جالاقىنىڭ وسكەنى ءتيىمدى ما، باعانىڭ تۇسكەنى ءتيىمدى ما؟
ال ەندى بىرەۋلەر «جالاقىم كوبەيىپ، بالا-شاعامنىڭ ءناپاقاسى ارتادى، سونىڭ ارقاسىندا كۇنكورىسىم جاقسارادى» دەپ سەنەدى.
الداعى 2015-جىلدان وسىنداي وڭدى جاڭالىقتاردى كۇتۋ دە زاڭدىلىق. بۇل بارىنەن بۇرىن قىزمەتى 1- قاڭتاردان باستالاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ءوز جۇمىسىن باستاۋىنا بايلانىستى. مۇنى قاراپايىم جاندار ەمەس، تاياۋدا عانا بىرىگىپ، قازىر دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى اتالاتىن ۇلكەن مينيسترلىكتىڭ باسشىسى تامارا دۇيسەنوۆا حانىم دا ايتىپ وتىر. ول جۋىردا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قازاقستاندىق قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىنىڭ وسۋىنە اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
«ولاردا (رەسەي فەدەراتسياسى مەن بەلارۋس رەسپۋبليكاسىندا) جالاقى دەڭگەيى جوعارى جانە بۇل ءتىپتى كەي تۇستاردا عالىمداردىڭ شەتكە كوشۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ جالاقىلارىن كوتەرۋ ارقىلى ءبىزدىڭ نارىعىمىزعا دا اسەر ەتەدى» دەدى مينيستر، جۋرناليستەردىڭ «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جۇمىس ىستەي باستاۋىمەن ميگرانتتار تاسقىنى كۇتىلمەي مە؟» دەگەن سۇراعىنا جاۋاپ بەرە وتىرىپ.
ارينە، بۇل بۇگىنگى تاڭدا تەك قانا الەۋمەتتىك دامۋ ماسەلەلەرىنە جاۋاپتى ءمينيستردى ەمەس، بۇكىل قازاق قوعامىن مازالايتىن وتە ماڭىزدى سۇراق. ەگەر ەكونوميكالىق زاڭدىلىقتاردى ەسكەرسەك، كەز كەلگەن جالاقىنىڭ ناقتى ءوسۋى ەڭبەك ونىمدىلىگى نەمەسە ءوندىرىس تيىمدىلىگى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك.
كەرى جاعدايدا بارلىعىن باعالار مەن قىزمەت قۇنىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ورىن الاتىن «ينفلياتسيا» دەيتىن ايداھار جۇتىپ قويادى. سوندىقتان دا ەستى اعايىن «جالاقى كوبەيەدى» دەگەننەن گورى، «وندا باعا دا وسەدى ەكەن» دەپ بار اقشاسىنا جانتالاسا ازىق-تۇلىك ساتىپ الۋدى باستايدى. ءتىپتى «جالاقى وسكەننەن باعانىڭ وسى دەڭگەيدە تۇرعانى جاقسى» دەپ سانايتىندار دا از ەمەس. سوندا بىزگە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەكەنىمىزدى جەلەۋ ەتىپ، جوعارى ينفلياتسياعا سوقتىراتىن جالاقىنىڭ ءوسۋى قاجەت پە؟!
بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەمەي تۇرىپ، وسى ۇيىمدا بىزبەن وداقتاس سانالاتىن رەسەيدەگى ءىرى قارجى ينستيتۋتى - سبەربانكتىڭ باسقارما ءتوراعاسى (ايتپاقشى، ول ءبىزدىڭ جەرلەسىمىز) گەرمان گرەفتىڭ ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن «روسسيا زوۆەت» اتتى ينۆەستيتسيالىق فورۋمىندا ايتقان ءسوزىن كەلتىرەيىك. وندا ول قىرۋار قارجى جۇمسالىپ، ەشقانداي ناقتى ناتيجە بەرمەگەن فەدەرالدىق باعدارلامالاردى قاتتى سىناعان بولاتىن. ءتىپتى ك س ر و-نىڭ قۇلاۋىنا دا كەڭەستىك باسشىلاردىڭ ەكونوميكانى بىلمەۋى ىقپال ەتتى دەپ ءدوپ باستى. «كەڭەستەر وداعى تۇتىنىلاتىن استىقتىڭ جارتىسىن سىرتتان تاسىدى. بارلىق مۇنايدى ا ق ش-تان استىق ساتىپ الىپ، ونى قايتا ساتۋ ءۇشىن ساتتى. بۇگىن ءبىز بارلىعىن دەرلىك سىرتتان الامىز. ءبىز ەكونوميكالىق زاڭدىلىقتار قاندايدا ءبىر رەزەڭكەلىك سيپاتقا يە، ولاردى قالاي تارتساڭ دا بولادى دەپ ويلايمىز. ءبىراق ولاي بولمايدى» دەگەن بولاتىن.
بىزدەگى جاعداي دا ءماز ەمەس. بىزدە دە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا، اسىرەسە، سوڭعى 7-8 جىلدا قانشاما مەملەكەتىك باعدارلاما قابىلدانىپ، ميللياردتاعان، ءتىپتى تريلليونداعان تەڭگە قارجى ءبولىندى. ءبىراق حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ايتا قالارلىقتاي كۇرت جاقسارىپ كەتكەن جوق. مۇنى ەل دە تۇسىنە باستادى.
قازىر جۇرت جالاقىنىڭ وسكەنىنەن گورى باعانىڭ تۇسكەنىن ارماندايتىن بولدى. سوندىقتان جاڭا جىلدا جالاقىنىڭ ءوسۋىن كۇتكەننەن، ەكونوميكانىڭ ناقتى سالالارىن، شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى، وندىرىستىك بيزنەستى دامىتىپ، وتاندىق ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن، ەڭبەك ونىمدىلىگىن، ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارعان دۇرىس.
اتامۇرات شامەنوۆ، ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:
- ءبىز كەز كەلگەن جاعدايدا ەل جۇگىن ەركىن تارتىپ جۇرەتىندەي الەۋمەتتىك ساياسات جۇرگىزۋىمىز كەرەك. ونى قامتاماسىز ەتەتىن - ۇلتتىق ەكونوميكا. جالاقىنى كوتەرۋ - ۇكىمەتتىڭ قۇزىرەتىندەگى ماسەلە. حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن ناشارلاتىپ الماۋ تۇرعىسىنان بۇلاي جاساۋعا بولادى. ءبىراق الەمدەگى، مينەرالدى رەسۋرستار نارىعىنداعى جاعداي مەن باعانىڭ دا بۇعان اسەر ەتەتىندىگىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. باتىس ەلدەرىنىڭ رەسەيمەن قارىم-قاتىناسىنداعى سالقىندىقتىڭ ۇنامسىز اسەرى دە ءبىزدىڭ ءبىر بۇيىرىمىزگە ءتيۋى مۇمكىن. سوندىقتان قازاقستان قانشا جەردەن رەسەيمەن جاقىن كورشى، وداقتاس بولسا دا، باسقا الىپ ەلدەر ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ دەربەستىگىن انىق تانيتىنداي ەكونوميكالىق ساياسات ۇستانعانىمىز دۇرىس. قازىرگى جاعدايدى، ەرتەڭگى د س ۇ-عا مۇشەلىك بەرەتىن مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ، ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىكتى نىعايتا بەرۋ قاجەت.
قۇتماعانبەت قونىسباي
«ايقىن گازەتى»
