قىز - قالادا، بالاسى - دالادا
قازىر دە، بالكىم، بۇرىنعىداي بولماسا دا، كەي-كەيدە بالالار وينايتىن شىعار، ءبىراق قانداي بالا؟ قازاقتىڭ جازىلماعان زاڭى بويىنشا بۇرىن جاس جۇبايلار تۇڭعىشىن وزىمدىكى دەپ يەمدەنۋ بىلاي تۇرسىن، ءتىپتى ەمەۋرىن دە تانىتۋدى وزدەرىنە ايىپ سانايتىن.
ويتكەنى تۇڭعىش نەمەرە - اتا-اجەسىنىڭ بالاسى. ال قازىر كىشكەنتاي قۇلىنشاعىن ەرتكەن اتا-اجەنى كورەسىڭ، ءبىراق ول نەمەرە مە..؟ بولماسا قانداي نەمەرە؟ قازىر سول «ءبىراقتى» تارقاتساق...
گۇلميرا ابدۋللايەۆا، باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى:
- اۋىل جيەنگە تولعان زامان بولدى عوي بۇل... سىنىبىمدا 20 بالا وقىسا، سونىڭ تەڭ جارتىسى قىزدىڭ بالاسى، ياعني جيەندەر. ءبىر مەكتەپتە قانشا سىنىپ بار، ءبىر اۋىلدا قانشا مەكتەپ بار، ولاردا قانشا جيەندەر جۇرگەنىن ءوزىڭىز ويلاي بەرىڭىز. كادىمگى ۇلدان تۋعان، سول شاڭىراقتىڭ جالعاسى دەرلىك نەمەرە از. مەن مۇنى «جيەن ەل بولماس، جەلكە اس بولماس» دەگەن ماقالعا سالىپ، ءبولۋ نيەتىندە ايتىپ تۇرعانىم جوق. ماسەلە سول جيەندەردىڭ نەگە ناعاشى اۋىلدا جۇرگەن سەبەپتەرىندە جاتىر عوي.
راسىندا، بۇل ءبىز ويلاعانداي ۇساق-تۇيەك نارسە ەمەس، تارقاتار بولساق، قازاقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىنان باستاپ، رۋحاني جاعدايى، ءبىتىم-بولمىسىنا دەيىن تەرەڭگە كەتەتىن استارلى اقيقاتتاردىڭ اشىلۋى عاجاپ ەمەس.
ءالقيسسا، جيەندى قانداي تاعدىر ايداپ كەلدى؟
1. قاناتتىعا قاقتىرماي، تۇمسىقتىعا شوقتىرماي وسىرگەن قىزىن قياعا قوندىردىم با دەگەندە، جىل وتپەي ۇزاتىلعان قىز قولىنداعى، ءتىپتى قۇرساعىنداعى سابيىمەن اكە ءۇيىنىڭ ەسىگىن قايتا قاعۋعا ءماجبۇر. ىشىنە سىيعان ءسابيىن قاي انا سىرتقا تەپسىن، قاي اكە ماڭدايدان قاقسىن، ەل-جۇرت جەلدەي گۋلەسە دە، وسەك ورتتەي قاۋلاسا دا، پەرزەنتتەن تۋعان پەرزەنتتىڭ دە كىندىگىن تاپ سول جەردە كەسەدى، سوسىن ءسال ەس جيعان سوڭ قىز ەكى قولعا ءبىر جۇمىس ءارى جاڭا مۇمكىندىك ىزدەپ قالاعا كەتەدى، ال بالا ناعاشى جۇرتتا قالا بەرەدى.
2. جاسىراتىنى جوق، جاھاندانۋ جالپىمىزدىڭ قۇندىلىققا دەگەن كوزقاراسىمىزدى تۇبەگەيلى دەرلىك وزگەرتتى. بۇرىن مەكتەپتى، ارى كەتكەندە جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرىسىمەن تۇرمىس قۇرىپ، بالالى بولۋدى، ءبىر ءۇيدىڭ كەلىنى بولۋدى ماقسات تۇتاتىن قىز بالانىڭ قازىر 70-80 پايىزى قالا كورىپ، قىمبات كولىك ءمىنىپ، جاقسى قىزمەت ىستەپ، جاقسى پاتەردە تۇرعىسى كەلەدى. اۋەلى سونى قامداپ بارىپ، سوسىن تۇرمىسقا شىعۋدى ويلايدى.
سودان ءجۇرىپ قالادى دا، ۋاقىتى وتكەن سوڭ جالعىز قالماۋ ءۇشىن جاندالباسالاپ ءبىر ءسابي تۋىپ الادى. ال قيىندىعى سونان سوڭ باستالادى: جارى جوق، جۇمىسى توقتاعان، جورگەكپۇل ەكەۋدى اسىراۋعا جەتپەيدى، سوسىن جاڭا تۋعان بالاسىن ارى كەتكەندە جاسىنان اسىرىپ، ومىراۋدان شىعارادى دا، اتا-اناسىنا اپارىپ تاستايدى.
