دەر كەزىندە ايتىلعان سىن ۇلكەن قاتەلىكتەردىڭ الدىن الادى - قوعام قايراتكەرى يراك ەلەكەيەۆ
- يراك قاسىم ۇلى، ءبىر سۇحباتىڭىزدا جاس كەزىڭىزدە جۋرناليست بولۋدى ارمانداعانىڭىز تۋرالى ايتىپ ەدىڭىز. ونداعان جىلدار بويى زاڭگەر بولىپ قىزمەت جاسادىڭىز، ەندى بۇگىنگى تاڭدا ءبىر كەزدەگى ارمانىڭىزعا قول جەتكىزىپ وتىرسىز. جۋرناليستيكا قىر- سىرى مول ءبىر الەم عوي. وسى سالاعا ارالاسۋ بارىسىندا قانداي وي ءتۇيدىڭىز؟
- بۇل سالانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى كوپ بولاتىنىن بۇرىن بىلگەن جوقپىن عوي. جۋرناليسكە ەل الدىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ونىڭ ۇستىنە تەلەارنادا باعدارلاما جۇرگىزۋشىسى بولىپ، كۇندە تىكەلەي ەفيردە ەل الدىنا شىعۋ، ءاربىر ءسوزىڭدى ويلانىپ ايتۋ وڭاي ەمەس ەكەن. بايقاماي ايتىپ قالعان ءسوزىڭ بۇكىل ەلگە زيانىن تيگىزۋى مۇمكىن. نەمەسە ءتۇتىنى شىعىپ جاتقان ماسەلەگە وت قويىپ جىبەرۋى ىقتيمال. سوندىقتان ەلدىڭ اۋىزبىرشىلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ساليقالى ويلار ايتۋىڭ كەرەك. بۇرىن دەپۋتات بولعان كەزىمىزدە لاپىلداپ سويلەي بەرەتىن ەدىك. سوندا «مەنىڭ كەيبىر وتكىر پىكىرلەرىمدى جۋرناليستەر نەگە جازبايدى؟ » دەپ ويلايتىن ەدىم. ە- ە، ونىڭ استارىندا كوپ ماسەلە بار ەكەن. قوعامدى بىرلىككە شاقىرۋ، حالىقتى ءبىر مۇددە جولىنا باعىتتاۋ وڭاي ءىس ەمەس.
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قويىپ وتىرعان «قازاقستان - 2050» ستراتەگيالىق جوپارى تۇرعىسىندا كەلەلى وي ايتۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. وسى ورايدا، جۋرناليستەر وزىندىك پىكىرى بار لاۋازىمدى تۇلعالارمەن سۇحباتتاسقاندى ءجون كورەدى. بىزدەر كوبىنە دەپۋتاتتاردى شاقىرامىز. ال مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىندەگى جاۋاپتى ازاماتتار ستۋدياعا كەلىپ، ءوزىنىڭ ايتاتىن ويلارىن حالىققا نەگە جەتكىزبەيدى؟ كورەرمەندەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ، ءوز ويىن اشىق بىلدىرۋگە بولماي ما؟ ەلباسىنىڭ ساياساتىن جۇرگىزەتىن ۇكىمەت مۇشەلەرى، باسقا دا ازاماتتار نەگە حالىق الدىنا شىقپايدى؟ مەنىڭشە، ولاردىڭ وي- پىكىرلەرى حالىققا جەتپەي ءجۇر.
ويتكەنى قابىلدانعان جاڭا زاڭ بولسىن نە ۇكىمەتتىڭ شىعارعان قاۋلىلارى بولسىن، حالىق سونىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ءبىلىپ وتىرۋى ءتيىس.
