شايان جەمەسەك شاي سىڭبەيتىن حالگە جەتتىك
اقىرزاماننىڭ قاشان بولاتىنى، ارينە، ءبىر اللاعا عانا ايان نارسە. دەگەنمەن، قازىردىڭ وزىندە شاياندى اتاسىنان قالعان استاي ءسۇيسىنىپ جەيتىن قازاققا تاڭ قالۋعا بولمايدى.
اسىرەسە، سىراقۇمارلار ءۇشىن شايان تاپتىرمايتىن «زاكۋسكى». قىسقىشىن قۇشىرلانا سورىپ، قۇيرىعىنداعى ءبىر شوكىم مايىن شاعىپ العانشا دەگبىر تاپپايتىن اعايىندار از ەمەس. سودان دا بولار ورالدا شايان ساتۋشىلاردىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇر.
قاي بازارعا بارساڭ دا الدىڭنان شايان تولى سەبەت ارقالاعان ساۋداگەر شىعا كەلەدى. باعاسى ۋداي. كەلىسى 1200 تەڭگە. بۇل ورتان قولداي جىلقى ەتىنىڭ قۇنى. سوندا دا قازەكەم ورىسپەن جاعالاسىپ ءجۇرىپ شاياندى جىلقى ەتىنەن كەم كورمەي الادى.
العاندا دا شەكەسىنەن شەرتىپ تۇرىپ تاڭدايدى. «مىناۋىڭنىڭ ءتۇرى بوزعىلت، اناۋىڭ ءسىرا كولدىكى ەمەس وزەندىكى» دەيدى جانە. ۇسىنعان تاۋاردى قومسىنىپ، «ارىق» دەپ الماي كەتەتىندەر دە بار. ەتتىڭ ارىق-سەمىزىن ايىرماساق تا، شاياننىڭ ارىق-سەمىزدىگىن تاپ باسىپ تانيتىن ەكسپەرت بولىپ الدىق قازىر.
ءسويتىپ، جارناماسى مىقتى جاندىكتىڭ بازارداعى جاعدايىن بىلۋگە باردىق. «شايانشىلاپ» شىققان ادامعا ساتۋشى ءۇيىر. الدىمىزدى كەس-كەستەگەن بازارشىلار «مەنىكىن ال دا مەنىكىن ال» دەپ زار قاعادى. «سۋدان جاڭا شىققان «سىبەجيي» دەگەسىن بەت-اۋزىن ورامالمەن تۇمشالاپ العان كەلىنشەكتىڭ سەبەتىنە ۇڭىلدىك. سەبەتتىڭ سىم تورىنا قىسقىشىمەن مىقتاپ جابىسىپ العان ءداۋ شاياننىڭ مۇرتى جىبىرلايدى. قۇددى تىرىلىگىن، «سىبەجييلىگىن» دالەلدەگەندەي تۇتاسا بىتكەن ساۋىت باستىڭ ەكى جاعىنداعى نوقاتتاي كوزدەرى جىلتىراپ تۇر.
- اپا، شايان قاي جەردەن اكەلىنگەن؟
- وسى جايىقتىڭ شايانى دا.
- جايىقتا باقا-شايان قۇرىعالى قاشان...
مىنا ءسوزىمىز اپامىزدىڭ كوڭىل-كۇيىن نىلدەي بۇزدى، جارىلعالى تۇرعان «نەرۆىسىن» ودان ارمەن بىت-شىت قىلدى. «ءاي، الماساڭدار ءارى جۇرىڭدەر، كليەنتتى ۇركىتپەي! و نەسى، ەندى قالعانى شاياننىڭ تۋعان جەرىن تۇگەندەۋ ەدى» - دەپ اۋدەم جەرگە دەيىن اپارىپ تاستاعان اپامىزدان قاشىپ قۇتىلعانداي بولدىق.