بۇرىنعىداي: «مىناۋ قايدان شىققان بالا؟» - دەپ ورە تۇرەگەلەتىن ولار دا جوق، سول دۇرىس شىعار دەپ، ءۇنسىز نەمەرەنى الىپ قالۋعا ءماجبۇر. سەبەبى - المايىن دەسە، ول ەرتەڭگى كۇنى قاڭعىپ قايدا بارماق؟ جەتىم بالالار ۇيىنە مە؟ اكەسى بولماسا دا، ونىڭ اناسى، ناعاشى جۇرتى وتىرىپ، جيەنىن جەتىمسىرەتۋ ءتىپتى ماسقارا، اللا الدىندا دا ايىپ ەمەس پە؟
3. قىز وقۋ دا وقيدى، جۇمىس تا ىستەيدى، تۇرمىسقا شىعىپ تا ۇلگەرەدى. كۇيەۋىمەن دە ارازدىعى جوق. ءبىراق جاس وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ءالسىز، باسپانا جوق، پاتەر جالداپ تۇرادى، نە يپوتەكاعا السا، ونىڭ اقىسىن اي سايىن تولەپ تۇرۋعا ءتيىس. سول ءۇشىن ءتىپتى جاس بوسانعان انانىڭ ۇيدە بالا كۇتىمىمەن ۇزاق وتىرۋعا دا جاعدايى كەلمەيدى.
وسى رەتتە تاعى دا: «جۇمىسقا شىعا بەر، بالانى ءبىز باعىپ بەرەمىز»، - دەپ كوبىنە-كوپ كومەككە قىزدىڭ جۇرتى كەلەدى ەكەن. بالكىم، سودان شىعار، قازاق جىگىتتىڭ ءۇش جۇرتى جايلى ايتقاندا، «ناعىز جۇرتى» دەپ ناعاشى جۇرتىن ايتاتىنى.
سوۆەتحان عابباسوۆ، جازۋشى، مەديتسينا جانە پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى:
- تەك وتباسى عانا ەمەس، جالپى، تىرشىلىكتىڭ تىرەگى - ايەل قاۋىمى. ايەل قاۋىمى بۇزىلعان حالىق - باقىتسىز ءارى ەرتەڭى بۇلىڭعىر حالىق. مىنە، قازىرگى ءبىزدىڭ تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان ماسەلەمىز، ياعني اۋىلدىڭ جيەنگە تولىپ كەتكەندىگى - سونىڭ ءبىر دالەلى.
اتا مەن اجە قالاي جيەنىن باقپايدى، ەگەر وتباسىن قۇرعان جاستاردىڭ 70-80 پايىزى ءبىر جىل تولماي اجىراسىپ جاتسا... اجىراسقاندا بالا، ارينە، انامەن كەتەدى، ونى جاس ءارى جالعىزباستى انا اسىراپ، باعۋعا قاۋقارسىز بولاتىنى تۇسىنىكتى.
ودان بولەك، قازىر قاي عيماراتتىڭ قاسىنا بارساڭىز دا، مەكتەپ، جوعارى وقۋ ورنى بار ما، كەڭسەلەر بولا ما، توپتالىپ الىپ تەمەكى شەگىپ تۇرعان جىگىتتەردەن گورى قىزداردى كورەمىز. كەيىنگى كەزدە ەتىمىز ءولىپ كەتكەن بە، سوعان ءتىپتى «ءاي دەيتىن اجە، قوي دەيتىن قوجا» تابىلمايتىن بولعان. كوشە بويى ورىسشا سويلەسەتىن تاعى دا قازاقتىڭ قىزدارى. مىنە، سونىڭ سالدارى - قىزداردىڭ وڭ جاقتا وتىرىپ بالا تابۋى نەمەسە وتباسىن قۇرماي جاتىپ، العاشقى قيىندىقتارعا شىداماي اجىراسۋى.. . زارداپ شەگەتىن بالا، ۇرپاق... بۇل - تۇپتەپ كەلگەندە، ءوز سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ، ءجون-جورالعىسىن جوعالتىپ، «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋ» دەگەندى ۇمىتقان، مويىنسۇنبايتىن، ەسى كەتە ەلىكتەۋ مەن سان-ساققا سانسىراپ وتىرعانىمىزدىڭ ناتيجەسى.