- قوعامداعى تولعاقتى ماسەلەنىڭ ءبىرى دەپ نەنى ايتار ەدىڭىز؟
- بۇگىنگى تاڭدا اۋىلدىقتاردى جايىلىمدىق جەر ماسەلەسى تولعاندىرىپ وتىر. 1990 -جىلدارى ادامدار قولىنداعى مالىن دا ساتتى، كەيبىرى قالاعا كوشىپ كەتتى. بۇگىنگى تاڭدا ىشكى كوشى- قون ءبىرشاما تۇراقتاندى. قازىر مال باسى كوبەيىپ كەلەدى. ال ءبىراق مال جاياتىن جەر جوق. ۇلەسكە العان پايلارىن دا اركىم كەزىندە دۇرىس پايدالانا المادى. اقشاسى بارلار الىپ الدى. ودان ەشكىم دە پايدا كورىپ جاتقان جوق. يگەرىلمەي جاتقان جەر ۋچاسكەلەرى قانشاما؟ ! وسىنداي ماسەلەلەردى نەگە كوتەرمەسكە؟
قازىر مينيسترلەر اۋىلدىق جەرلەرگە بارمايدى. ەگەر ولار تىكەلەي ەفيرگە كەلسە، مەن ولارعا «اۋىلدا قاشان بولدىڭىز؟ قاي اۋىلعا باردىڭىز؟ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قانداي ماسەلەلەرىنە نازار اۋداردىڭىز؟ » دەپ سۇراق قويار ەدىم. بۇل ۇلكەن قوزعالىس بولار ەدى. باسقا مينيسترلەرگە دە وي سالارى ءسوزسىز. جاقسى، ولار اۋىلعا بارماي- اق قويسىن، ءبىراق اۋىلدان تەلەفون سوعىپ وتىرعان ازاماتتىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرسە دە، كوپ ماسەلە ايقىندالا تۇسەتىنى انىق.
- بۇگىنگى تاڭدا كابينەتتە وسكەن «لاۋازىمدى تۇلعالار» بار. وزىنە جۇكتەلگەن سالا بويىنشا سۇراققا دا جاۋاپ بەرە المايدى. بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟
- جازۋشى تولەن ابدىكپەن سۇحبات جۇرگىزگەنىمدە، وسى تۋرالى ءسوز بولدى. تولەن اعانىڭ ءبىر شىعارماسى بار، وندا ءمينيستردىڭ ءبىر كۇندىك ءومىرى سيپاتتالعان. قولىنان مينيستر بولۋدان باسقا ەشقانداي جۇمىس كەلمەيدى ەكەن! سودان مەن: «توكە، وسى كىمنىڭ وبرازى؟ » دەپ سۇرادىم. «ول بولعان وقيعا عوي. مينيستر قىزمەتىنەن ءتۇسىپ قالىپ، كەلەسى كۇنى جۇرەگى ۇستاپ، قايتىس بولىپ كەتكەندەر دە بولدى. سەبەبى ولار كابينەتتەگى جۇمىستان باسقا ەشتەڭەنى بىلمەيدى. » ، - دەپ جاۋاپ بەردى. ءيا، ونداي ادامدار ارامىزدا بار. ءومىر باقي مينيستر بولعانداي، ارەڭ سويلەسەدى، اداممەن ساناسپايدى. ءبىزدىڭ ماقسات - بىرەۋدى اشكەرەلەۋ ەمەس، وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋ. مەنىڭشە، وسىنداي ماسەلەلەرگە ءمان بەرگەن دۇرىس.
- بۇرىن ءوزىڭىز جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرىپ ءجۇردىڭىز. ەندى ەلگە بەلگىلى ادامداردان سۇحبات الىپ وتىراسىز. قانداي ايىرماشىلىقتى بايقادىڭىز؟
- سۇحبات بارىسىندا ادام اشىلادى عوي. كەيبىر ادامداردىڭ تەك ءوز قىزمەتىنىڭ بىلگىرى عانا ەمەس، وي ءورىسى دە كەڭ ەكەنىن بايقادىم.
كەيدە بيلىكتە جۇرگەن كەيبىر ازاماتتار قازاقشا سۇراق قويساڭىز، ويىن تولىق جەتكىزە الماي، كىشكەنە توسىلىپ قالادى. ال ورىسشا سۇراق قويساڭىز، سايراي جونەلەدى. توقتاتۋ قيىن.
وي- ورەسى جوعارى اداممەن سۇحباتتاسساڭ، سوزدەن ءسوز، سۇراقتان سۇراق شىعىپ جاتادى. ال كەيبىر ازاماتتار بار سوزگە ساراڭ. ويى ءبىتىپ قالا بەرەدى. بىرنەشە سۇراق قويعاننان كەيىن العا تارتىپ وتىرۋعا شارشايسىڭ. ءوزىڭ كوبىرەك سويلەۋىڭە تۋرا كەلەدى.
«كوزقاراس» باعدارلاماسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى - حالىقپەن تىكەلەي بايلانىستا بولاتىندىعى. كورەرمەندەر تەلەفون سوعىپ، وزدەرى سۇراق قويىپ جاتادى. ياعني، سۇحبات بارىسىندا كەلگەن قوناقتىڭ، بىلدەي لاۋازىم يەسىنىڭ بەت- بەينەسى، ويلاۋ قابىلەتى انىق كورىنەدى. مەنىڭ كەمشىلىكتەرىمدى ايتقاندار دا بولدى. تىكەلەي ەفيردىڭ قيىندىعى وتە كوپ.
