ءوزىم نوعاي بولسام دا، قازاق ءۇشىن ماقتانامىن
- ارسلانبەك، ءسىزدىڭ بىرەر رەت قارعا بويلى قازتۋعان، شالكيىز جىراۋلاردى كونە سارىندارعا سالىپ، نوعاي تىلىندە ايتىپ جۇرگەنىڭىزدى ەستىگەنىم بار. ءتۇبى ءبىر جۇرت ەكەنىمىز، ءسىز جىرلايتىن جىراۋلاردىڭ ءبىزدىڭ دە قاسيەت تۇتىپ، قۇندار اسىلدارىمىز ەكەنى انىق. ەندى وسى ورتاق قۇندىلىقتار مەن ايىرماشىلىقتارىمىز تۋراسىندا، جالپى، وزدەرىڭىزدىڭ ەتنومادەني بىرلەستىكتەرىڭىز تۋرالى ايتا وتىرساڭىز.
- دۇرىس ايتاسىز، ءبىزدىڭ ءتۇبى ءبىر جۇرت ەكەنىمىزدى مەن العاش 2004-جىلى قازاقستانعا كەلىپ قونىستانعانىمدا ءبىلدىم. تىلىمىزدە دە، تۇرمىسىمىزدا دا، جىر-داستاندارىمىزدا دا ۇقساستىقتار وتە كوپ. رەسەيدە 100 مىڭعا جۋىق نوعاي بار، مەن سولاردىڭ اراسىنان كەلگەنمىن.
بىزدە دە رۋلار بار، ەڭ كوبى نايماندار، قىپشاقتار مەن قوڭىراتتار، ۇلتتىق اسپاپتاردان بىزدە دە دومبىرا مەن قىلقوبىز تارتىلادى. شالكيىز تىلەنشى ۇلىن، قازتۋعاندى، اسان قايعىنى، دوسپامبەت جىراۋلاردى نوعايلار قاسيەت تۇتادى. نوعايلار تەك كاۆكازدا ەمەس، استراحاندا، قىرىمدا دا بار. قىرىمداعىلار مانسۇر نوعاي، ناۋرىز نوعاي دەگەن سياقتى مىرزالارىنىڭ اتىمەن اتالادى، ال تۇركياعا 1860-جىلدارى بارعان نوعايلاردىڭ تۇقىمدارىنان قازىر گەرمانيا، گوللانديا، اۆستريادا جۇرگەندەر بار. انكارا ماڭىندا 7 اۋىلدى تازا نوعاي مەكەندەيدى.
وسىنىڭ بارلىعىن مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ارقاسىندا ءبىلدىم. ءوزىم مۋزىكانت بولعاندىقتان، نوعاي مادەنيەتىن زەرتتەيمىن دەپ ءجۇرىپ، سولارمەن تانىستىم. تۇركياداعى نوعايلار رۋعا ەمەس، ورداعا بولىنەدى ەكەن. جەمبويىلىق وردا، ەتىشكۇل وردا، جەتىسان وردا دەپ. ءبىر-بىرىنەن ءجون سۇراسقاندا قاي وردانىڭ ادامىسىز دەپ سۇرايدى. ءبىراق، جۇرەك سىزدايتىنى - مادەنيەتتەرىن ءبىراز جويىپ العان، تەك «شىڭ» دەپ ايتىلاتىن، «شىڭلاۋ» قىز بەن جىگىتتىڭ قىسقا ايتىس ءتۇرىن ساقتاپتى. سونىمەن بىرگە، كاۆكاز نوعايلارىندا بار «ۇزىن»، «قاداۋ»، «تۇگىرىك»، «كوشەمەكەي» دەگەن بيلەردىڭ بەلگىلى ءبىر ەلەمەنتتەرىن عانا جانە ماقال-ماتەلدەردى ساقتاعان ەكەن.
وسى ەل ارالاۋ بارىسىندا مەن قازاقستاننىڭ ەتنوستاردىڭ بەت-بەينەسىن ساقتاۋداعى ق ح ا جۇمىسىنىڭ وتە كوپ ءىس اتقارىپ جۇرگەنىنە كوزىم جەتتى. باسقا ەلدەردە وسىنداي جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلمەيتىنى، ارنايى زاڭنىڭ جوقتىعى ايقىن بىلىنەدى. اسسامبلەيانىڭ بولعانى - قازاقستاننىڭ بارلىق حالقىنىڭ وراسان زور يگىلىگى. سوندىقتان قولىما دومبىرامدى ۇستاپ، نوعايلاردى ارالاعانىمدا ق ح ا-نىڭ جۇمىسىن، ونىڭ يگىلىگىن ايتىپ ءجۇرۋدى پارىزىم سانايمىن.
