ورال ءجۇنىسوۆ: مەنىڭ اعام مۇقاعالي ماقاتايەۆتان ەمتيقان العان

ساكەننىڭ شىعارماشىلىق ومىرىنەن سىر شەرتەتىن بۇل دەرەكتى فيلمدى ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ ءىنىسى «قازاقفيلم» كينو ستۋدياسىنىڭ دەرەكتى فيلمدەر رەجيسسەرى ورال ءجۇنىسوۆ تۇسىرگەن ەكەن. فيلمنىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنەن كەيىن، جازۋشىنىڭ تۋعان ءىنىسى ورال ءجۇنىسوۆ پەن قارىنداسى روزا جۇنىسوۆامەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءبىرىنشى  جازۋشىنىڭ ءىنىسى، بۇگىندە دەرەكتى فيلمدەرىمەن تانىلىپ جۇرگەن بەلگىلى رەجيسسەر ورال ءجۇنىسوۆتى سوزگە تارتتىق.

- اعاڭىزبەن بىرگە وتكىزگەن بالالىق كۇندەرىڭىز ءالى ەسىڭىزدە بولار. اعاڭىزدىڭ تالانتى نەشە جاسىنان بايقالدى؟

-ءبارى كوز الدىمدا ءالى سايراپ تۇر. اعام وتە كىشكەنتاي كەزىنەن ونەرگە جاقىن بولدى. بەس جاسىنان باستاپ دومبىرا تارتتى. ارقا جۇرتىنىڭ اۋىزىنان تۇسپەيتىن اقان اندەرىن سول كەزدە جاتقا شىرقاپ ءوستى. كۇيدى دە ناقىشىنا كەلتىرە ورىندايتىن. ءبىز ۇيدە ءۇش ۇل، ەكى قىز بەس اعايىندى بولدىق. ساكەن - ۇلدىڭ ۇلكەنى بولدى. اعامنىڭ باستى ەرەكشەلىگى - ايتقانىنان قايتپايتىن، قولىنا العان ءىستى اقىرلاستىرماي تىنبايتىن، ۋادەسىنەن تانبايتىن وتە قايسار جانە ءبىر كورگەنى مەن ەستىگەنىنەن جاڭىلمايتىن وتە العىر بولدى. قازاقتا: «سۇتپەن بىتكەن، سۇيەكپەن كەتەدى» دەگەن اتالى ءسوز راس ەكەن. بالا كۇنىندەگى سول قاسيەتى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بويىندا ساقتالىپ قالدى. سول قاسيەتى اعامدى وسىنداي ۇلى تۇلعا ەتتى.

-   اعاڭىزدىڭ تىرناق الدى تۋىندىسى قاشان جارىق كورگەنى ەسىڭىزدە مە؟

- قاي جىلى ەكەنى ناقتىلى ەسىمدە جوق. 1952 - جىلدارى بولۋ كەرەك. سول كەزدەگى «پيونەرى گازەتىنە» «الدىڭعى ۆاگون» دەگەن تۋىندىسى شىققانى ءالى ەسىمىزدە. تۋىس- تۋعاندار جابىلىپ، «و، ساكەننىڭ ماقالاسى شىعىپتى» دەپ جابىلا وقىعانبىز. اعامنىڭ شىعارماشىلىق ءومىرى نەگىزىنەن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا قالىپتاستى. اۋىلدا مەكتەپتى كۇمىس بەلگىگە ءبىتىرىپ، ءوز كۇشىمەن سول كەزدەگى ت م د ەلدەرىندە بەدەلى تاسىپ تۇرعان كازگۋ- دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. وندا ايگىلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتەن ساباق الدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، مۇحاڭنىڭ العاشقى اسپيرانتى اتاندى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ گازەت، جۋرنالدارعا ارالاسىپ، ماقالالارى مەن اڭگىمەلەرى كۇن سايىن جارىق كوردى. ماقالالارى، اڭگىمەلەرى سىنعا ۇشىراعان كەزدەرى دە از بولعان جوق. ءبىراق، وعان اعام جاسىمادى، كەرىسىنشە تولقىنعا قارسى ءجۇزدى. ءوزى دە كىلەڭ اقىن- جازۋشىلارمەن ارالاستى. ءوز ورتاسىندا بەدەلدى ازامات بولدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، كەزىندە مۇقاعالي ماقاتايەۆ جوعارى وقۋ ورىنىنا ەمتيقان تاپسىرعالى كەلگەندە ەمتيقان العان وسى مەنىڭ اعام - ساكەن بولاتىن. مىنە، سول ءوزى وقۋعا تۇسىرگەن مۇقاعاليدى بۇگىن تانىمايتىن قازاق كەمدە- كەم شىعار.