مىسالى، مەن وقيعا بولىپ جاتقان جەردەن سۇحبات السام، ماعان وڭايلاۋ بولار ەدى. ال مەنىڭ جۇمىسىمنىڭ ءبىر قيىندىعى قوناقتى ستۋدياعا شاقىرۋىم كەرەك. سول كۇنى ماڭىزدى شارالار بولىپ جاتادى. كەلەتىن ادامنىڭ جۇمىس ۋاقىتىندا بىرنەشە ساعاتقا شىعىپ كەتۋى دە قيىن.
كورەرمەندەر تاراپىنان ۇسىنىستار دا كوپ تۇسەدى. ايتالىق، بۇگىندە ەتەك الىپ تۇرعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى ءوز ويىن بىلدىرگەن ازاماتتار «ەڭ ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدان باستاۋ كەرەك»، - دەيدى. ءتىپتى ءبىر ادام: «جوعارى جاققا بارماي- اق قويىڭىزشى. بالاڭا بالاباقشادان ورىن الۋ ءۇشىن اقشا بەرۋىڭ كەرەك. ءبىر مەكتەپتەن ەكىنشى مەكتەپكە بالاڭدى اۋىستىرۋ ءۇشىن دە اقشا بەرۋىڭ قاجەت. وقۋشىلاردان ءجيى اقشا جينايدى. ماي- گە اقشا بەرۋىڭ كەرەك. وسىلاردى جويىپ الساق تا، جەتەر ەدى» دەگەن ۇسىنىس ايتتى.
- سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستە تاپسىرىس بويىنشا ۇستالىپ جاتقاندار بار دەپ ويلامايسىز با؟ ناعىز قۋلار ۇستالماي جۇرگەن سياقتى.
- ءومىر بولعان سوڭ، ءارتۇرلى جاعدايلار بولۋى مۇمكىن. مىسالى، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىندە كوپ اڭگىمە بار. قۇقىق سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى ايتىلاتىن سىندار وتە كوپ. ونى بىزدەر ايتىپ تا ءجۇرمىز.
حالىقتىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن ادامدارمەن ارالاسىپ، ورتاسىندا بولىپ، سويلەسۋىڭ كەرەك. بۇل ارەكەتىڭ قىزمەتىڭە دە وڭ اسەر ەتەدى.
- ءوزىڭىز ەل ءىشىن ارالاپ تۇراسىز با؟
- ءيا، جۇمىس ساپارىمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا بارىپ كەلدىم. سودان كەيىن الماتى وبلىسىندا، سونداي- اق باتىس قازاقستان مەن اقتوبە وبلىستارىندا بولدىم. سوت پروتسەستەرىنە دە قاتىستىم. ماعان ءارتۇرلى سالا بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. شىنىن ايتايىن، كەيبىر سالا بويىنشا مەنىڭ حابارىم جوق. مىسالى، وپەراعا بايلانىستى حابار دايىنداۋ ءۇشىن مەن وپەرا تەاترىنا باردىم. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن «استانا بالەت» مەملەكەتتىك تەاترى قۇرىلىپ، ۇلكەن ۇجىم جۇمىس ىستەپ جاتىر. «استانا وپەرادان» ايىرماشىلىعى قانداي ەكەنىن بىلۋگە باردىم. ءوزىڭ بىلمەي تۇرىپ، ءوزىڭ سويلەپ وتىرساڭ، حالىق الدىندا ول دا ىڭعايسىز.
- قازىر پارلامەنت دەپۋتاتى ەمەسسىز. ءبىراق جەكە وزىڭىزگە تۇرعىنداردان وتىنىشتەر ءتۇسىپ تۇرا ما؟
- «حابار» اگەنتتىگى عيماراتىنىڭ الدى بوسامايدى. ءارتۇرلى ماسەلەلەر بويىنشا كۇنىنە بەس- التى ادامدى قابىلدايمىن. سونىڭ ىشىندە ءبىرقاتارى نەسيە الا الماي جۇرگەنىن، باسقا دا قيىندىقتارعا تاپ بولعانىن ايتىپ، دۇرىس باعىت بەرۋىمدى وتىنەدى. ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا قاتىستى سۇراقتارى دا بار. زاڭگەر رەتىندە قۇقىق سالاسىنا قاتىستى كومەك سۇرايتىندار كوپ. قولىمنان كەلگەنشە، كەڭەس بەرىپ، كومەكتەسۋگە تىرىسامىن. ماعان ءبىر كومەكشى قاجەت بولىپ ءجۇر.