- قازاق اراسىنداعى «ەل ايىرىلعان» كۇيىنىڭ شىعۋى قازاق پەن نوعايدىڭ ايىرىلۋىنان شىقتى ەمەس پە؟
- ءيا، «ەلگە ەل قوسىلسا - قۇت»، ەلدەن ەل ايىرىلسا - جۇت» دەپ نوعاي دا ايتادى. وتكەن تاريحتىڭ زوبالاڭدى جىلدارىندا بولعان دۇنيەنىڭ زارى عوي ول. سىزگە ءبىر قىزىق ايتايىن. جۋىردا تەاتردا تولىق يمپروۆيزاتسياعا قۇرىلعان كورىنىس وتەتىن بولىپ، سوعان مەنى دە شاقىرىپ، ءسىز دە اراسىندا قوسىلىپ وتىرارسىز دەگەن. العاشىندا قوبالجىپ، مەن نە ايتامىن دەپ كەلگەن باسىم، بىرتە-بىرتە ءوزىمدى نوعاي اۋىلىندا وتىرعانداي سەزىندىم. ءدىل دە، ءتىل دە، قۇداي-اۋ، تۇسىنىك پەن قابىلداۋ دا تۋرا نوعاي اۋىلىن كوز الدىما اكەلدى. مەنىڭ دە ءتىلىم شەشىلىپ، بويىم بۋسانىپ، جەڭىلدەنىپ، كوسىلدىم دە كەتتىم. بۇل و باستا ءبىر حالىق بولعانىمىزدىڭ دايەگى بولسا كەرەك.
جالپى، نوعايلاردىڭ دا قازاقتار ءتارىزدى «ج» مەن سويلەيتىندەرى دە، «ءيا» مەن سويلەيتىندەرى دە، «ش» - نىڭ ورنىنا «چ» ءارپىن قولدانىپ سويلەيتىندەرى دە بار. ماسەلەن، مەن قوبا نوعايمىن. قاراچاي- چەركەستەگى قوبا نوعاي «جابىلدى»، «جۋدىم» دەپ «ج» ءارپىن ايتقان، ءبىراق ول كەيىن 1937-جىلى ءالىپبيدىڭ وزگەرۋىمەن «ءيا» ارپىنە اۋىسقان. الايدا، اجە-اتالارىمىز ءالى دە «ج» - مەن سويلەيدى. ال تۇركياداعى، ەۋروپاداعى نوعايلار دا «ج» مەن سويلەيدى. استراحان بويىنىڭ نوعايى مىسالى، «شاپتىم» دەگەندى «چاپتىم» دەيدى. داعىستان دالاسىنداعى قارا نوعايلار «ءيا» مەن سويلەيدى. ال ءبىزدىڭ نوعايلار سويلەگەندە «جيىلدىق»، «جىل» دەيمىز دە، وقىعان ۋاقىتتا «يىلدىق»، «يىل» دەپ وقيمىز. ماقال-ماتەلدەردىڭ دە ورتاقتىعى عاجاپ. ماسەلەن، «ەت - ەتكە، سورپا - بەتكە» دەگەندى كاۆكازداعى نوعايلار دا ايتادى. سوندا بۇل سوناۋ زاماننان حالىقپەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ناقىلدار دەگەن ءسوز عوي.
داعىستانداعى قارا نوعايلاردا كۇيلەر ءبىرشاما ساقتالعان. وندا 30-35 كۇي تارتىلادى. ال قوبا نوعايلاردا، بىزدەردە كۇيلەر مۇلدە ساقتالماعان، 1937-جىلدارى قوبىز تارتقان ادامداردىڭ بارلىعىن «حالىق جاۋى» دەپ ۇستاپ اكەتكەن. سودان «ەدىگە باتىر»، «شورا باتىر»، «قوبىلاندى باتىر» جىرلارى جاسىرىن تۇردە عانا ايتىلاتىن بولعان. ال كۇي اتاۋلىنى تىپتەن ورىنداۋدان قورقاتىن.