- اعاڭىزدىڭ جازعان شىعارمالارىن سىزدەر ءجيى وقۋشىمەدىڭىزدەر؟

- ارينە،    كوپتەگەن شىعارمالارىن قولجازبا كەزىندە وقىپ الاتىنبىز. بۇگىن نە جازادى ەكەن دەپ كۇتەتىنبىز. بالا كۇندەرىندەگى كورگەن- بىلگەنىن ويماقتاي ويعا سىيدىرىپ، اق قاعازعا اڭگىمە ەتىپ ءتۇسىردى. «اجەم مەن ەمشى جانە دارىگەر» ، «كىمنىڭ مەكەنى جاقسى؟ » ، «وشپەيتىن ىزدەر» دەگەن سەكىلدى العاشقى شاعىن اڭگىمەلەرىن قالاي جازعانى ءالى ەسىمىزدە. ۋاقىت وتە كەلە ۇلكەن شىعارمالارعا اۋىستى. كۇردەلى جانر -  دراماعا دا كوڭىل ءبولىپ، رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق تەاترلاردا «اجار مەن اجال» ، «تۇتقىندار» ، «جارالى گۇلدەر» ، « قىزىم، ساعان ايتام» ، «قىسىلعاننان قىز بولدىق» ، «قوس انار» ، «سابالاق ابىلاي» سىندى پەسالارى ساحنالاندى. ونى جۇرت وتە جوعارى باعالادى. ال «جاپانداعى جالعىز ءۇي» ، «اقان سەرى» ، «اماناي مەن زاماناي» روماندارىن جۇرت جاستىعىنا جاستاپ جاتىپ وقيتىن سۇيىكتى شىعارمالار بولعانى داۋسىز. بۇل اعامنىڭ جازۋشى رەتىندە تولىسىپ، ءوزىن جۇرتقا ايگىلەگەن تۋىندىلارى دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس.

- اعاڭىزدىڭ شىعارمالارىنان جازۋشىنىڭ ءىنىسى رەتىندە، ءارى ەڭ سۇيىكتى وقىرمانى رەتىندە قاي شىعارماسىن بولە- جارا اتاپ وتەر ەدىڭىز؟

-  ءار شىعارماسىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى، ءوز ورىنى بار. ءوز باسىم شىعارمالارىنىڭ ىشىنەن «اقان سەرى» رومانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ولاي دەيتىنىم، ساكەن اقان سەرىنىڭ اندەرىمەن سۋسىنداپ وسكەنىن جوعارى دا ايتتىم عوي. اعاما «اقان سەرىنىڭ اندەرى» بالا كۇنىنەن رۋحاني ازىق سىيلاعانى انىق. سول بالا كۇنگى ارمان مەن ءتاتتى قيالدان وسىنداي ءىرى دۇنيە تۋدى دەپ ويلايمىن. ال «جاپانداعى جالعىز ءۇي» شىعارماسى دا استارى تەرەڭ شىعارما. ساكەننىڭ قاي تۋىندىسى بولسا دا، سول كەزدەگى قوعامنىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن استارلاپ ايتا ءبىلدى. سول كەزدەگى سولاقاي ساياساتتىڭ قازاق جەرىنە، ەلىنە جاساعان زورلىق- زومبىلىعىن استارلى تۇردە حالىققا جەتكىزە ءبىلدى.

- اعاڭىزدىڭ بۇگىندە اياقتاماي قالعان، نەمەسە، شىقپاي قالعان، قولجازبا دۇنيەلەرى بار ما؟

- اعام «اقان سەرىنىڭ» ءۇشىنشى كىتابىن جازۋدى ويلاعان. وندا سەرىنى مەككەگە اپارعىسى كەلگەن ەكەن. ءبىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز، كەيىن بۇل ويىنان اينىپ قالعان. ءبىراق، باستاعان دۇنيەلەرى بار. سونداي- اق ابىلاي حانعا ارناپ رومان جازعىسى كەلگەن. باسىن جازىپ تا قويعان ەدى. وكىنىشكە قاراي، جازىپ ۇلگەرە الماي كەتتى.