- تەگىن قىزمەت كورسەتەسىز بە؟
- ارينە، تەگىن. قاراپايىم ازاماتتاردان قالاي اقشا الاسىڭ؟ تەلەارنا عيماراتىنا ەكسكۋرسيا جاساۋعا كەلگەن جاسوسپىرىمدەر مەنى وزدەرىمەن بىرگە سۋرەتكە تۇسۋگە شاقىرادى.
- ەلدىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ باعىتىندا قانداي ۇسىنىسىڭىز بار؟
- ءبىر ماسەلەنى عانا ايتايىن. استاناعا الەمنىڭ ءار ەلىنەن قۇرمەتتى قوناقتار كەلىپ جاتادى. ولاردى شاقىرعان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى نەمەسە باسقا مەملەكەتتىك ورگان ءىسساپار باعدارلاماسىنا «وسى ادام وتاندىق تەلەارناعا نە گازەتكە سۇحبات بەرسىنشى» دەپ جازبايدى جانە وعان قاجەتتى ۋاقىتتى بولمەيدى. وسى ماسەلەنى ءجيى كوتەرىپ ءجۇرمىن. مىندەتتى تۇردە «كوزقاراسقا» بەرسىن دەپ وتىرعان جوقپىن. ولار سۇحبات بەرسە، قازاقستان تۋرالى، استانا جايلى جانە باسقا دا حالىقارالىق ماسەلەلەرگە قاتىستى ءوز ويلارىن ورتاعا سالار ەدى عوي.
ايتالىق، ءبىزدىڭ باعدارلامادا بولگاريانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى پەتر ستويانوۆ، حورۆاتيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ستەپان مەسيچ، يسپانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر- ءمينيسترى حوسە ماريا اسنار، لاتۆيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر- ءمينيسترى كازيمير پرۋنسكينە جانە باسقا دا بەلگىلى تۇلعالار بولدى.
ال كورشى رەسەي ەلىن الساق، پۋتينمەن كەزدەسۋگە بارعان پرەزيدەنتتەر ستۋدياعا كەلىپ، سۇحبات بەرەدى. بىزدە نەگە سولاي ىستەمەسكە؟
- دۇرىس ايتاسىز.
- «حابار» اگەنتتىگىنىڭ باس ديرەكتورى ايدوس ۇكىبايەۆ وڭتۇستىك كورەيانىڭ پرەزيدەنتىنەن بارىپ سۇحبات الدى. تەلەارنا تاراپىنان سۇحبات الۋ تۋرالى ءوتىنىش جاسالعاندا، ولار «تەلەارنانى باسقارىپ وتىرعان ەڭ ءبىرىنشى باسشىسى كەلسىن» دەگەن ۇسىنىستى العا تارتقان ەكەن. ولاردىڭ تارتىپتەرى سونداي. ول دا جوعارى دەڭگەيدى، مادەنيەتتىلىكتى كورسەتەدى ەمەس پە؟ سوندىقتان بىزگە كەلگەن مارتەبەلى قوناق تا «قازاقستان» بولسىن، «حابار» بولسىن، ەلدى تۇگەل قامتىپ وتىرعان تەلەارناعا سۇحبات بەرگەنى ءجون. كورەرمەندەردىڭ سۇراقتارىنا دا جاۋاپ بەرۋىنە مۇمكىندىك بولادى. سوندا حالىقپەن ارادا تىعىز بايلانىس بولار ەدى.
ءبىز قازىر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرامىنا كىردىك قوي، ءبىراق كوپ ادام ول تۋرالى، ونىڭ پايداسى قانشالىقتى ەكەنىن بىلمەيدى. وسى ماسەلە توڭىرەگىندە جان- جاقتى ايتىپ بەرۋى ءۇشىن لاۋازىمدى تۇلعالاردى شاقىرىپ ءجۇرمىن، كەيبىرى ءالى كەلگەن جوق.
- باسپاءسوزدىڭ بەدەلى، ءسوز بوستاندىعى تۋرالى ويلارىڭىزبەن بولىسسەڭىز؟
- بۇرىن ءتورتىنشى بيلىكتىڭ ابىرويى جوعارى، باق- تىڭ ءسوزى دالادا قالمايدى دەپ ويلاپ ءجۇردىم عوي. ال قازىر قوعامدا ءبىر نەمقۇرايلىلىق بار. كوكەيكەستى ماسەلەلەرگە كوپ ءمان بەرمەيتىن سياقتى. وڭ اسەرى بولىپ جاتقان دا شىعار. ءبىراق انىق بايقالمايدى. بۇرىن كەڭەس وداعى تۇسىندا كەمشىلىكتەر بولدى عوي، ءبىراق «سوتسياليستىك قازاقستان» ، «كازاحستانسكايا پراۆدا» گاەتتەرىنە سىن ماقالا شىقسا، ويباي، باسشىلار قالتىراپ- دىرىلدەپ قالاتىن ەدى. جانە ونداي ماتەريال ەسكەرۋسىز قالمايتىن.