اقۇشتاپ باقتىگەرەيەۆا، اقىن، حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى:
- قىزدى قويىپ، قازاقتىڭ كەلىنشەكتەرى قازىر كوشەدە جامباسىن ازەر جاباتىن ەتەكپەن بالا جەتەكتەپ كەلە جاتادى. زامان دەيىك، قوعام، ۋاقىت دەيىك، ءبىراق مەن ءدال سولاي كيىنگەندى ەۋروپا نە شىعىس ەلدەرىنىڭ كوشەسىنەن كورمەيمىن. ايالدامادا سۇيىسكەندى مەن يتاليا مەن فرانسيادا كورمەيمىن. جاپونيادا ونداي ادەپسىزدىك اتىمەن جوق. نەگە مەنىڭ قازاعىمنىڭ قىزى قازىر سونى ىستەيدى؟ ول ەرتەڭ قالاي ءبىر ءۇيدىڭ كەلىنى، قالاي انا بولماقشى؟ قازىر استانادا كوشەگە قوقىس تاستاعاندار ايىپپۇل تولەيتىن بولدى. ەندى وعان قوسا، قارت ادامدار، انالار مەن سابيلەر جۇرەتىن كوپشىلىك ورىنداردا قىزدىڭ جىگىتكە ءوزى جابىسىپ تۇرۋىنا دا تىيىم سالاتىن زاڭ شىعارىپ قويامىز-اۋ؟!.
ايتپەسە ىڭعايسىز جاعدايدىڭ ۇستىنەن تۇسەمىز بە دەپ، گۇلزارلار مەن ساياباقتاردا دەمالۋدان قالدىق بۇگىندە. سوندا دەيمىن، كوشەدە سۇيىسۋدەن ۇيالمايتىن قازاق قىزىنا اناسى: «سەن قازاق دەگەن، جانىنان ارىن جوعارى قوياتىن ۇلتتىڭ قىزىسىڭ» دەمەي مە؟ مەنىڭ سوعان تاڭىم بار. ال وڭ جاقتا وتىرىپ بوساناتىن، نەكەسىز ۇرپاقتى دۇنيەگە اكەلىپ، تەك ءوزىن عانا ەمەس، ۇلتىن دا تەكسىزدىككە ۇرىندىرىپ جاتقان قىزدارعا ايتارىم جوق. ال جاس وتباسىلار جايلى ءسوز بولەك. ولارعا مەيلى ۇل جاق، مەيلى قىز جاعى قاراسسا دا، جاراسادى. ءبىراق ەل بولىپ، جاس وتباسىلارعا باسپانا مەن الەۋمەتتىك تولەمدەر جاعىنان ناقتى جاردەم بەرەتىن باعدارلاما جاساۋدىڭ ءجونى بولەك.
ءتۇيىن
قازاق وسىدان قانشاما عاسىر بۇرىن-اق تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىن ادام تاربيەسىنىڭ رەتىن تاۋىپ قويعان بولاتىن. سونىڭ سالدارىنان جەتىم، جەسىر، قاراۋسىز قارت، ءتىپتى قاڭعىعان ءيت پەن مىسىق دەگەن دە بولعان ەمەس. بۇگىنگىدەي ءوز اكەسىنىڭ ءتىپتى اتىن دا بىلمەيتىن، ءوز جۇرتىن تانىمايتىن ۇل ناعاشى اۋىلدا ءورىپ جۇرمەگەن. قايتا جىلىنا ءبىر قىدىرىپ كەلگەن جيەندى ناعاشىسى ەركەلەتىپ، وعان باسىرە اتايتىن بولعان. ال كەيىن ەرجەتكەن سوڭ قانشا كەلەم دەسەداعى، ونى ءوزى بىلەدى. تەك ءبىر جاعدايدا عانا بالا ناعاشى اۋىلدا ءجۇرۋى مۇمكىن: ەگەر ول ءۇيدىڭ جالعىز قىزىنان باسقا پەرزەنتى بولماسا، وندا قۇدالاردىڭ كەلىسىمىمەن جيەندى ءبىرجولا قولعا الماسا دا، نەمەرە ىسپەتتى وسىرۋگە ناعاشى جاق تا اتسالىسقان. ال بۇگىنگىدەي بەيساۋات جۇرگەن جيەن، ءتىپتى تەگى دە بەلگىسىز بالا دەگەن بۇرىن استە بولماعانى حاق. سەبەبى ءتىپتى كۇيەۋى قايتىس بولسا دا، ول كەلىنشەكتى امەڭگەرلىك جولمەن قاينىسى، نە قايناعاسىنا قوساتىن بولعان، ونداعى كەمەڭگەرلىك سول - ۇرپاقتى دالادا قاڭعىتپاۋ. بالانى ومىرگە اكەلەتىن - انا، ءبىراق ول دا بىرەۋدىڭ بالاسى، سوندىقتان ونىڭ ءوزى دۇرىس تاربيە الماسا، ەرتەڭ ساۋ، تەكتى ۇرپاقتى دۇنيەگە اكەلۋى ەكىتالاي. ال اۋىلدى جيەن جاۋىپ كەتۋى - تەك قىزدىڭ عانا كىناسى ەمەس، جىگىتتىڭ دە جاۋاپسىزدىعى، ءوز ۇرپاعىنا نەمقۇرايلى قاراعاندىعىنىڭ سالدارى.
ءماريام ءابساتتار
islam.kz