نوعايلاردىڭ قازاقتاردان ەرەكشەلىگى، بىزدەردى ەدىگە بي مەن ونىڭ تۇقىمدارى بيلەگەن. ءسويتىپ، مانسۇر نوعاي، كانتەمير نوعاي دەگەن سياقتى سول تۇقىمنان شىققان مىرزالاردىڭ اتىمەن كەتىپ، حالىق تۇتاستىعىنان ايىرىلىپ قالعان.
قوبا نوعاي اراسىندا فولكلور جيناپ جۇرگەندە پاشاكەرەي اتتى قارتتى ىزدەپ باردىق. وقىعان، كوزى اشىق، وتە ساۋاتتى، بۇرىن سوت بولعان، ۇلكەن بەدەل يەسى اقساقال قاراىستى رۋىنان ەكەن. بىزدە ىستىلار، جانە قاراىستىلار بار، ول كىسى سونىڭ قاراىستىسىنان بولىپ شىقتى. سول كىسىدەن: «ەدىگە باتىردان» نەمەسە باسقا ءبىر جىردان ويىڭىزدا قالعانى بار ما؟» - دەپ سۇرادىق. قارتتىڭ كوزىنەن جاس ىرشىپ ءتۇسىپ، بىزگە قولىمەن كەتىڭدەر، شىعىڭدار، دەپ بەلگى بەرگەن سوڭ، تىسقا شىقتىق. سالدەن سوڭ قاريا شاقىرىپ الىپ: «كوز جاسىم شىعىپ كەتتى، ايىپ ەتپەڭىزدەر، 1937-جىلى دومبىرادا، قىلقوبىزدا ويناپ، داستان ايتاتىن ادامداردى ۇستاپ ءبىر تۇندە جوق ەتكەنىنىڭ كۋاسىمىن. وعان دەيىن قانداي ءبىر جيىن وتكەندە قىسقا بولسا دا «ەدىگە باتىردان» ءبىر ءۇزىندى جىرلانباي باستالمايتىن. نە كورمەدىك، ءبىز»، دەپ جىلادى.
- جوعارىدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋراسىندا جاقسى سوزدەر ايتىپ جاتىرسىز. وسى جايىندا ناقتىراق توقتالا كەتسەڭىز.
- قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان اسسامبلەيا جۇمىسىنىڭ وتە قاجەتتى ەكەنىنە ابدەن كوزى جەتكەن اداممىن. ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدى ءبارى كەلىپ كورسە ەكەن، ۇيرەنسە، وزدەرىندە دە وسىنداي قالىپتا جۇمىستار اتقارسا دەپ شىن تىلەيمىن. سونى جۇرتقا ايتقىم كەلىپ، بىلدىرگىم كەلىپ تۇرادى. نوعاي ەكەنىمدى ءبىلىپ تۇرىپ، قازاقتار ءۇشىن ماقتانىپ، قازاقتاردى ماقتاپ جۇرەمىن. نە ءۇشىن؟ ەل ءۇشىن. ەلدى دە ساقتادى، ەشكىمدى وزىنە جاۋ دا ەتپەدى، دوستىقتى ساقتاپ، اتا-بابالارىنان جەتكەن جەر مەن ەلگە يە بولىپ، كوركەيتىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى ۇلكەن جۇمىستار اتقارىپ، ەلدى ۇيىتىپ، اۋىزبىرلىكپەن الدىنا ۇلكەن ماقسات قويۋدا. مەن سوعان ءوز ۇلەسىمدى قوسا السام، باقىتتىمىن.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحان قىزى،
«ەگەمەن قازاقستان».
P. S. اڭگىمەدەن كەيىن عالامتوردى اقتارىپ، ارسلانبەك سۇلتانبەكوۆتىڭ (شىعارماشىلىق ەسىمى - اساۋ) ورىنداۋىنداعى اندەردى تىڭدادىم. «نوعاي ەلى»، «ەدىگە»، «نە قالدى»، «دومبىرا» اندەرىندەگى بيىك رۋح پەن دالانىڭ اسقاق ءۇنى جانىما قۋات قۇيىپ، بابالار ءۇنىن ەستىگەندەي بولدىم. كۇنى بويىنا «دومبىرا» ءانى قۇلاعىمنان كەتپەي قويدى. سىزگە دە تىڭداۋعا كەڭەس بەرەمىن، وقىرمان.
