افريكاعا جاسالعان تۇڭعىش ساياحات
- ءاسيا، سۇراقتى توتەسىنەن قويايىن. وسى «شاراينا» تەلەساياحاتىنىڭ ۇستانىمى نە؟ كورەرمەنگە قانداي قاجەتتىلىگى بار دەپ ويلايسىز؟
- باعدارلاما ماقساتى - الەمدى قازاقتىڭ كوزىمەن تانۋ. ارينە، رەسەي ارنالارىندا مۇنداي باعدارلامالار جەتەرلىك، ءتىپتى تەك قانا تەلەساياحاتتاردى كورسەتەتىن ءبىر ەمەس، بىرنەشە تەلەارنا بار. ءبىراق الەمدى قازاقتىڭ كوزىمەن تانىتاتىن ونداي باعدارلاما «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنان باسقا وتاندىق ارنامىزدا بۇرىن-سوڭدى بولعان جوق.
وسىدان كەلىپ، قازاق كورەرمەنىنىڭ تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋ دەگەن - باعدارلامانىڭ ماقساتى شىعادى. الەمدەگى ساياسي وزگەرىستەر فونىندا ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى ماسەلە ەكەنى جاسىرىن ەمەس.
«شاراينا» ءوزى ساياحاتتايتىن ەلدىڭ ساياساتى جايلى ايتۋدى ماقسات سانامايدى، دەسە دە بەلگىلى ءبىر ۇلتتارعا، حالىقتارعا، مادەنيەتتەرگە دەگەن ستەرەوتيپتى كوزقاراستاردان ارىلىپ، وبەكتيۆتى پىكىر قالىپتاستىرۋ - قاي كەزدە دە وزەكتى بولاتىنى انىق.
ءبىراق باعدارلامانىڭ التىن ارقاۋى بولىپ وتىرعان وي - ءار حالىقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن تانىتۋ. الەمدە قانشا ۇلت بولسا، سونشا ءتىل، بولمىس پەن مادەنيەت بار. وزگە حالىقتاردى تانىتۋ ارقىلى ءبىز ءوز كورەرمەنىمىزگە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگى جايلى وي قالىپتاستىرامىز.
- باعدارلاما بارىسىندا قانداي ەلدەرگە ساپار شەكتىڭىزدەر؟
- ماقتانىشپەن ايتۋعا بولاتىن ءبىر ساپارىمىز - قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت افريكاعا ساپار شەكتىك. افريكا بولعاندا دا قۇرلىقتىڭ ەڭ تۇستىك نۇكتەسىندە بولىپ، وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ ءۇش بىردەي قالاسى مەن بىرنەشە تابيعي پاركتەرىن ارالادىق. ناميبياعا بارىپ، ءالى كۇنگە دەيىن وركەنيەت بەلگىسى جەتپەگەن حيمبا تايپاسىن تۇسىردىك.
كەزىندە 70 پايىزىن نەمىستەر قىرىپ جىبەرگەن حيمبالار قازىر ۇشى-قيىرسىز شولدە ءداستۇرلى تۇرمىسىن ساقتانىپ وتىر. قانشا ۋاقىتقا دەيىن قايماعىن بۇزباي ساقتايدى؟ ول باسقا ماسەلە. ءبىراق دۇنيە قۇبىلىپ جاتقاندا وسىنداي تابيعي قالپىندا ساقتالعان حالىقتاردىڭ بولۋى - عاجاپ ەمەس پە؟ ناميبيادا ينفراقۇرىلىم سونشالىقتى دامىعان دەپ ايتا المايمىز،
اۋەجايدان 1200 شاقىرىم جەردەگى اۋىلعا جەتۋ دە وڭاي بولعان جوق. وسى ورايدا شىعارماشىلىق توپتىڭ اتىنان، بۇل تۇسىرىلىمدەرگە مۇمكىندىك جاساعان «قازاقستان» ر ت ر ك باسقارما ءتورايىمى نۇرجان جالاۋ قىزى مۇحامەدجانوۆاعا جانە «قازاقستان» ارناسىنىڭ ديرەكتورى ءىلياس باشار ۇلى ىسقاقوۆ مىرزاعا زور العىس ايتا كەتكىم كەلەدى.
افريكاعا دەيىن، مالايزيا، سينگاپۋر، فيليپپين، يندونەزيا، ۆەتنام سياقتى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ ءبىرازىن ارالادىق. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەن تۇركيانىڭ دا تانىمال نىساندارى تۋرالى تاراتىپ ايتتىق. قاي ەلدىڭ دە «وزىنەن بۇرىن جۇرەتىن» سيمۆولدىق ۇعىمدارى بولادى عوي. مىسالى، ءۇندىستانعا بارعاندا ءۇندى كينوسى قالاي تۇسىرىلەدى، ءۇندى ءپىلىن قالاي وسىرەدى، ءۇندى شايىن قالاي جينايدى، ءۇندى ءبيىنىڭ قۇپياسى قانداي دەگەن سياقتى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋگە تىرىستىق. جالپى، جاڭا ەلدەردى كورگەن سايىن حالىقتاردىڭ سان الۋاندىعىن جانە ءوزىمىزدىڭ دە سول تۇتاس دۇنيەنىڭ اجىراماس بولشەگى ەكەنىن بايىپتاي تۇسەسىڭ.