سۇراستىرا كەلە كوزىمىز جەتكەنى شىنىمەن دە جايىقتا شايان قالماعان. بالىق تۇگىلى باقاسى تاۋسىلعان ءولى وزەنگە اينالعانى جانىڭدى اۋىرتسا دا اقيقات. شايان وبلىستىڭ ساي-سالالارىنان اۋلاناتىن كورىنەدى. اۋلاۋ ءتاسىلى ءتىپتى جۇرەگىڭدى اينىتادى. ابدەن يىستەنىپ، بۇزىلعان ەتتى قاپقا سالىپ، اۋزىن ءسال اشىق قالدىرىپ سۋعا لاقتىرادى. شاياننىڭ ءيىس سەزۋ قابىلەتى عالامات. «حوش» ءيىستى بىرنەشە شاقىرىمنان سەزگەن بويدا قورەكتەنۋگە اتتانادى. سودان قىزىققا باتىپ، قاپقا تۇسكەن كەزىندە كەرى شىعا الماي قالادى ەكەن. «سۋ سانيتارى» اتانعان ولەكسەمەن قورەكتەنەتىن جاندىك ادام ءۇشىن اسا قاۋىپتى گەپاتيت جانە تيف سەكىلدى جۇقپالى اۋرۋلاردى تاراتادى» - دەيدى دارىگەرلەر.
بازاردان بايقاعانىمىز بۇعان باس قاتىرىپ، مەديتسينامەن ميىن اشىتىپ جاتقان جان بالاسى جوق. قايتا: «سامىي پريەۆوسحودنىي راك ۋ مەنيا» دەپ جاھانعا جار سالىپ جاتقاندار كوپ. ءتىپتى ءبىر قازاق ساۋداگەر ونىڭ پايدالى قاسيەتىن ايتىپ تاۋىسا الماي تۇر.
كىتاپتان وقىپ العان با، ايتەۋىر الۋشىلاردى يمانداي سەندىرەدى. «شايان ەتى (قول باسىنداي جاندىكتە قاي ءبىر ەت بار دەيسىز) وتە ءدامدى، ساپالى، ديەتالىق (ديەتادان ساداعا كەتكىر) قاسيەتكە يە. نەشە ءتۇرلى پايدالى دارۋمەندەرگە باي» - دەيدى بازارشى.
- پايدالى، وتە ءدامدى بولسا ءوزىڭىز جەيسىز بە؟
- ارينە، وتباسىمىزبەن تۇگەل شايان جەپ وسكەن جاندارمىز.
- وندا سۋ جاعاسىندا تۇرعان بولدىڭىز عوي.
- قايداعى سۋ، وسى ورالدا تۇرامىز.
- ەت نەگە جەمەيسىزدەر ەندەشە؟
- باۋىرىم، ەتتىڭ باعاسى قازىر بازاردا كۇيىپ تۇر. ەكىنىڭ ءبىرى الا المايدى ونى.
«سونى دا بىلمەيسىڭ بە» دەگەندەي باجىرايا قاراعان ساۋداگەرگە نە ايتارىمىزدى بىلمەي قالدىق. ساتىپ تۇرعان شايانىنىڭ كەلىسى بازارداعى ەتتىڭ باعاسىمەن بىردەي. نەگىزى ءوزىنىڭ لوگيكاسى قىزىق ەكەن. شاماسى تاۋارىن ساتۋ ءۇشىن قيسىنسىز جارناماعا بارا بەرەتىن قۋاياقتىڭ ءبىرى-اۋ.
سول ەكى ارادا جاڭاعى جاقسى جارناماعا قىزىققان ءبىر اجەي شايان تولى سەبەتكە ءۇڭىلىپ جاتتى... بۇرىن ورىس شايان جەيدى دەپ كۇلۋشى ەدىك، ەندى قازاققا دا سول كۇن تۋعان ەكەن. قازانىڭىزدا قويدىڭ ەمەس، شاياننىڭ باسى قايناپ جاتقان جوق پا، ونى دا قاراپ قويىڭىز.
اۆتور: توقتار كەنجەعاليەۆ
«الاش ايناسى»
