جازۋشى گەرولد بەلگەر. سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى سەگىز وي
سەكسەن جىلدىق عۇمىرىندا گەر-اعا نەمىس بولىپ ەمەس، قازاق بولىپ ءومىر ءسۇردى.
كۇندەلىك جازۋ گەر-اعاڭنىڭ قالىپتاسقان ادەتى. رەنىشىن، كۇيىنىشىن، رازىلىق وي-تولعامدارىن، تولعانىستارىن جيناعان قالامگەر «وتەدى ءومىر وسىلاي» دەپ ءبىر كۇرسىنەدى. «بۇل مەنىڭ جاسىرىپ-جابۋعا، قۇپيالاۋعا كەلمەيتىن تاعدىرىمنىڭ بەلەس-بەدەرى».
قازاقشا ويلاپ، قازاقشا ءتۇس كورەتىن گەر-اعاڭنىڭ كوڭىلگە تۇيگەندەرى مەن ويعا جيعاندارىنىڭ ءوزى ءبىر التىن ساندىق. سول ساندىقتى اقتارىپ وتىرىپ، سەكسەنگە كەلگەن گەر-اعاڭنىڭ سەگىز ويىن تۇيىندەپ بەرۋدى ءجون كوردىك.
ءبىرىنشى وي
ءار كۇنى كەش سايىن جانىم جابىرقاپ، مۇڭعا باتامىن. ۇنەمى بۋنين ەسىمە تۇسەدى: «...ايتەۋىر، ءار قاراعاي ءوز ورمانىنا قاراپ شۋىلدايدى» دەيدى ول. ال مەنىڭ ورمانىم قايدا؟ كىممەن بىرگە كىمگە قاراپ شۋىلدايمىن؟ مەنىڭ زارىم وسى. ونى ەشكىم بىلمەيدى، تۇسىنبەيدى دە. تەك اسقار سۇلەيمەنوۆ قانا ءبىرشاما سەزۋشى ەدى. قازىر ول دا جوق. تۋرگەنەۆتىڭ مىنا ءبىر سوزدەرى ويىما ورالا بەرەدى - «بوتەن ۇياعا باۋىر باستىم». ول پولينا ۆياردونى مەڭزەگەنى، ارينە. مەنىڭ باۋىر باسقانىم باسقا عوي... مەنى جەگىدەي جەپ كەلە جاتقان - ءوز ۇياسىنان قۇلاپ تۇسكەن بەيباقتىڭ بەۋبەۋى ەمەس پە؟
ەكىنشى وي
«جۇلدىز» جۋرنالىنان مۇحتار ماعاۋيننىڭ «ۇلتسىزداندىرۋ ۇرانى» دەگەن اسا كولەمدى زەرتتەۋ ماقالاسىنىڭ جيىرما بەتىن وقىپ شىقتىم. كۇيىنىشپەن وتكىر دە نىق جازعان. وسى تاقىلەتتەس نارسەنى ءبىر جازۋشى قازاق قاشان ايتار ەكەن دەپ كۇتىپ ءجۇرۋشى ەدىم.
ابەڭ ايتاتىن شىعار دەپ تە قاتتى ۇمىتتەنگەنمىن. ءبىراق ونىڭ قولىنان كەلمەيدى. دەمەك، ءوز حالقىنىڭ قاسىرەتى جايلى ءدال وسىلايشا، قارىمدى قالام سىلتەگەن جالعىز ماعاۋين بولعانى دا. ۇلتتىق رۋح حاقىندا ءارى ەگىلىپ، ءارى ونى بيىككە كوتەرە سويلەۋ قولىنان كەلەتىن دە ودان بولەك بىردە-ءبىر قازاق قالامگەرىن بىلمەيمىن. نە دەيىن؟ جارايسىڭ! وتتىلىعى مەن ۋىتتىلىعى جاعىنان ماعاۋيننىڭ جازبالارى دوستويەۆسكيدىڭ «جازۋشى كۇندەلىگىمەن» قاتار قويۋعا تاتيدى. كوسەمسوزدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى! اتتەڭ، اقساقالداردىڭ ەشبىرىنىڭ بۇلايشا ايتا المايتىنى جاندى جەيدى.
