بولسا دا بار. وسى سابانىڭ دا ءتۇر-تۇرگە بولىنەتىنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. مىسالى، «بەس بيەنىڭ ساباسى»، «تاي جۇزگەن» دەگەن ەكى ءتۇرى بولعان. سۇيرەتپە اتتىسىن قىمىز اشىتۋ ءۇشىن اق تۇيەنىڭ مويىن تەرىسىنەن تىككەن.
قوناق كۇتۋدىڭ ءمانىسىن بىلەتىن قازەكەم قۇرمەتتى مەيمانىنا قىمىزدى مەس پەن سۇيرەتپەدەن قۇيۋدى اسا ۇلكەن ايىپ كورگەن. سوندىقتان دا تەك سابادان عانا قۇيىپ بەرگەن. وسىدان كەيىن اقسۇيەك قاۋىمىنىڭ مانەرىنەن حابارى بولماعان دەپ ايتىپ كورىڭىز... بۇگىندە كادەسىي رەتىندە جاسالىپ جۇرگەن تورسىقتاردىڭ نەشە الۋانى بار. ونى ەكسكليۋزيۆتى ۇلتتىق قولونەردىڭ قايتالانباس ۇلگىسى دەۋگە دە بولادى.
مۇنداي ىدىستى وزگە حالىقتاردىڭ ۇلتتىق ىدىس اياق كوللەكتسياسىنان تابا المايسىز. تەك بىزدە عانا بار. سابا اياق، پىسپەك، استاۋ، تاباق، تەگەنە، شارا اياق، توستاعان، وجاۋ، قاسىق، كۇبى، اعاش شەلەك، كەلى، كەلساپ دەگەندەرىڭ بۇگىندە تاريح پاراقتارىندا عانا بار.
اتا-بابالارىمىزدىڭ كۇمىس ىدىس اياقتاردى دا قولدان جاساعانى بەلگىلى. كۇمىستىڭ ادام اعزاسىنا پايداسى زور ەكەنىن بىلگەن حالقىمىز كۇمىس ىدىستان تاماق ءىشىپ، كۇمىس اشەكەيلەر تاققان. ونىڭ ءبارىن ارينە، رەسەيدەن الدىرىپ وتىرعان. ەڭ العاشقى كۇمىس ىدىستار سەرۆيزى 1711-جىلى I پەتردىڭ جارلىعىمەن ارنايى قارۋ جاراق پالاتاسىندا جاسالعان ەكەن. جاڭگىر حان ومىردەن وزعاننان كەيىن ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ارنايى ادامدار جىبەرىپ حان ءۇيىنىڭ تۇتىنعان زاتتارىن تىزىمگە العان.
ولاردىڭ كوبىسى كۇمىس ىدىس- اياقتار بولعان. I پەتر پاتشانىڭ تۇسىندا فايانس ىدىستارىن شىعاراتىن يمپەراتورلىق زاۋىت قۇرىلادى. وسىلايشا ىدىس-اياق ءداۋىرى باستالادى. اتاعى الىسقا كەتكەن گاردنەر- كۋزنەتسوۆ زاۋىتى 250 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. مۇندا 1766-جىلى فارفور شىعاراتىن ورىستىڭ تۇڭعىش جەكە كاسىپورنى قۇرىلعان.
قازاقستاندا فارفور، فايانس ىدىستارىن اقمولا وبلىسىنداعى «سەلفار» ا ق فارفور زاۋىتى مەن قاپشاعاي فارفور زاۋىتى شىعارادى. بۇل زاۋىتتاردا شىعىستىق ۇلگىدەگى شىنى-اياقتار، تاباقتار، قۇماندار، كەسەلەر، كوفە سەرۆيزدەرى شىعارىلادى. ورال قالاسىندا وتكەن عاسىردىڭ 70- جىلدارى قىشتان ىدىس جاساپ شىعارتىن كاسىپورىن جۇمىس ىستەگەن. بۇگىنگى كۇنى پلاستماسسادان جاسالعان تاباقتار شىعاراتىن «پلاستيك» زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى. وزگە ايماقتاردا دا ىدىس- اياق الەمىنە ۇلەس قوسىپ وتىرعان شاعىن- شاعىن عانا سەحتار جۇمىس ىستەيدى. الايدا ولاردىڭ ءونىمى شەتەلدىك تاسقىننىڭ استىندا قالىپ وتىر.
ال ءشايدى باپتاپ قايناتاتىن ساماۋرىن شىركىن دە رەسەيدىڭ تۋلا قالاسىنان اكەلىنەدى. بۇگىندە ەڭ ارزانى 10 مىڭنان باستالاتىن ساماۋرىنىڭىز دا وڭايلىقپەن قولعا تۇسپەيتىن بولعان. تەك ساماۋرىن شىعاراتىن رەسەيلىك «شتامپ» زاۋىتى جىل سايىن 1,5 ميلليوننان استام ءونىمىن ەكسپورتتايدى ەكەن. دەمەك قانشاما قارجى وزگەنىڭ قازانىن قومپايتۋدا دەگەن ءسوز... يمپورتتىق ءونىم وكشەلەپ تۇرعان شاقتا بۇل سالاعا تىڭنان تۇرەن سالاتىن ادام تابىلمايدى-اۋ.. . تەك استاۋ جاسايتىن قولونەر شەبەرلەرى بولماسا. الدە وعان دا شۇكىر دەيمىز بە؟..
ءىزالى ناۋرىزبايەۆ، «مۇرا» ۇلتتىق ونەر سالونىنىڭ ديرەكتورى
- بۇگىندە راسىندا قولدان جاسالعان ۇلتتىق ىدىس- اياقتارعا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە اسىرەسە اعاشتان ويىپ جاسالعان استاۋلارعا تاپسىرىس بەرەتىندەر كوپ. باعاسى قىمبات بولعانىمەن الۋشىلار بارشىلىق. استاۋدىڭ ويۋ-ورنەك سالىنعانى دا، لاكتالعانى دا بار. الارمان ءوزىنىڭ تالعامىنا ساي كەلگەنىن ساتىپ الادى. تاپسىرىستى كوبەيتىپ وتىرعاندار اسىرەسە ۇلتتىق ناقىشتا بەزەندىرىلگەن مەيرامحانا، ءدامحانالار. تويحانا يەلەرى دە بۇگىندە كوپتەپ ساتىپ الۋدا. وسىلايشا قولونەر شەبەرلەرىنىڭ جۇمىسى كوبەيىپ وتىرعانى قۋانتادى. قانداستارىمىزدىڭ ۇلتتىق قولونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارقاسىندا بابادان بالاعا بەرىلىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق ۇستىنىمىز ۇمىتىلمايدى دەپ ويلايمىن.
باقىتنۇر جۇماش
«الاش ايناسى»