- شىعارماشىلىق توپقا قاي ەلدە باعدارلاما تۇسىرگەن قىزىق بولدى؟
- ءار ەلدە كوڭىل توقتاتار دۇنيە از ەمەس قوي. ءبىراق ەڭ قىزىق تۇسىرىلىمدەر جوعارىدا ايتقان حيمبا تايپاسىندا بولعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل تايپانىڭ قونىسىنا بارۋىمىز - ءبىز ءۇشىن، ءتىپتى كەز كەلگەن باسقا ەلدىڭ تەلەۆيزياسى ءۇشىن ۇلكەن ساتتىلىك دەۋگە بولادى. حيمبالار ەرەكشە حالىق، تەلەديدار كورمەيدى، ينتەرنەتتىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەيدى، توقشاينەك پەن ۇتىكتى ۇستاپ كورمەگەن. ولار ءۇشىن ەڭ قىمبات بايلىق - اۋىزسۋ.
ادامى دا، جانۋارى دا بىرنەشە كۇن سۋ ىشپەي جۇرە بەرۋگە داعدىلانعان. ال سۋمەن جۋىنۋ ولار ءۇشىن ميعا سىيمايتىن قۇبىلىس ەكەن. بىرەۋگە ولاردىڭ ءومىرى توزاق سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. ءبىراق «ەر تۋعان جەرىنە» دەيدى عوي. ءدال سول سياقتى، سوناۋ قيىر سولتۇستىكتە جاتقان ياكۋتيا رەسپۋبليكاسىنا دا بارىپ، بۇعى باعاتىن كوشپەلى ياكۋتتاردىڭ تۇرمىسىمەن تانىستىق. قىسى-جازى كوشىپ-قونىپ، كومەي انىمەن بۇعىلارىن قايىرىپ قويىپ جۇرەتىن بۇعىشىلاردىڭ بويىنان ءوز حالقىمىزعا كەلەتىن كوپ قاسيەتتەردى كوردىك.
50 گرادۋس ايازعا شىدايتىن ياكۋت جىلقىسىنىڭ قۇپياسى نەدە، ولاردىڭ قىمىزى قانداي، نەگە قىزدارىنىڭ ونە بويىنا 30 كەلىگە دەيىن كۇمىستەن اشەكەي تاعادى؟.. قاي حالىقتا دا، زەردەلەپ قاراساق، قىزىقتى دۇنيە از ەمەس. شەتەلدە باعدارلاما ءتۇسىرۋ وڭاي ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى عوي. سوندىقتان شىعارماشىلىق توپقا باعىت-باعدار بەرىپ، اقىل-كەڭەسىن اياماي، بارىنشا تۇسىنىستىكپەن قاراپ وتىرعان تەلەارنا باسشىلىعىنا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. تۇپتەپ كەلگەندە، ءبارىمىزدىڭ ماقساتىمىز ءبىر. ول - كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ.
- باعدارلامادا كورەرمەنمەن كەرى بايلانىس ورناتىلعان با؟
- «قازاقستان»، قانشا دەگەنمەن، كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي بولعان ۇلتتىق ارنا عوي، قاشان دا كورەرمەننىڭ نازارىندا. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن حابارلاسۋشىلار از ەمەس. كوپشىلىگى باعدارلاما بارىسىندا ايتىلعان قىزىقتى دەرەكتەر مەن قاجەتتى اقپاراتتارعا العىسىن ايتىپ، كەيدە ءتىپتى كورسەتىلگەن ەلگە جەتۋ، ۆيزا جاساۋ، ورنالاسۋ ماسەلەلەرىن سۇراپ جاتادى. (ونداي كەزدە تۋريستىك فيرمانىڭ قىزمەتىن اتقارىپ كەتەتىنىمىز بار.) ءبىرى «باعدارلامادا ايتىلعان دەرەكتەردى جازىپ ۇلگەرمەي جاتىرمىز» دەسە، ەكىنشىسى كەرىسىنشە، «نەگە ءبىر نىساندى سونشا ۇزاق تۇسىرەسىڭدەر، بالەنشە دەگەن دۇنيەنى ەستىپ ەدىم، سول جايلى نەگە ايتپادىڭدار؟» دەيدى. ارينە، بۇكىل ەلدى 26 مينۋتقا سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنداي باعدارلاما ءتۇسىرۋ - ءبىر قاراعاندا عانا وڭاي كورىنەدى. ءبىراق باراتىن ەلمەن بايلانىس ورناتۋ، ونداعى ەڭ قىزىقتى باعىتتار مەن نىسانداردى تاڭداۋ، تۇسىرىلىمگە رۇقسات الۋ سياقتى، ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى دا از ەمەس. شىعارماشىلىق توپتىڭ جۇمىسى، جۇرگىزۋشى رۇستەم ءجۇنىسوۆتىڭ ىزدەنىسى ءوز الدىنا. ءار ەلدىڭ زاڭى باسقا عوي. كەي ەلدەردە سەنىڭ تەك قانا جىلتىراتىپ، بەرگى جاعىن ءتۇسىرىپ كەتكەنىڭدى قالاپ تۇرادى. ال ءبىز حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن مادەنيەتىن بارىنشا شىنايى، بارىنشا وبەكتيۆتى كورسەتۋگە تىرىسامىز.