- اعاڭىز تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋدى قالاي قولعا الدىڭىز، قيىن بولدى ما؟

- ارينە، قيىن بولدى. اعام تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەر، ەستەلىكتەر، جازبالار مۇراعاتتاردا تولىق ساقتالماعان. كوز- كورگەن، بىرگە جۇرگەن جورا- جولداستارىنان جيناقتاعان دۇنيەلەردىڭ باسىن قوسىپ، ىنىلىك پارىزىمدى وتەيىن دەپ قولعا العان شاعىن جوبا بۇل. ال ساكەن تۋرالى زەرتتەۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ەنشىسى دەپ ويلايمىن.

روزا ءجۇنىسوۆا :  مەن اركەز اعامنىڭ العاشقى وقىرمانى بولدىم



-  روزا اپاي، ايگىلى جازۋشىنىڭ قارىنداسى بولعان سىزدە ارمان جوق شىعار؟
- حالقى سۇيگەن ساكەندەي ازاماتتىڭ قارىنداسى بولۋ باقىتتىڭ - باقىتى. مەن ساكەندەي اعام بولعانى ءۇشىن ءوزىمدى ەڭ باقتتى ادام دەپ ويلايمىن. بۇل باقىتتى كوتەرە بىلسەڭ عانا باقتتىسىڭ. نەگە؟ بىرەۋلەر مۇنداي باقىتتى كوتەرە المايدى. ساكەن ەلىن قانشالىق سۇيە ءبىلدى؟ ەلىنە قانشالىق رۋحاني ازىق سىيلاي الدى؟ مىنە، ەلى دە ساكەندى سونشالىق سۇيە ءبىلدى. وسىنداي ەلى سۇيگەن ازاماتتىڭ ءىنى- قارىنداستارى دا ەلگە ۇلگى ونەگە بولا السا سوندا عانا اعاسىمەن ماقتانا الادى. وسىنداي اعاسىنىڭ قۇندى دۇنيەلەرىنىڭ قادىرىنە جەتىپ، باعالاي بىلسە، سوڭعى ۇرپاققا ەڭبەكتەرىن اماناتتاپ جەتكىزە بىلسە عانا ارتىنان ەرگەن ءىنى- قارىنداستارى باقتتى بولادى. مەن سول اعامنىڭ قۇندى دۇنيەلەرىن جيناپ، زەردەلەپ، كەيىنگى ۇرپاققا اماناتتاپ قالدىرسام دەگەن نيەتپەن جۇمىس جاساپ جاتىرمىن.
-   كەزىندە اعاسى قارىنداسىن قالاي ەركەلەتۋشى ەدى؟
- اعام مەنى الاقانىنا سالىپ ەركەلەتتى. جانىنان قالمايتىنمىن. وتە باۋىرمال ەدى. ارتىق- كەم كەتكەن تۇستارىمدى ايعايمەن ەمەس، اقىلمەن اقىرىن ءتۇسىندىرىپ، ادامدىق، ادالدىق، يناباتتىلىقتى ۇيرەتەتىن. ءار ىسىمىزگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى، ۇلكەندى قالاي سىيلاپ، كىشىنى قالاي ايالايتىنىمىزدى وسى ساكەن اعامىزدىڭ قاسىندا ەرىپ ءجۇرىپ ۇيرەندىك. قازاق ايتقانداي: «الدىڭعى دوڭعالاق قالاي جۇرسە، سوڭعى دوڭعالاق تا سولاي جۇرەدى» دەمەكشى وتباسىنداعى الدىڭعى اعامىز ونەر بىلىمگە قۇشتار بولعان سوڭ شىعار، ءبارىمىز ساكەنگە قاراپ، سولاي وستىك.
-  اعاڭىزدىڭ جازۋشىلىقتان تىس تاعى قانداي ونەرى بار ەدى؟
- مەنىڭ اعام «سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى» ازامات ەدى. سوسىن دا شىعار، «ساكەن سەرى» اتانۋى. ساكەننىڭ شىعارماشىلىقتان وزگەدە قىرلارى كوپ بولدى. اعامنىڭ سپورتپەن سونىڭ ىشىندە كۇرەسكە قاتىسىپ، سپورت شەبەرى اتانعانىن كوپ ادامدار بىلە بەرمەيدى. سۋرەتتە سالاتىن. ال ءان ايتقاندا تىڭداپ وتىرا بەرگىڭ كەلەدى. داۋىسى قانداي كەرەمەت ەدى. وتىرىستاردا، جيىن، تويلاردا ءان تيەگىن اعىتقان ساكەندى جۇرت قۇلاققا ۇرعان تاناداي، ۇيىپ تىڭدايتىن. ءتىپتى ءبىر كەزدەرى وسى ونەرگە قىزىعىپ، كونسەرۆاتوريا ۇستازدارىنان جەكە ساباق تا العان بولاتىن. دومبىرامەن ءتاتتى كۇيلەردى قوڭىراۋلاتىپ تارتقاندا ەرىكسىز سەزىمگە ەرىك بەرەتىنبىز. اعامنىڭ ءبىر وزىندە ءبىر ەمەس، بەس دومبىرا بولدى. كىتاپ جازۋعا وتىرعاندا مىندەتتى تۇردە دومبىرانى جانىنا الىپ وتىراتىن. اراسىندا كۇي تارتىپ، ىڭىلداپ ءان ايتاتىن.