ءۇشىنشى وي
كەشكىسىن شامالى ۋاقىت «سۋپەرستاردى» تاماشالادىم. قازاقتاردى جانىن قيناعانداي اۋىر روك ايتۋعا ماجبۇرلەپتى. مۇلدە اقىلعا قونبايتىن دۇنيە! نەگە كەرەك؟ قازاقتىڭ ءتول مادەنيەتى بولماعان سەكىلدى. نە بولىپ بارامىز ءوزى! جاس ۇرپاقتىڭ جان دۇنيەسىن ادەيى ۋلاپ جاتقاندايمىز. تىم وكىنىشتى-اق! كورىنگەنگە ەلىكتەۋ ۇلتتىق مادەنيەتتى كورگە تىققانمەن پارا-پار.
ءتورتىنشى وي
ۇيىقتار الدىندا ل. تولستويدىڭ «تۇنگى اڭگىمە» دەگەن جازباسىن وقىپ شىقتىم. جەتپىس جاستاعى جازۋشى 54 جاستاعى ايەلى سوفيا اندرەيەۆنامەن قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىن جاعىمسىز جايلار توڭىرەگىندە ءتۇن بويى سالعىلاسادى. سونداعىسى - الدەكىمدەردىڭ سىپسىڭى بويىنشا، سوفيا اندرەيەۆنانىڭ ولاردىڭ ۇيىنە قوناققا ءجيى كەلەتىن كومپوزيتور تانەيەۆپەن اشىنالىق قۇپيا بايلانىسى بار- مىس.
سوعان وراي تولستوي ايەلىنە بۇل شىنايى سەزىم بە، الدە سايقالدىق پا، اۋەلى ءوزىڭ ءۇشىن سونى ايقىنداپ ال دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى تالاپ قويادى. ءۇستى-ۇستىنە اشتى دا اۋىر سوزدەر ايتىپ، زىعىرىنا تيەدى. ءوز قولىنان قاعازعا تۇسكەن جازبادا تولستوي ءتىلى ۋداي اشتى، ۇرىسقاق مىسكىن رەتىندە كورىنەدى. سوفيا اندرەيەۆنانى ايايسىڭ.
ءبىراق ول دا كۇيەۋىن امالسىزدان ەسۋاس، جاۋىز دەپ تىلدەيدى. تولستوي ايەلىن جىندىسۇرەي حالگە جەتكىزەدى. ەڭ عاجابى، تولستويدىڭ وسىنىڭ ءبارىن ءوز بويىنداعى كەساپات شايپاۋلىق پەن ءيت مىنەزىن دە جاسىرىپ-جاپپاي - مەيلىنشە اشىق تۇردە جازاتىنى.
«باسقالاردى الداي بەر، ال مەن سەنىڭ بۇكىل بولمىسىڭدى ايناداعىداي كورىپ وتىرامىن» دەيدى ىزا بۋعان ايەل جۇرەگى ىشتەي ەگىلىپ. ءيا، لەۆ نيكولايەۆيچ تىكەنەك ءتىلدى، ۇستامسىز، اشۋشاڭ، اۋما-توكپە، قيىن ادام بولعان. ومىردەن ماڭگىباقي ءوز وجدانىن ءوزى شىڭداۋمەن وتكەنى تەگىن بولماسا كەرەك.
بەسىنشى وي
تۇلدىر كەدەي سانالاتىن 10 پايىز بەن اسا داۋلەتتى 10 پايىزدىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردىڭ كورسەتكىشى جالپى سيپاتتاعاندا تەڭ دارەجەلى كوەففيتسيەنت سانالادى ەكەن. وسى كوەففيتسيەنت بىزدە، قازاقستاندا شىن مانىندە، قانداي دارەجەدە؟ دالىرەك ايتساق «گولفشىلەردىڭ»، ياعني، «تويىپ سەكىرەتىندەردىڭ» جانە اۋىلداعى مىرقىمبايلاردىڭ، بىلايشا ايتقاندا، «توڭىپ سەكىرەتىندەردىڭ» اراسىندا ايىرماشىلىق قانداي؟ مۇنى ويلاۋدىڭ ءوزى كوڭىلگە الدەقانداي ۇرەي ۇيالاتادى! تارازىنىڭ ءبىر باسىندا تويىمسىز قاراقشىلار تۇرسا، ەكىنشى باسىنا - سوڭعى ءناپاقاسىنا دەيىن تونالعاندار جايعاسىپتى.