- «شاراينا» باعدارلاماسىندا ءجۇرىپ نە ءتۇيدىڭىز؟
- ءار ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ ابايى، ءوزىنىڭ ابىلايى جانە سول ۇلتتى ۇلت قىلىپ تۇرعان قاسيەتتەرى بار ەكەنىن تۇسىندىك. مىسالى، ۆەتنام حالقى اسا ەڭبەكقور ەكەن. ولار ءبىر عانا كۇرىش ءوسىرىپ، سودان كامپيت تە، نان دا، تاماق تا، ءتىپتى ءبىزدىڭ ويىمىزعا كەلمەيتىن دۇنيەلەردى جاساپ شىعارادى. جاراتۋشى كەيبىر ۇلتتارعا تابيعاتى تامىلجىعان جەر سىيلاعان ەكەن. مىسالى، تۇركيا دەلىك. ولاردا تابيعي قازبا بايلىقتار اتىمەن جوق، ءمارماردان باسقا ەشتەڭە شىقپايدى. ەسەسىنە، حالىقتىڭ ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقاسىندا باقۋاتتى ءومىر ءسۇرىپ وتىر. سوسىن ءتۋريزمدى دامىتۋ دەگەن ماسەلەگە كەلسەك. بۇكىل الەم باراتىن فيليپپين، يندونەزيا، مالايزيانىڭ ءىرى قالالارى بولماسا، جالپى ينفراقۇرىلىمى ءماز ەمەس. ءبىراق بۇكىل الەم ولارعا اعىلىپ جاتىر عوي.
مىسالى، ۆەتنام ەكونوميكاسىنا تۋريزم جىلىنا 12,4 ميلليارد اكەلەدى. ول نەنىڭ ارقاسى؟ ولار وزدەرىنىڭ تاريحي نىساندارىن جاقسى جارنامالاي الادى. مىسالى، حانويدا «قايتارىلعان سەمسەر كولى» دەگەن كول بار. قاراپ تۇرساڭ، كەرەمەتتەي ەشتەڭەسى جوق، كادىمگى شالشىق سۋ عانا. ءبىراق ولار سول كولدى ەلدىڭ تاريحىمەن بايلانىستىرىپ، اڭىز قىلىپ جەتكىزەدى. قىتاي باسقىنشىلارىمەن سوعىسقان قولباسشىعا وسى كولدەن الىپ تاسباقا شىعىپ، سەمسەر سىيلاپتى، سول سەمسەردىڭ كومەگىمەن ۆەتتەر جاۋدى جەڭگەن سوڭ، تاسباقا قايتادان كەلىپ، سەمسەردى جۇتىپ جوق بولىپتى دەيدى.
كادىمگى اعاشتان جاسالعان كوپىر تۇر دەيىك. ونى قىزىل بوياۋمەن بويايدى دا، «كۇن ساۋلەسى كوپىرى» دەپ ات قويادى. قاتارداعى كوپىر، ەرەكشە ەشتەڭەسى جوق. سونى اعىلىپ بارىپ كورەدى جۇرت.
مىسالى، بىزدە اڭىز ەمەس، راسىندا بولعان تاريحي وقيعالاردىڭ ءىزى بارشىلىق. تارازداعى ايشا ءبيبى كەسەنەسىن الىڭىز. ءولىم اۋزىنداعى سۇيىكتىسىمەن نەكەسىن قيدىرىپ، ءبيبى ستاتۋسىندا جەر قوينىنا تاپسىرۋ دەگەن - سۇيىسپەنشىلىكتىڭ اسقان شىڭى، ونداي ماحاببات حيكاياسى الەمدىك ادەبيەتتە كەزدەسپەيدى. ال ءبىز سول وقيعانىڭ ءوزىن ءتيىستى دەڭگەيدە تانىتا الماي وتىرمىز. شەتەلدىكتەر تۇگىلى ءوز ەلىمىزدىڭ ىشىندە. «كورگەندى كىسى كورگەنىن ايتار، كورگەنسىز كىسى بەرگەنىن ايتار» دەيدى عوي. كورگەنىمىز بەن كورسەتەرىمىز كوپ بولسىن!
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
اڭگىمەلەسكەن گۇلزينا بەكتاس
«ايقىن»