-  كىتاپ جازۋعا ءبىر وتىرعاندا قانشا ۋاقىت وتىرۋشى ەدى؟

- وتە كوپ وتىراتىن. كەيدە، 5-6 ساعات قوزعالماي وتىراتىن. سوسىن تاعى ءبىر مىنەزى بەرىلىپ بىردەمە جازىپ وتىرعاندا كەدەرگى كەلتىرگەن ادامدى ۇناتپايتىن. سول ءۇشىن جازۋعا وتىرعاندا ءبىز كوبىندە دالاعا شىعىپ كەتەتىنبىز.

- اعاڭىزدىڭ شىعارمالارىن قانشالىقتى ءسۇيىپ وقىدىڭىز؟

- بىرەۋگە وتىرىك، بىرەۋگە شىن، مەن اعامنىڭ شىعارمالارىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى وقىرمانى بولدىم. اعام جازعاندارىن ۇستەلىنە قالدىرىپ كەتەتىن. قولجازبالارىن وقىعاندى ۇناتا بەرمەيتىن. مەن اعام سىرتقا شىعىپ كەتكەندە، جۇمىسقا كەتكەندە سول جازبالارىن ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ۇرداپ وقيتىنمىن. سوندا ءبىر بايقايتىنىم اعام قولجازبالارىن كوپ وزگەرتە بەرمەيتىن. ازداپ ءارىپ قاتەلىكتەرىن عانا تۇزەگەنى بولماسا، ءوشىرىپ، سىزىپ، قايتا جازعان دۇنيەلەرىن كەزدەستىرە بەرمەيتىنمىن.

- اعاڭىزدىڭ كوڭىلىن قالدىرعان كەزىڭىز بولدى ما؟

- اعاما اللا تاعالا ءبارىن ءۇيىپ بەرگەن عوي. اعام جاس كۇنىنەن ونەرگە، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ ارقاسىندا ءوز ورتاسىندا وتە بەدەلدى بولدى. ءوزى دە وتە سىمباتتى ازامات بولىپ ەرجەتتى. مۇنداي جىگىتتەرگە قىزداردا ۇيىرسەك بولاتىنىن بىلەسىز. اعاما اۋىلدىڭ قىزدارىنان كىمدەر عاشىق بولمادى. اعامنىڭ مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزى. ەكەمىز ءبىر بولمەدە جاتامىز. تۇندە اعام ىلعي قىدىرىپ كەتەتىن. ءبىر كۇنى «ءسىز، قايدا كەتىپ قالاسىز؟ قايدا بارىپ ءجۇرسىز؟» دەپ سۇراقتىڭ استىنا الدىم. سوندا اعام كۇلىپ تۇرىپ، «مەن سەنىڭ اعاڭمىن، مەن ساعان ەسەپ بەرمەيمىن، ەگەر انام سۇراسا عانا ەسەپ بەرەمىن» دەپ ەسكەرتتى. ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى ءبىر قىز ماعان كەرەمەت كونۆەرت ۇستاتىپ، مىنانى اعاڭا اپارىپ بەر دەدى. كونۆەرتكە قاراسام نەشە ءتۇرلى جىلتىراقپەن بەزەندىرىلگەن. بالالىعىم عوي، قىزىعىپ، ىشىندەگى حاتتى لاقتىرىپ تاستاپ، سىرتىن داپتەرىمە جابىستىرىپ الدىم. ءبىر كۇنى ول ءتۇسىپ قالادى. ونى اعام كورىپ قويادى. سوىنمەن نە كەرەك، اعام: «بىرەۋدىڭ دۇنيەسىن نەگە الاسىڭ، ال العان سوڭ نەگە بەرمەيسىڭ» دەپ قاتتى رەنجىپ، ۇرىسقانى بار. سودان قايتىپ اعامنىڭ كوڭىلىن قالدىرعان ەمەسپىن.