ال قازىر شىعىپ جاتىر ما، جوق پا، ەشكىمنىڭ شارۋاسى جوق. كەرەك بولسا، جاۋاپ تا بەرمەيدى. «مىناۋ دۇرىس، مىناۋ قاتە» ، - دەپ جۇلقىنىپ وتىرعان ءبىر ادام جوق. وسىعان دا ءمان بەرگەنىمىز ءجون- اۋ. ءسوز بوستاندىعى بولىپ، كەمشىلىكتەر مىندەتتى تۇردە ايتىلۋى كەرەك. دەر كەزىندە ايتىلعان سىن، ودان شىققان ناتيجە ۇلكەن قاتەلىكتەردىڭ الدىن الادى.
- ءومىر جايلى ويلاعاندا، قانداي توقتامعا كەلەسىز؟
- ءار ادام «مەن اللانىڭ الدىنا بارعاندا نە ايتامىن؟ » دەپ ويلانۋى كەرەك. ويتكەنى ءار ادام ىستەيتىن ءىسىن ويلانىپ ىستەۋى قاجەت. «مۇنىڭ ارتى قالاي بولادى؟ » دەمەستەن، بۇگىن ماقتانشاقتىقپەن نەمەسە جاۋاپسىزدىقپەن ىستەگەن قاتە ءىسى ەرتەڭگى كۇنى وتباسىنا ۇيات كەلتىرىپ، ۇرپاقتارىنا جايىلادى عوي.
مەن اۋەلى قۇدايدان قورقام، ودان كەيىن اقىن- جازۋشىلاردان قورقامىن. مەنىڭ ايتقان سوزىمە ىستەگەن ءىسىم سايكەس بولماسا، ەرتەڭ ەل الدىندا كۇلكىگە قالۋىم مۇمكىن. وسىنى ءار ادام ويلانۋى ءتيىس. بۇگىنگى كۇنمەن، پەندەشىلىكپەن ءومىر سۇرۋگە بولمايدى.
اۋ، مەن بۇل ومىرگە قۇل بولىپ كەلگەن جوقپىن عوي! مەن ادام بالاسىمىن. ءبىز نەگە وسىنى ويلامايمىز؟ ءقازىر ءادىل سىندى، كورىپ تۇرعان كەمشىلىكتى ايتۋدان قورقاتىندار كوپ. ايتاتىن جەردە شىندىقتى ايتۋ كەرەك. «اي، ەرتەڭ بالاما، نەمەرەمە زيانى ءتيىپ كەتەر- اۋ» دەپ جالتاقتاپ سۇرگەن ءومىرىڭ ءومىر مە؟ ! ونداي ادامعا: «اينالايىن، سەن ومىرگە كەلگەندە ونى ويلاعان جوقسىڭ عوي» دەپ ايتار ەدىم.
- جۋرناليستيكانىڭ وزىندىك ستيلىنە ۇيرەندىڭىز بە؟ قيىندىقتار كەزدەسكەن جوق پا؟
- ماعان قيىنداۋ، باعدارلاماعا دايىندالىپ، تۇنگى ساعات ەكىگە دەيىن وتىرامىن. قايدان بىلەيىن، رەيتينگىسى كوتەرىلىپ جاتىر دەيدى. باعدارلاما ۋاقىتى كەشكى ۋاقىتقا اۋىستىرىلدى. ول كورەرمەنى بار ەكەنىن كورسەتەدى. ازاماتتار قىزىعۋشىلىقتارىن تانىتسا، قوناقتار ورىندى پىكىرلەرىن ايتىپ جاتسا، نەگە رەيتينگىسىن كوتەرمەسكە؟ ! ماعان قازاق جانە ورىس تىلىندە جۇرگىزۋ وڭاي ەمەس. مەنىڭ اسىپ بارا جاتقان ديكتسيام دا جوق. ءبىراق مەنى حالىق سول كۇيىندە قابىلدادى. اڭگىمە سوندا عوي.
- راقمەت اڭگىمەڭىزگە.
اۆتور: ايدىن بايمەن