ەڭ ماسقاراشىلىعى سوندا، بۇگىنگى قايىرشىلار بىرتە-بىرتە وسىنداي جاعدايعا كونە باستاعان سىڭايلى. ال «توعىشارلار» ءبۇلىنىپ بارا جاتقان ەشتەڭە جوق دەپ اعىنان جارىلعانسيدى. دالىرەك ايتساق، ولار عۇمىر بويى توي تويلاپ، گولف ويناۋعا جانە قىمبات ۋىلدىرىق جەۋگە ءتيىستى كورىنەدى. وسىنىڭ بارىنە «تۇراقتىلىق» دەيتىن تۇزدىق قوسىلعان سوڭ نە جورىق. «ە- ە، اللا، بەرگەنىڭە شۇكىر!» دەيمىز عوي باياعى.
وسىلايشا، قوعامدا تامىرىن تەرەڭ جايعان توقىراۋ كەزەڭى قالىپتاسا باستادى. «گولفشىلەر» ءۇشىن بۇل ارينە، تاپتىرمايتىن امال. حالىقتى اش-جالاڭاش، ونىڭ ۇستىنە ۋىستان شىعارماي شەڭگەلدە ۇستاۋ جانە وسىعان وراي گولف وينايتىنداردىڭ جاتسا دا، تۇرسا دا سولاردىڭ قامىن ويلاپ، قايعىراتىنىن قۇلاعىنا سىڭىرە بەرۋ، ءسويتىپ تۇراقتىلىقتى قالىپتاستىرىپ جاتقاندىعىن جەتكىزۋ، تۇپتەپ كەلگەندە تەك ءوز مۇددەسىن ويلاعانى ەمەس دەپ كىم ايتار. بارشا ساياساتتىڭ سيقى وسى.
الگى گولف ويناعىشتار حالىققا وگەي بالاداي، ارامتاماق، اقىماق، كەمتار-جارىمەس، كوڭىل اۋدارۋعا تۇرمايتىن «شىرىگەن جۇمىرتقا» رەتىندە قارايدى. بۇلاردى توناعاننان باسقا جول جوق، ءتىپتى ەگەر سوڭعى شەكپەنىن تارتىپ السا، وندا وسى پەندەلەر كىمگە قاجەت؟!
الداعى كۇننەن كۇتەر الاپات قاسىرەتتەردىڭ بارشا باستاۋى مىنە، وسىدان باستالادى. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەمەكشى، بۇل كۇن ەرتەڭ وزدەرىن قاسىرەتكە بولەپ، الدارىنان شىعادى. ءبىراق توناپ العان بايلىققا باستارى اينالعان گولفقۇمارلار مۇنى مۇلدە ويلامايدى، ءتىپتى ويلاعىسى دا كەلمەيدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ءبىرشاما اقىل-ەسى دۇرىستارى: «كەيىن وسى الدىمنان شىعادى-اۋ، ءبىراق ايتەۋىر ءدال بۇگىن ەمەس قوي» دەگەندى ارقا تۇتىپ، ارقاسىن كەڭگە سالادى. شىندىعىندا دا، پالە-جالادان قۇتىلىپ كەتەتىن دە شىعار.
ءاي، قايدام، قۇتىلا قويماسى انىق. وزىنە سور بولىپ جابىساتىندىعى كۇمانسىز. قالتاي مارقۇم وسىنداي جاعدايلاردى كورسە: «ءيت ەكەش ءيتتىڭ دە ءوزى سۇيەكتى ارتىنا قاراپ جۇتادى» دەگەندى ءجيى ايتاتىن. ال ءبىزدىڭ ورىنتاقتا وتىرعان گولفقۇمارلارىمىز ەرتەڭگى كۇنىن ويلانباستان، تۇيەنى دە تۇگىمەن جۇتا سالۋدان تايىنبايدى. ال حالىق تارتقان قاسىرەتتىڭ سۇراۋسىز كەتپەي، اقىرىنىڭ ازاپتى بولاتىندىعى جۇرتقا ايان.
التىنشى وي
بۇگىندە قازاقستانداعى ادەبي جۋرنالدار قانشا ەكەن ءوزى؟ سان جەتپەيدى: «جۇلدىز»، «جالىن»، «اباي»، «سارى ارقا»، «جامبىل»، فاريزا، ايتوۆ، تولەننىڭ جۋرنالدارى، «ءشامشى»، «مۇقاعالي»، «سىن»، «الەم ادەبيەتى»، «القا» جانە تاعى دا قۇرىعاندا ونى بار بولسا كەرەك. تيراجدارى از، قالاماقىسى جوق. ولارعا ورىس تىلىندە شىعاتىن «پروستور»، «نيۆا»، «ليتەراتۋرنىي كازاحستان»، «امانات»، «تامىر»، «اپولليناريي» ت. ب. قوس. ءوي-ءدويت! مىقتاعاندا، وقىرمان - سول وقىرمان. مەنىڭشە، بۇل ونشا وڭعان قۇبىلىس دەۋگە سىيماسا كەرەك. سان ەشقاشان ساپاعا اينالماق ەمەس.
جەتىنشى وي
...كونچالوۆسكي ايتادى: جەمقورلىق ءبىر نارسەدەن عانا ايىل جيادى، قاتاڭ جازادان قورقۋ.
بالكىم، سولاي دا شىعار، الايدا، قازاقستاندا ولاردى كىم جازالايدى؟ جەمقوردى جەمقور ما؟
تاعى دا: «جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلۋى بەك ىقتيمال، ول ءۇشىن قولى تازا ادامدار كەرەك».
بۇل دا دۇرىس. ءبىراق قازىر قولى تازالاردى قايدان تاباسىڭ؟ ءتىپتى، سوناۋ سەكسەنىنشى جىلدارى اتاقتى ۇجىمشار ءتوراعاسى، سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ياكوۆ گەرمانوۆيچ گەرينگتىڭ ماعان: «قازىر قازاقستاندا قولى تازا ءجۇز ادام تابۋ باستى پروبلەما» دەگەنى بار ەدى. ول كەزدە ونىڭ بۇل پىكىرى ماعان قيعاشتاۋ كورىنگەن-دى. بۇگىنگى تاڭدا سولاي ەكەنىنە يمانىم كامىل: ءيا، ناعىز پروبلەما وسى!
سەگىزىنشى وي
ون التى جىل بۇرىن وسى كۇنى انام باقيعا اتتاندى. ول تۋرالى ءجيى ويلايمىن. ويلايمىن دا قايران قالامىن: بۇكىل ومىرىندە نە دەگەن كوپ جۇمىس ىستەدى دەپ! قاشان كورسەڭ تاۋسىلىپ بىتپەيتىن جۇمىستان ءبىر ءسات مويىن بۇرا الماي، قىبىر-جىبىردان قولى تيمەيتىنى عانا ەسىمدە. ءۇي، مەدپۋنكتتەگى جۇمىستار، ءتورت بالانى تاربيەلەپ ءوسىرۋ، وزگە دە شارۋالار، تۇرمىستىق تاۋقىمەتتەر، جەر اۋدارىلعاننان تارتقان ماشاقاتتار، بوتەن جۇرت، بوتەن ورتا، ازاپتى تىرشىلىك. قايران انام! نە كورمەدى، قايتەيىن. ءوزى ايتاتىن: 13 جاسىمنان قولىمنان كەلەتىن، كوبىنەسە، كەلمەيتىن دە نەبىر جۇمىستار ىستەدىم. قۋاناتىن نارسە شامالى بولاتىن دەپ.
سوعان قاراماي انام بايعۇس گيتارانىڭ ىشەگىن سازعا كەلتىرىپ، كونە نەمىس اندەرىن شىرقاۋ، راديو تىڭداپ، كىتاپ، گازەت وقۋ، مەنىڭ ايتۋىممەن العان التى جىلدىق ءبىلىم، قىسقا مەديتسينالىق، سانيتارلىق كۋرس قانا. ءبىراق تاڭعالارداي ادەپتى، قايىرىمدى، پاراساتتى، قاي جاعىنان ۇسىنىقتى، ادامدارمەن تەز ءتىل تاباتىن بيازى جاراتىلىس ەدى. مەن ونىڭ جازعان ديكتانتىنا كوتەرىڭكىلەۋ باعا قوياتىنمىن. سويتە تۇرا، قانشا تىرىسقانمەن، نەمىسشە اكتسەنتتەن قۇتىلا المادى. مەن قويعان باعاعا بالاشا ءماز بوپ، جىلى-جۇمساق، ءتاتتى-ماتتىلەرىن اۋزىما توساتىن. مەنىڭ جاستاي جابىسقان سىرقاتىما بايلانىستى، قانشاما ىشتەي ەگىلسە دە، الايدا، سىرتتاي سىر بىلدىرمەيتىن. مەن دە ونىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ، قاشاندا ايالاپ، الپەشتەۋدى ءبىر ءسات جادىمنان شىعارعان ەمەسپىن.
گۇلزينا بەكتاس
«ايقىن»