- قازىر ساكەن اعا ومىردەن وزعالى دا ءبىراز جىلدار ارتتا قالدى. ساكەن اعانىڭ قۇرمەتىنە كوشە، مەكتەپ اتتارى بەرىلدى مە؟

- ساكەننىڭ ەسىمىنە الماتىدان دا، استانادان دا ءبىر-ءبىر كوشەنىڭ اتىن بەرسە ارتىقتىق ەتپەيدى دەپ ويلايمىن. وكىنىشكە قاراي ءالى بىردە-ءبىر كوشە، مەكتەپتەرگە اعامىزدىڭ اتى بەرىلگەن جوق. ءبىراق ەرتەمە، كەشپە ۇلتىن سۇيگەن ۇلىنا حالقى ءبىر كوشەسىن ارنايتىنىن شىعار دەگەن ۇمىتپەن كەلە جاتىرمىز.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

سۇحباتتاسقان كۇنسۇلتان وتارباي

  ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ قىسقاشا ءومىربايانى

 ساكەن ءجۇنىسوۆ 1934 - جىلى 11- اقپاندا كوكشەتاۋ (قازىرگى اقمولا) وبلىسىنىڭ قىزىلتۋ اۋدانى، كىشكەنەكول اۋىلىندا تۋعان. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامداعاننان كەيىن ەڭبەك جولىن «پيونەر» (قازىرگى «اق جەلكەن») جۋرنالىندا ادەبي قىزمەتكەر بولىپ باستادى.  م. اۋەزوۆ اتىنداعى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ك س ر و ادەبي قورى قازاق بولىمشەسىنىڭ ديرەكتورى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى قىزمەتتەرىن ابىرويلى اتقاردى.

ساكەن ءجۇنىسوۆ ءبىرىڭعاي جازۋشىلىقپەن اينالىسقان جارتى عاسىرعا تاياۋ شىعارماشىلىق ومىرىندە قازاق ادەبيەتىن وركەندەتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. «اقان سەرى» ديلوگياسى،«جاپانداعى جالعىز ءۇي»، «زاماناي مەن اماناي» روماندارى قالىڭ وقىرمان قاۋىمنان دا، ادەبي سىننان دا جوعارى باعا الدى.

«اجار مەن اجال»، «تۇتقىندار»، « قىزىم، ساعان ايتام»، «جارالى گۇلدەر»، «قوس انار»، تاعى باسقا پەسالارى رەسپۋبليكا تەاترلارىندا تابىسپەن قويىلدى.

« ءولى ارا» پەساسىنا 1986 - جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى.

كوپتەگەن شىعارمالارى شەت تىلدەرگە اۋدارىلدى. ءوزى دە ل. تولستويدىڭ، س. تسۆەيگتىڭ، و. گونچاردىڭ اڭگىمەلەرى مەن روماندارىن قازاق تىلىنە ءساتتى ءتارجىمالادى.

س. ءجۇنىسوۆتىڭ قالامىنان تۋعان تاڭداۋلى شىعارمالارى قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنان بەرىك ورىن العان قۇندى دۇنيەلەر بولىپ تابىلادى.

ول ءوز زامانداستارىنىڭ اراسىندا اۋقىمدى شىعارماشىلىق قارىمىمەن دە، ءبىرتۋار ازاماتتىق بولمىسىمەن دە ەرەكشەلەنەتىن. تۋعان حالقى تالانتتى پەرزەنتىن سان قىرلى ونەرى ءۇشىن ساكەن سەرى اتاپ، ايالاپ ەركەلەتتى.

ساكەن ءجۇنىسوۆ 2006 - جىلى 72 گە قاراعان شاعىندا ومىردەن ءوتتى.

اياۋلى ازامات، ۇلكەن قالامگەر ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ جارقىن بەينەسى ءاردايىم ەل جۇرەگىندە ساقتالادى. ونىڭ وزىق تۋىندىلارى حالقىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالىپ، بولاشاق ۇرپاقتارمەن بىرگە جاساي بەرەدى.

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى